NCERT Solutions Class 12 Sanskrit Chapter 10 प्रतीक्शा

अभ्यासः

एकपदेन उत्तरत

Question. का प्रतीक्षा करोति?
Answer: राधा।

Question. प्रतीक्षा कीदृशी अस्ति?
Answer: चांचल्यपरिपूरिता।

Question. कः दर्शनं न ददाति?
Answer: श्रीकृष्णः

Question. ‘प्रतीक्षा’ पाठः कस्मात्ग्रन्थात्अनूदितः?
Answer: श्रीराधा।

पूर्णवाक्येन उत्तरत

Question. अहं कथं प्रतीक्षे?
Answer: अहं दिनं दिनं रजनी रजनींच प्रतीक्षे।

Question. राधा पूर्णतया आत्मनः किं कुर्तंवाञ्छति?
Answer: राधा पूर्णतया आत्मनः एकमेव रूपं कुर्तंवाञ्छति।

Question. एकदा कुत्र समुपस्थास्यसि?
Answer: एकदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि।

Question. एकमेव रूपं भूत्वा कथं चिह्नितम्।
Answer: एकमेव रूपं भूत्वा नामान्तर-चिह्नितम्।

Question. छायेव सः कुत्र दृश्यते?
Answer: छायेव सः स्फुरज्जलवक्षसि दृश्यते।

Question. यदा वा दृश्यतेतदा कथं भूत्वा तिष्ठति?
Answer: यदा वा दृश्यतेसदा लोचनविषयातीतं भूत्वा तिष्ठति।

रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

Question. तथापि न भजति स्पष्टरूपताम्
Answer: तथापि न भजति काम्?

Question. अथवा दृश्यतेस्फुरज्जलवक्षसि।
Answer: अथवा दृश्यतेकुत्र?

Question. स्थानेतस्य उपजायमानं दृश्यते।
Answer: स्थानेकस्य उपजायमानं दृश्यते?

Question. निर्जनवेलायां मदन्तिके समुपस्थास्यसि।
Answer: कदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि?

Question. युनः कालो वर्ततेशेषः ।
Answer: पुनः कः वर्ततेशेषः?

Question. विशेषण-विशेष्यपदानां समुचितं मेलनं कुरुत
Answer: विशेषणम् – विशेष्यम् (क) चाञ्चलपूरितायाम् – प्रतीक्षायाम् (ख) उपकूलवर्तिनाम् – पादपानाम् (ग) नामान्तरचिहितम् – रूपम् कालः (ङ) बहुविधैः – दृश्याभिलाषैः

Question. अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत
Answer: (क) अर्धाधिकम् . = अर्ध + अधिकम् ।। (ख) छायेव = छाया + इव। (ग) तस्योपजायमानम् = तस्य + उपजायमानम् (घ) अन्यच्चन = अन्यत्+ च + न। (ङ) कस्यचिन्नाम्नः = . कस्यचित् + नाम्नः । (च) तद्रूपतया = तत् + रूपतया। (छ) प्रतीक्षेऽहम् . = प्रतीक्षे + अहम् । (ज) तावन्मे = तावत + मे।

Question. अधोलिखितानां पदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत
Answer: (क) भूत्वा = एकाकिनी भूत्वा त्वं जीवनं कथं यापयिष्यसि? (ख) स्थाने = सः निर्जने स्थाने वसति । (ग) दृश्यते = परमेश्वरः नेत्रैः न दृश्यते। (घ) विद्यते । = ईश्वरः सर्वत्र विद्यते। (ङ) प्रतीक्षा = राधाकृष्णस्य आगमनस्य प्रतीक्षा करोति। (च) दर्शनम् = ईश्वरस्य दर्शनं कथं सम्भवम् ? (छ) अन्तिके = त्वं कदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि ?

Question. अधोलिखातानां पदपरिचयो देयः
Answer: (क) ददासि = दा धातु, लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन। , (ख) भूत्वा = भू धातु + क्त्वा प्रत्यय। (ग) दृष्टे = दृश् धातु + क्त प्रत्यय, सप्तमी विभक्ति एकवचन। (घ) वक्षसि = वक्षस् शब्द, नपुसंकलिंग, सप्तमी विभक्ति एकवचन । (ङ) आयुषः = आयुष शब्द, नपुसंकलिंग, षष्ठी विभक्ति एकवचन। (च) आत्मनः = आत्मन् शब्द, पुं., सप्तमी विभक्ति एकवचन । (छ) कर्तुम् = कृ धातु + तुमुन् प्रत्यय। (ज) समाच्छन्नम् = सम् + आ उपसर्ग + छद् धातु + क्त प्रत्यय

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 10 प्रतीक्षा Summary Translation in Hindi and English

1. प्रतीक्षेऽहं तव कृते दिनं दिनम्
रजनी रजनीं च
न जातुदर्शनं ददासि मे,
किं तावन्मे सा प्रतीक्षा?
तस्यां मे चांचल्यपरिपूरितायां प्रतीक्षायाम्
कुत्र वा विद्यते स्थानम्
अवस्थानाय तव पूर्णतया?

शब्दार्थ (Word-Meanings)

संस्कृत हिन्दी English

• प्रतीक्षे = मैं प्रतीक्षा करती हूँ I wait
• रजनीम् = रात को At night
• न जातु = कभी नहीं Never
• प्रतीक्षायाम् = प्रतीक्षा में In waiting
• अवस्थानाय = ठहरने के लिए To stay

हिन्दी सरलार्थ-मैं तुम्हारे लिए प्रतिदिन तथा प्रति रात्रि प्रतीक्षा करती हूँ किन्तु तम मझे कभी भी दर्शन नहीं देते हो। क्या मेरी वह प्रतीक्षा व्यर्थ है? अथवा उस चंचलतापर्ण प्रतीक्षा में मेरा स्थान कहाँ है जहाँ मैं पूर्णता के साथ अर्थात परी तरह से तम्हारे पास ठहर सकँ।

Meaning in English-I wait for you through out the day and night but you are never seen by me. Is that waiting for you of no use? Or where do I stand in thatúncertain waiting where I may stay with you completely

2. यदा वा दृश्यते,
रूपस्यार्धाधिकं तदा तव
लोचनविषयातीतं भूत्वा तिष्ठति।
यत् किंचिदपि दृश्यते
तथापि न भजति स्पष्टरूपताम्
यतस्तत् समाच्छन्नमेव भवति ।
अशान्ति प्रसूतैर्मे
स्मृति-दृश्याभिलाषैर्बहुविधैः ,
अथवा दृश्यते स्फुरज्जलवक्षसि
छायेव पादपानामुपकूलवर्तिनाम्।
दृष्टे सति कस्यचिन्नाम्नो रूपे
स्थाने तस्योपजायमानं दृश्यते
अन्यच्चन किंचन रूपं नामान्तर-चिहितम् ।
एकमेव रूपं भूत्वा।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

संस्कृत हिन्दी English

• वा = अथवा Or
• अर्धाधिकम् = आधे से अधिक भाग More than half portion
• रूपस्य = रूप का Of your appearance
• लोचनविषयातीतम् = नेत्रों के विषय से परे Above the object of eye sight
• स्पष्टरूपताम् = रूप की स्पष्टता को Clarity of form
• न भजति = नहीं प्राप्त कर पाती Does not achieve
• समाच्छन्नम् = ढका हुआ Covered
• अशान्तिप्रसूतैः = अशान्ति से उत्पन्न Which arises from anxiety
• स्फुरत् = हिलते हुए Unsteady
• उपकूलवर्तिनाम् = (नदी के) किनारे स्थित Which are grown at the bank of the river
• पादपानाम् = वृक्षों की Of the trees
• चिह्नितम् = अंकित Marked

हिन्दी सरलार्थ-अथवा जब तुम्हारे रूप का आधे से अधिक भाग दिखाई पड़ता – है उस समय दृष्टि विषय से परे होकर ठहर-सी जाती है और जब रूप का कुछ ही भाग दिखाई पड़ता है तब भी दृष्टि स्पष्टरूपता को प्राप्त नहीं कर पाती क्योंकिक्यों उस समय अशान्ति से उत्पन्न मेरी अनेक प्रकार की स्मृतियों तथा दृश्याभिलाषाओं से वह आच्छादित हो जाती है। उसके पश्चात् यदि दिखाई भी पड़ता है तो वह हिलते हुए जल में दिखाई पड़ने वाले नदी के किनारे स्थित वृक्षों की छाया की तरह (दिखाई देता है)। किसी स्थान पर, किसी नाम से तथा किसी रूप में देखे जाने पर उसका प्रतिबिम्ब दिखाई पड़ता है। अन्यत्र किसी भिन्न रूप और नाम से अंकित उसका एकाकार रूप दिखाई पड़ता है।

Meaning in English-Or, whern more than half protion of your structure is seen, the eye sight does not stay on the object and it does not attain clarity of form as no portion of the structure is seen beacause it is covered by my manifold rememberance and desires to see which arise from anxiety. After that, even if it is seen, it appears like the shadow of the trees in the unsteady water which are grown at ihn hank of the river. It’s shadow is seen every where when it is seen at some plaii . ith some name and some form. At some other place its similar form is seen with some different appearance and different name.

3. हन्त नाहं भाजनमभवमेतावताऽपि कालेन
एकमेव रूपं कुर्तमात्मनः पूर्णतया।
कियान पुनः कालो वर्तते शेषः
यदहं चिन्तयिष्यामि
यदसि त्वं तद्रूपतयाऽऽगत्य
एकदा समुपस्थास्यसि मदन्तिके
निर्जनवेलायां मे परमायुषः?

शब्दार्थ (Word-Meanings)

संस्कृत हिन्दी English

• हन्त = दुःख है It is very sad
• एकदा = एक बार Once
• मदन्तिके = मेरे पास Near me
• निर्जनवेलायाम् = निर्जन समय में At lonely time

हिन्दी सरलार्थ-दुः ख है कि इतना समय व्यतीत हो जाने पर भी मैं अपने का पूर्णता के साथ एकाकार रूप प्राप्त करने के योग्य नहीं हो पाईं जब पनः मैं सोचेंगी कि कितना समय शेष रह गया है तुम, मेरे परम आयुष के उसी रूप में आकर एक बार मेरे समीप निर्जन वेला में समुपस्थित हो जाओगे।

Meaning in English-Oh! It is very sad that after such a long time even I could not attain oneness with the complete one i.e. God. Now again I will think that how much time is left when you will come to me.. once at this lonely time in the form of that supreme one.