NCERT Solutions Class 12 Sanskrit Chapter 06 सूक्ति सौरभम्

`अभ्यासः

Question. एकपदेन उत्तरत
(क) कः कण्टकजालम्पश्यति?
Answer: क्रमेलकः ।

Question. शर्बरी केन भाति?
Answer: चन्द्रेण।

Question. कः गुणं वेत्ति?
Answer: गुणी।

Question. अजीर्णेकिं भेषजम्अस्ति?
Answer: वारि।

Question. सर्वस्य लोचनं किम्अस्ति?
Answer: शास्त्रम्।

Question. कः निरन्तरं प्रलपति?
Answer: अल्पज्ञः ।

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) केषां समाजेअपण्डितानां मौनं विभूषणम् ?
Answer: सर्वविदां समाजेअपण्डितानां मौनं विभूषणम्।

Question. के सर्वलोकस्य दासाः सन्ति?
Answer: आशायाः दासाः सर्वलोकस्य दासाः सन्ति।

Question. केन कुलं विभाति?
Answer: सुपुत्रेण कुलं विभाति।

Question. सिंहः केन विभाति?
Answer: सिंहः बलेन विभाति।

Question. भेजनान्तेकिं विषम्?
Answer: भोजनान्तेवारि विषम्।

Question. रेखाङ्कित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क). विधात्रा अज्ञतायाः छादनं विनिर्मितम्
Answer: केन अज्ञतायाः छादनं विनिर्मितम् ?

Question. विद्यावतां विद्या एव रूपम्अस्ति।
Answer: केषाम्विद्या एव रूपम्अस्ति?

Question. लक्ष्मीः शूरं प्राप्नोति।
Answer: का शूरं प्राप्नोति?

Question. बली बलं वेति।
Answer: बली किं वेति?

Question. शास्त्रं परोक्षार्थस्य दर्शकम् अस्ति।
Answer: शास्त्रं कस्य दर्शकम् अस्ति?

Question. कांस्यम् अतितरां निनादं करोति।
Answer: किम् अतितरां निनादं करोति?

Question. उचितपदैः सह रिक्तस्थानानि पूरयत
(क) ये आशायाः दासाः ते सर्वलोकस्य दासाः (भवन्ति)। येषाम् आशा दासा (भवति) – तेषां सर्वं दासायते। ल्यप्
(ख). एकेन अपि विद्यायुक्तेन साधुना सुपुत्रेण सर्व कुलम् आह्लादितं यथा चन्द्रेण शर्वरी।
(ग) लक्ष्मीः उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेषु असक्तम् शूरम् कृतज्ञम् दृढ़सौहृदम् च निवासहेतोः स्वयं याति।
Answer: (क) (भवन्ति), (भवति) (ख) एकेन अपि विद्यायुक्तेन साधुना सुपुत्रेण सर्व कुलम् आह्लादितं यथा चन्द्रेण शर्वरी। (ग) लक्ष्मीः उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेषु असक्तम् शूरम् कृतज्ञम् दृढ़सौहृदम् च निवासहेतोः स्वयं याति।

Question. प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत
यथा--रूपवताम् रूप मतुप् षष्ठी
(क) कृतम्
(ख) प्रविश्य
(ग) विमुच्य
(घ) भेत्तुम्
(ङ) कर्तुम्
Answer:
(क) कृतम् = कृ + क्त
(ख) प्रविश्य = प्र + विश् + ल्यप्
(ग) विमुच्य = वि + मुच् + ल्यप्
(घ) भेत्तुम् = भिद् + तुमुन्
(ङ) कर्तुम् = कृ + तुमुन्

Question. पर्यायवाचिभिः सह मेलनं कुरुत यथा-स्वायत्तम् स्वाधीनम्
Answer: (क) विमुच्य – परित्यज्य (ख) क्रमेलकः – उष्ट्रः (ग) याति – गच्छति । (घ) कुलालस्य – कुम्भकारस्य (ड) शर्वरी – रात्रिः (च) वेत्ति – जानाति (छ) करी – गजः (ज) अजस्रम् -निरन्तरम् (झ) प्रलपति – कथयति (ञ) मुहूर्तमात्रम् – क्षणमात्रम्

Question. विलोमपदैः सह योजयत यथा-स्वायत्तम् पराधीनम् .
Answer: (क) अज्ञतायाः – विद्वत्तायाः . (ख) अपण्डितानाम् – पंण्डितानाम् (ग) बुधाः – मूर्खाः (घ) मानम् – अपमानम् (ड) खलानाम् – सज्जनानाम् (च) याति – आयाति । (छ) कृतज्ञम् – अकृतज्ञम् (ज) आशायाः – निराशायाः (झ) आसक्तम् – अनासक्तम् (ञ) कृतम् – अकृतम् (ट) जीर्णे – अजीर्णे

Question. विशेषणं विशेष्येण सह योजयत यथा-शूरम् —- पुरुषम्
Answer: (क) एकन – सुपत्रण (ख) अज्पज्ञः – पुरुषः (ग) सर्वम् – कुलम् (घ) एकम् – लोकम् (ड) सुमहान् –

Question. कः केन विभाति ।
Answer: (क) गुणी – गुणेन (ख) शर्वरी – चन्द्रेण (ग) विद्वान् – विद्यया (घ) सिंहः – बलेन (ड) कुलम् – सुपुत्रेण

Question. अधोलिखितानि पदानि उचितरूपेण संयोज्य वाक्यानि रचयत
विधात्रा सर्वविदाम् आस्त
लक्ष्मीः आशायाः भूषणम् विभाति
मौनम् कण्टकजालम् एव सन्ति
शर्वरी शूरम् सुपुत्रेण . पश्यति
गुणी तु शोभते
लोकाः विनिर्मिताम्
क्रमेलकः दासाः भाति
कुलम् छादनम् गुणेन पश्यति
Answer: 1. विधात्रा छादनं विनिर्मितम् । 2. लक्ष्मीः शूरं पश्यति। 3. मौनम् सर्वविदाम् भूषणम् अस्ति। 4. शर्वरी शोभते।

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 6 सूक्ति-सौरभम् Summary Translation in Hindi and English

1.स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा
विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः ।
विशेषतः सर्वविदां समाजे
विभूषणं मौनमपण्डितानाम् ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• स्वायत्तम् = अपने अधीन (In ones own power)
• एकान्तहितम् = अत्यन्त हितकर (Perpetuallly beneficial)
• विधात्रा = ब्रह्मा ने (The Creator)
• विनिर्मितम् = बनाया है (Was made)
• अज्ञतायाः = मूर्खता का (Of ignorance)
• छादनम् = आवरण, ढक्कन (Cover)
• सर्वविदाम् = विद्वानों की (Of the learned men)
• समाजे = सभा में (In the assembly)
• विभूषणम् = आभूषण (An ornament)
• अपण्डितानाम् = मूर्खों के (Of the fools)
• मौनम् = चुप रहना (Silence)

हिन्दी सरलार्थ-विधाता ने मूों के अपने हाथ में रहने वाले तथा अत्यन्त हितकारी मौन को मूर्खता को छिपाने का ढक्कन बनाया है जो विद्वानों की सभा में विशेष रूप – से आभूषण हो जाता है।

Meaning in English-The Creator has created silence as a perpetually beneficial cover of ignorance in ones own power (under ones own control). Silence is the ornament for the fools especially in the assembly of the learned men.

2. रूपं प्रसिद्धं न बुधास्तदाहु
विद्यावतां वस्तुत एव.रूपम्।
अपेक्षया रूपवतां हि विद्या
मानं लभन्तेऽतितरां जगत्याम् ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• बुधाः = विद्वान् लोग (Scholars)
• आहुः = कहते हैं (Say)
• विद्यावताम् = विद्यावानों का (Of the learned people)
• रूपवताम् = रूपवानों की (Of the beautiful people)
• लभन्ते = प्राप्त करते हैं (Obtain)
• जगत्याम् = संसार में (In this world)

हिन्दी सरलार्थ-(सामान्य रूप में) प्रचलित रूप ही वास्तविक रूप नहीं है-ऐसा विद्वान् लोग कहते हैं तथा विद्वानों का रूप ही वास्तविक रूप है। सुन्दर लोगों की अपेक्षा विद्यावान व्यक्ति ही संसार में अत्यधिक मान प्राप्त करते हैं।

Meaning in English-The scholars say that the external beauty which is generally understood is not the real beauty and the beauty of knowledge is the real beauty of the learned people. The learned people achieve much more respect as compared to those who have outward beauty only.

3. न दुर्जनः सजजनतामुपैति शठः सहस्रैरपि शिक्ष्यमाणः ।
चिरं निमग्नोऽपि सुधा-समुद्रे न मन्दरो मार्दवमभ्युपैति।। …

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• न उपैति = नहीं प्राप्त करता (Does not obtain)
• सहस्रैरपि = हजार लोगों के द्वारा भी (By thousands of)
• शिक्ष्यमाणः = शिक्षित किया जाता हुआ (Being taught by)
• चिरम् = दीर्घकाल तक (For a long time)
• निमग्नः = डूबा हुआ (Being plunged)
• सुधासमुद्रे = अमृत के समुद्र में (In the ocean of nectar)
• मार्दवम् = कोमलता को (Softness)
• न अभ्युपैति = प्राप्त नहीं करता (Does not obtain)

हिन्दी सरलार्थ-हजार लोगों के द्वारा शिक्षित किया जाता हुआ भी धोखेबाज दुष्ट सज्जनता को प्राप्त नहीं करता जिस प्रकार बहुत समय तक अमृत के समुद्र में डुबोया हुआ मंदराचल भी कभी कोमलता को प्राप्त नहीं करता। (अर्थात् वस्तु अथवा व्यक्ति अपने सहज स्वभाव को कभी नहीं छोड़ता।)

Meaning in English-A wicked rascal does not become gentleman even if he is taught variously by thousards of good people as the Mandarachal mountain does not become soft even it is plunged in the ocean of nectar for a long time.

4. कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य दोषेषु यत्नः समुहान् खलानाम्।
निरीक्षते केलिवनं प्रविश्य क्रमेलकः कण्टकजालमेव ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• सूक्तिरसम् = अच्छे वचनों के भाव को (Meaning of good sayings)
• विमुच्य = छोड़कर (Giving up)
• खलानाम् = दुष्टों का (Of the wicked people)
• निरीक्षते = देखता है (ढूंढता है) (Searches for)
• केलिवनम् = प्रमोद वन (Park, Grove)
• क्रमेलकः = ऊँट (Camel)
• कण्टकजालम् = झाड़ी (Bush)

हिन्दी सरलार्थ-दुष्ट लोग कानों के अमृत स्वरूप सुन्दर वचनों के महत्वपूर्ण भावों को छोड़कर दोषपूर्ण वचनों के प्रति अत्यन्त प्रयत्नशील रहते है जिस प्रकार ऊँट प्रमोदवन में प्रवेश करके भी केवल झाड़ियों को ही ढूंढता है अर्थात् ऊँट राजस्थान में झाड़ियों को ही प्राप्त करता है अतः उसे वही प्रिय होती हैं तथा सुन्दर पल्लवित-पुष्पित उपवनों में जाकर भी वह झाड़ियों की ही खोज में लगा रह कर समय और जीवन नष्ट करता है। सत्य है अपने स्वभाव को कभी नहीं छोड़ता, स्वभाव सबसे अधिक महत्वपूर्ण होता है।

Meaning in English-The wicked people give up the meaningful beautiful words which produce beautiful sense like nectar for the ears.. and make great effort to hear imperfect senseless) sayings just as a camel enters into a park which is full of green flowers but he leaves such a park and goes to the bushes only. So a living being never gives up his nature even if it brings harm to him.

5. उत्साहंसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदञ्च लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• उत्साहसम्पन्नम् = उत्साहयुक्त (Enthusiastic)
• अदीर्घसूत्रम् = बहुत समय तक न सोचने वाला (One who does not think for a long-time or who performs the works at proper time)
• क्रियाविधिज्ञम् = कार्य की उचित विधि को जानने वाला (One who knows proper ways of performing works)
• व्यसनेषु असक्तम् = विपत्तियों में न लगा हुआ (In calamities Not busy in)
• शूरम् = शूरवीर (Brave)
• कृतज्ञम् = किए को जानने-मानने वाला (Grateful)
• दृढसौहृदम् = दृढ़ मित्रता करने वाला (One who is always careful of his friends)
• निवासहेतोः = रहने के लिए (To live)

हिन्दी सरलार्थ-उत्साहपूर्ण समय पर कार्य करने वाला, कार्य की उचित विधि को जानने वाला, बुराइयों में न लगा हुआ, शूरवीर, कृतज्ञ तथा मित्रता को दृढ़तापूर्वक निभाने वाला-ऐसे गुणवान् मनुष्य के पास लक्ष्मी रहने के लिए स्वयं चली जाती है।

Meaning in English–The goddess of wealth goes herself to live with a person who is enthusiastic, who performs his works at proper time, who knows proper way of performing the works, who is not engaged in evils, who is brave, grateful and always careful of his friends.

6.दीर्घप्रयासेन कृतं हि वस्तु निमेषमात्रेण भजेद् विनाशम् ।
कर्तुं कुलालस्य तु वर्षमेकं भेत्तुं हि दण्डस्य मुहूर्तमात्रम् ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• दीर्घप्रयासेन = खूब प्रयत्न से (With great effort)
• निमेषमात्रेण = क्षण मात्र में (With in a moment)
• विनाशं भजेत् = विनाश को प्राप्त हो जाती है (Is destroyed)
• कुलालस्य = कुम्हार का (Of a pitcher-maker)
• भेत्तुम् = नष्ट करने में (To destroy)

हिन्दी सरलार्थ-किसी वस्तु के निर्माण में बहुत प्रयत्न लगाया जाता है किन्तु … क्षणभर में ही वह विनाश को प्राप्त कर लेती है जिस प्रकार कुम्हार किसी वस्तु का (घड़े आदि का) निर्माण करने के लिए एक वर्ष तक का समय और प्रयत्न लगाता है किन्तु उसको नष्ट करने के लिए डण्डे के प्रहार का एक क्षणमात्र काफी है। .

Meaning in English-Great effort is required for making a thing while it can be destroyed in a short moment only just as a pitcher-maker takes a long-time of full one year and much effort also is required to make a pitcher etc. but only a blow of a stick of a very small time is required to destroy that.

7. आरंभेत हि कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।
कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीनिषेवते।। शब्दार्थ

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• आरभेत = आरम्भ कर देना चाहिए (One should begin)
• श्रान्तः = थका हुआ (Tired)
• आरभमाणम् = आरम्भ करने वाले को (One who begins the work)

हिन्दी सरलार्थ-थका हुआ होने पर भी मनुष्य को बार बार कार्य आरम्भ करना चाहिए (कार्य का अभ्यास करना चाहिए), क्योंकिक्यों कार्य आरम्भ करने वाले पुरुष को ही धन और सफलता प्राप्त होती है।

Meaning in English-Aman should again and again begin his works even if he is tired because a man who performs his works-alone can achieve wealth and success.

8. एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना।।
आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• सुपुत्रेण = अच्छे पुत्र से (With a worthy son)
• विद्यायुक्तेन = विद्यावान् से (Who is well-educated)
• साधुना = सज्जन से (With the gentle man)
• आह्लादितम् = प्रसन्न (Delighted)
• चन्द्रेण = चन्द्रमा से (With the moon)
• शर्वरी = रात्रि (Night)

हिन्दी सरलार्थ-जैसे एक चन्द्रमा से रात्रि प्रकाशयुक्त (और आनन्दित) हो जाती है ऐसे ही एक सज्जन विद्यायुक्त अच्छे पुत्र से सारा परिवार आहादित हो जाता है।

Meaning in English-Just as the whole night is delighted with one moon similarly the whole family is delighted with one gentle and well-educated worthy son only.

9. गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गणः
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः ।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• गुणी = गुणवान् व्यक्ति (A virtuous man)
• वेत्ति = समझता है (Understands)
• निर्गुणः = गुणहीन (Virtueless)
• बली = बलवान (Powerful)
• निर्बलः = दुर्बल, कमजोर (Weak)
• पिकः = कोयल (Cuckoo)
• वायसः = कौआ (Crow)
• करी = हाथी (Elephant)

हिन्दी सरलार्थ–गुणवान् व्यक्ति ही गुण को जानता है निर्गुण नहीं, हीं बलशाली बल को समझता है निर्बल नहीं, हीं कोयल वसन्ते के महत्व को समझती है कौआ नहीं, हीं इसी प्रकार शेर का बल हाथी होता है चूहा नहीं।हीं (अर्थात् निर्गुण को गुणों का ज्ञान ही नहीं होता, उसके लिए . गुणों का कोई महत्व नहीं होता, शक्तिशाली के लिए बल अत्यन्त महत्वपूर्ण है निर्बल को बलप्रदर्शन से कोई प्रयोजन नहीं, हीं इसी प्रकार कोयल वसन्त ऋतु में ही मधुर आवाज सुनाती है, अतः इसके लिए वसन्त महत्वपूर्ण है कौवे के लिए नहीं और शेर हाथी पर ही अपना बल दिखाता है चूहे पर नहीं, हीं हाथी उसके लिए महत्वपूर्ण है चूहा नहीं।हीं )

Meaning in English-A virtuous man only knows the value of virtues not a vitueless person; a powerful man only knows the value of power and not the weak one, a cuckoo sings only in spring season, so time of spring is valuable for the cuckoo and not for the crow. Similarly a lion shows his strength in fighting with an elephant only and not with the mouse. (so one shows his strength to the person of equal strength only.)

10. अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम्।।
भोजने चामृतं वारि भेजनान्ते विषापहम् ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• अजीर्णे = अपच होने पर (At the time of indigestion)
• भेषजम् = दवाई (Medicine)
• वारि = पानी (Water)
• जीर्णे = पच जाने पर (At the time of digestion)
• बलप्रदम् = शक्ति देने वाला (Which provides strength)
• भोजनान्ते = भोजन के बाद, भोजन कर चुकने पर (At the end of meals)

हिन्दी सरलार्थ-अपच हो जाने पर जल दवा है, भोजन पच जाने पर ग्रहण किया हुआ जल शक्ति प्रदान करने वाला है, भोजन करते समय ग्रहण किया हुआ जल साक्षात् अमृत है किन्त भोजन के अन्त में लिया जल हुआ विष के समान त्याज्य होता है।

Meaning in English-The water, taken at the time of indigestion, is useful like medicine. It produces strength, if it is taken when the food is digested. If water is taken at the time of eating the food it is valuable like the nectar but it is harmful like the poison if it is take at the end of meals, so it should be avoided at the end of the meals.

11. अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• संशयोच्छेदि = संशयों का नाश करने वाला (Which removes doubts)
• परोक्षार्थस्य = गुप्त अर्थ का (Of the secret meaning)
• दर्शकम् = बताने वाला (Which tells)
• लोचनम् = नेत्र (Eye)

हिन्दी सरलार्थ-शास्त्र अनेक सन्देहों का नाश करने वाला तथा गुप्त अर्थ को प्रकट करने वाला होता है। शास्त्र सबका नेत्र है, जिनके पास शास्त्र (शास्त्रीय ज्ञान) नहीं वह तो अंधा ही है (अर्थात् शास्त्र ज्ञान से हीन व्यक्ति अन्धा तथा पूरी तरह मूर्ख, ज्ञानहीन ही होता है।)

Meaning in English-The knowledge of shastras removes the doubts and provides secret meanings also. It is (called) the eye (eye-sight) for every one and he is blind only who does not have (knowledge of the) shastras. (The poet here wants to say that without the knowledge of shástras one is just like a blind or a fool.)

12. अल्पज्ञ एव पुरुषः प्रलपत्यजस्रं
पाण्डित्यसम्भृतमतिस्तु भितप्रभाषी।
कास्यं यथा हि कुरुतेऽतितरां निनादं
तद्वत् सुवर्णमिह नैव करोति नादम् ।।

शब्दार्थ (Word-Meanings)

• अल्पज्ञः = कम बुद्धि वाला (A man with little knowledge)
• प्रलपति = बकबक करता है (Chatters)
• अजस्रम् = निरन्तर (Continuously, too much)
• पाण्डित्य सम्भृतमतिः = विद्वत्ता निश्चित बुद्धि वाला (Knowledge Firm-minded man)
• मितप्रभाषी = कम बोलने वाला (One who speaks very little)
• कास्यम् = कांसा (Bronze)
• अतितरां निनादम् = बहुत आवाज (A great sound)
• सुवर्णम् = सोना (Gold)

हिन्दी सरलार्थ-अल्पज्ञ पुरुष निरन्तर ही बकबक करता रहता है जबकि … ज्ञानयुकत तथा निश्चित बुद्धि वाला मनुष्य कम बोलने वालो होता है। इसी प्रकार कांसा गिरने पर बहुत अधिक शोर करता है जबकि सोना बिलकुल शोर नहीं करता अर्थात् कवि कहना चाहता है विद्वान् व्यक्ति सोने के समान बिलकुल शोर नहीं करते, वे अपने गुणों का बखान या व्यर्थ की बकबक नहीं करते तथा बहुत कम बोलते हैं।

Meaning in English-A man with little knowledge chatters too much while a scholar and a firm-minded man speaks very little, Similarly (the pot made of) bronze make great sound (when it falls on the earth) while the gold does not make the sound at all (when fallen.) So, the wiseman speaks very little while the man with little knowledge chatters very much and he does not make sound like gold.