Official CBSE Exam Papers for Class 12 Sanskrit Elective
Review targeted exam resources with the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49. Built according to official CBSE standards for the 2026-27 academic year, these downloadable Class 12 Sanskrit Elective question papers support effective revision and performance tracking.
Solved Previous Year Papers for Sanskrit Elective
Navigate directly to the solved Sanskrit Elective question papers using the digital viewer below. Each practice set includes detailed solutions, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
खण्डः ‘क’
अपठित-अवबोधनम् 10 अङ्काः
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [10 Marks]
भारतदेशः 1947 तमे वर्षे स्वतन्त्रोऽभवत्। तस्मिन् समये भारतस्य स्थितिः दयनीया आसीत्। तदा सर्वकारेण भारतस्य विकासाय क्रमबद्धाः लक्ष्याः निर्धारिताः। तस्मिन् समये भोजन-दारिद्र्य-स्वास्थ्य-शिक्षादयः प्रमुखसमस्याः आसन्। सर्वकारेण सर्व-क्षेत्रेषु विकासाय पञ्चवर्षीया योजना निर्मिता। भारते हरितक्रान्त्या औद्योगिकीकरणेन च विकासचक्रं तीव्रतया अचलत्। भारतवर्षः विकासशीलदेशः अभवत्। उदारीकरणेन, विदेशीनिवेशेन च भारतीय-अर्थव्यवस्थायाः प्रगतिः अभवत्। सूचना-प्रौद्योगिकीक्षेत्रे अपि विकासोऽभवत्। जनाः आजीविकाम् अलभन्। अद्यतनीयः सर्वकारोऽपि भारतवर्षस्य प्रगतिविषये सूक्ष्मदृष्ट्या चिन्तयति। वस्तुतः भारतस्य प्रगत्या सह एव भारतवासिनां प्रगतिः भवितुमर्हति। अलं विकासशीलेन भारतेन, भारतवर्षः विकसितः भवेत् इति अद्यतनीयस्य भारतसर्वकारस्य दृढं चिन्तनमस्ति। 2047 वर्षं यावत् भारतवर्षः विकसितानां देशानां श्रेण्यां भवेत् इति लक्ष्यं विधाय भारतसर्वकारेण उचितदिशायां योजनाः कार्यक्रमाः च प्रारब्धाः। सः दिवसः इदानीं दूरे नास्ति यदा भारतवर्षः विकसितः भविष्यति।
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) स्वतन्त्रतायाः समये भारतवर्षस्य स्थितिः कीदृशी आसीत्? [1 Mark]
Answer: दयनीया
Teacher's Note:
a) "तस्मिन् समये भारतस्य स्थितिः दयनीया आसीत्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कीदृशी' इति प्रश्ने स्त्रीलिङ्गं विशेषणपदं (दयनीया) लेखनीयम्।
(ii) औद्योगिकीकरणेन किं तीव्रतया अचलत्? [1 Mark]
Answer: विकासचक्रम्
Teacher's Note:
a) "हरितक्रान्त्या औद्योगिकीकरणेन च विकासचक्रं तीव्रतया अचलत्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) एकपदेन उत्तरे केवलम् एकं पदं लेखनीयम्, पूर्णवाक्यं न।
(iii) कः शीघ्रं विकसितः भविष्यति? [1 Mark]
Answer: भारतवर्षः
Teacher's Note:
a) गद्यांशस्य अन्तिमवाक्ये "यदा भारतवर्षः विकसितः भविष्यति" इति उत्तरम् अस्ति।
b) 'कः' इति प्रश्ने प्रथमाविभक्तौ पुंलिङ्गे उत्तरं लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) स्वतन्त्रतायाः समये प्रमुखसमस्याः काः आसन्? [2 Marks]
Answer: स्वतन्त्रतायाः समये भोजन-दारिद्र्य-स्वास्थ्य-शिक्षादयः प्रमुखसमस्याः आसन्।
Teacher's Note:
a) भोजनं, दारिद्र्यं, स्वास्थ्यं, शिक्षा च इति चतस्रः अपि समस्याः उत्तरे लेखनीयाः।
b) प्रश्ने 'काः' इति बहुवचनम् अस्ति, अतः 'आसन्' इति बहुवचनक्रिया प्रयोक्तव्या।
(ii) भारतीय-अर्थव्यवस्थायाः प्रगतिः कथम् अभवत्? [2 Marks]
Answer: उदारीकरणेन विदेशीनिवेशेन च भारतीय-अर्थव्यवस्थायाः प्रगतिः अभवत्।
Teacher's Note:
a) 'उदारीकरणेन' 'विदेशीनिवेशेन' इति पदद्वयम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) 'कथम्' इति प्रश्ने कारणं तृतीयाविभक्त्या लिख्यते।
(iii) भारतसर्वकारस्य दृढं चिन्तनं कीदृशम् अस्ति? [2 Marks]
Answer: अलं विकासशीलेन भारतेन, भारतवर्षः विकसितः भवेत् इति भारतसर्वकारस्य दृढं चिन्तनम् अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'भारतवर्षः विकसितः भवेत्' इति मुख्यः अंशः उत्तरे आवश्यकः।
b) गद्यांशस्य वाक्यं शुद्धरूपेण लिखित्वा पूर्णवाक्ये उत्तरं देयम्।
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। [1 Mark]
Answer: भारतवर्षस्य विकासः (भारतस्य प्रगतिः, भारतवर्षः, विकसितः भारतवर्षः इति शीर्षकाणि अपि स्वीकार्याणि)
Teacher's Note:
a) शीर्षकं लघु गद्यांशस्य मुख्यविषयेण सम्बद्धं च भवेत्।
b) गद्यांशस्य मुख्यः विषयः भारतस्य विकासः अस्ति, अतः तेन सम्बद्धं शीर्षकं लेखनीयम्।
(ई) निर्देशानुसारम् उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘भारते हरितक्रान्त्या औद्योगिकीकरणेन च विकासचक्रं तीव्रतया अचलत् ? अत्र ‘अचलत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
(A) विकासचक्रम्
(B) भारते
(C) हरितक्रान्त्या
(D) तीव्रतया
Answer: (A) विकासचक्रम्
Teacher's Note:
a) 'किम् अचलत्?' इति पृष्टे 'विकासचक्रम्' इति उत्तरं लभ्यते, अतः तत् कर्तृपदम्।
b) कर्तृपदं प्रायः प्रथमाविभक्तौ भवति, 'हरितक्रान्त्या' तु तृतीयाविभक्तौ अस्ति।
(ii) ‘भारतवर्षः 1947 तमे वर्षे स्वतन्त्रः अभवत्’ अत्र ‘परतन्त्रः’ इति पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(A) भारतवर्षः
(B) स्वतन्त्रः
(C) अभवत्
(D) वर्षे
Answer: (B) स्वतन्त्रः
Teacher's Note:
a) 'परतन्त्रः' (अन्यस्य अधीनः) इत्यस्य विपरीतार्थकं पदं 'स्वतन्त्रः' अस्ति।
b) विलोमपदयोः लिङ्गं विभक्तिः वचनं च समानं भवति।
(iii) ‘2047 वर्षं यावत् भारतवर्षः विकसितानां देशानां श्रेण्यां भवेत्’ अत्र विशेषणपदं किम्? [1 Mark]
(A) श्रेण्याम्
(B) भारतवर्षः
(C) विकसितानाम्
(D) देशानाम्
Answer: (C) विकसितानाम्
Teacher's Note:
a) 'विकसितानाम्' इति पदं 'देशानाम्' इति विशेष्यस्य विशेषणम् अस्ति।
b) विशेषणविशेष्ययोः विभक्तिः वचनं च समानं भवति (षष्ठी, बहुवचनम्)।
(iv) ‘सर्वकारेण भारतस्य विकासाय क्रमबद्धाः लक्ष्याः निर्धारिताः’ अत्र ‘प्रगत्यै’ इति पदस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(A) विकासाय
(B) लक्ष्याः
(C) सर्वकारेण
(D) निर्धारिताः
Answer: (A) विकासाय
Teacher's Note:
a) 'प्रगतिः' 'विकासः' इति पदयोः समानः अर्थः अस्ति।
b) उभयोः पदयोः चतुर्थीविभक्तिः अस्ति (प्रगत्यै - विकासाय)।
खण्डः ‘ख’
रचनात्मक-कार्यम् 10 अङ्काः
2. (क) भवता/भवत्या गतमासे जयपुरनगरं दृष्टम्। अस्य नगरस्य सांस्कृतिकम् ऐतिहासिकञ्च वैशिष्ट्यं वर्णयन्/वर्णयन्ती देहरादूनवासिनं स्वमित्रं प्रति मञ्जूषायां प्रदत्तसङ्केतानां सहायतया पत्रमेकं लिखत। [5 Marks]
मञ्जूषा
मम मित्रम्, नमोनमः, गतमासे, राजस्थानस्य, भवति, अधुना अगच्छम्, सौन्दर्यम्, आमेरदुर्गम्, पूजास्थानानि, सन्ति, नृत्यम्, संस्कृतिः, भोजनम्, विशिष्टता, अस्ति, भवान्, दृष्टम्, सांस्कृतिकम्, जन्तरमन्तरम्, स्वस्ति, प्रणामाः, अस्तु।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
स्वस्ति प्रिय मित्र,
सप्रेम नमोनमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहं गतमासे जयपुरनगरम् अगच्छम्। अधुना अहं तस्य नगरस्य विशिष्टतां वर्णयामि। जयपुरं राजस्थानस्य राजधानी अस्ति। अस्य नगरस्य सौन्दर्यम् अद्भुतं भवति। अत्र आमेरदुर्गम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति। मया जन्तरमन्तरम् अपि दृष्टम्। नगरे अनेकानि प्राचीनानि पूजास्थानानि सन्ति। राजस्थानस्य संस्कृतिः अतीव समृद्धा अस्ति। तत्र मया सांस्कृतिकं लोकनृत्यम् अपि दृष्टम्। अत्रत्यं भोजनम् अपि स्वादिष्टं भवति। भवान् अपि कदाचित् जयपुरनगरं गत्वा एतत् सर्वं पश्यतु। भवतः पितृभ्यां मम प्रणामाः।
भवतः अभिन्नं मित्रम्,
क ख ग
Teacher's Note:
a) अनौपचारिकपत्रे स्थानं, दिनाङ्कः, सम्बोधनम्, अभिवादनम्, अन्ते नाम च अवश्यं लेखनीयानि।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते।
c) पत्रे नगरस्य सांस्कृतिकम् ऐतिहासिकं च वैशिष्ट्यम् उभयम् अपि वर्णनीयम्।
अथवा (OR)
(ख) स्वविद्यालयस्य छात्राणां कृते श्लोकावृत्ति-प्रतियोगितायाः आयोजनाय स्वविद्यालयस्य प्रधानाचार्यं प्रति पत्रमेकं लिखत। [5 Marks]
मञ्जूषा
सेवायाम्, श्रीमन्तः, प्रधानाचार्याः, संस्कृतम्, छात्राः, संस्कृतस्य प्रसाराय, अस्माकं मध्ये, छात्रमेलनम्, सन्ति, उल्लासिताः, अस्ति, निवेदनम्, आयोजनम्, आज्ञाकारी, धन्यवादाः, सुमधुरम्, आनन्दम्, भवतु, इति।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्याः,
क ख ग विद्यालयः।
विषयः - श्लोकावृत्ति-प्रतियोगितायाः आयोजनाय प्रार्थनापत्रम्।
महोदयाः,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकं विद्यालये बहवः छात्राः संस्कृतं पठन्ति। संस्कृतम् अस्माकं प्राचीना सुमधुरा च भाषा अस्ति। वयं छात्राः संस्कृतस्य प्रसाराय उल्लासिताः स्मः। अतः अस्माकं मध्ये एका श्लोकावृत्ति-प्रतियोगिता भवतु इति अस्माकम् इच्छा अस्ति। एतत् आयोजनं छात्रमेलनम् इव भविष्यति। अनेन छात्राणाम् उच्चारणं शुद्धं भविष्यति, सर्वे छात्राः आनन्दम् अपि अनुभविष्यन्ति। अतः निवेदनम् अस्ति यत् भवन्तः शीघ्रम् एव अस्याः प्रतियोगितायाः आयोजनं कारयन्तु।
धन्यवादाः।
भवताम् आज्ञाकारी शिष्यः,
क ख ग
कक्षा - द्वादशी
Teacher's Note:
a) औपचारिकपत्रे सेवायाम्, विषयः, सम्बोधनम्, निवेदनम्, धन्यवादाः, आज्ञाकारी, नाम, दिनाङ्कः च इति प्रारूपम् अवश्यं लेखनीयम्।
b) प्रधानाचार्यं प्रति आदरार्थं बहुवचनस्य (श्रीमन्तः, भवन्तः) प्रयोगः क्रियते।
c) प्रतियोगितायाः आयोजनस्य प्रार्थना कारणं च स्पष्टरूपेण लेखनीये।
3. (क) प्रदत्ततथ्यानां सहायतया अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य संस्कृतेन अनुच्छेदं लिखत। [5 Marks]
विषयः - मम प्रियः कविः
भारतवर्षे, प्रसिद्धाः, अनेके, कालिदासः, कविकुलगुरुः, एतस्य रचनाः, नाटकम्, काव्यानि, मेघदूतम्, सन्ति, आदरम्, भवति, जनैः, विश्वे प्रसिद्धम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, दुष्यन्तः, यस्य, माधुर्यम्, आनन्दमग्नाः, उपमा कालिदासस्य।
Answer: मम प्रियः कविः
भारतवर्षे अनेके कवयः प्रसिद्धाः सन्ति। तेषु कालिदासः मम प्रियः कविः अस्ति। सः कविकुलगुरुः इति नाम्ना प्रसिद्धः। एतस्य रचनाः नाटकानि काव्यानि च सन्ति। अस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् इति नाटकं विश्वे प्रसिद्धम् अस्ति। अस्मिन् नाटके दुष्यन्तः नायकः अस्ति। मेघदूतम् अपि अस्य प्रसिद्धं काव्यम् अस्ति। यस्य काव्येषु माधुर्यम् अस्ति, तस्य काव्यानि पठित्वा जनाः आनन्दमग्नाः भवन्ति। अतः जनैः तस्य आदरः क्रियते। 'उपमा कालिदासस्य' इति उक्तिः अपि प्रसिद्धा अस्ति।
Teacher's Note:
a) प्रदत्तानि सर्वाणि तथ्यानि अनुच्छेदे समाविष्टानि भवेयुः।
b) लघूनि शुद्धानि च वाक्यानि लेखनीयानि, कर्तृक्रिययोः वचनं समानं भवेत्।
अथवा (OR)
(ख) अधोलिखितवाक्येषु केषाञ्चन पञ्चवाक्यानां संस्कृतेन अनुवादं कुरुत। [5 Marks]
(i) कछुआ धीरे-धीरे चलता है।
The tortoise walks slowly. [1 Mark]
Answer: कच्छपः शनैः शनैः चलति।
Teacher's Note:
a) 'धीरे-धीरे' इत्यस्य कृते 'शनैः शनैः' इति अव्ययपदं प्रयुज्यते।
b) कर्ता एकवचने प्रथमपुरुषे अस्ति, अतः 'चलति' इति क्रिया।
(ii) सभी लोगों को प्रेम से रहना चाहिए।
All people should live with love. [1 Mark]
Answer: सर्वे जनाः प्रेम्णा निवसन्तु। (स्नेहेन / निवसेयुः इति अपि स्वीकार्यम्)
Teacher's Note:
a) 'चाहिए' इत्यर्थे लोट्लकारः विधिलिङ्लकारः वा प्रयुज्यते।
b) 'प्रेम से' इत्यर्थे तृतीयाविभक्तिः (प्रेम्णा) प्रयोक्तव्या।
(iii) वे सब गाने पर नाच रहे हैं।
They are dancing on the song. [1 Mark]
Answer: ते गीते नृत्यन्ति।
Teacher's Note:
a) 'पर' इत्यर्थे सप्तमीविभक्तिः (गीते) प्रयुज्यते।
b) 'ते' बहुवचने अस्ति, अतः 'नृत्यन्ति' इति बहुवचनक्रिया।
(iv) राम ने कलम से पिता को पत्र लिखा।
Ram wrote a letter to his father with a pen. [1 Mark]
Answer: रामः कलमेन जनकाय पत्रम् अलिखत्। (पित्रे इति अपि स्वीकार्यम्)
Teacher's Note:
a) साधने तृतीया (कलमेन), यस्मै पत्रं लिख्यते तस्मिन् चतुर्थी (जनकाय / पित्रे) भवति।
b) भूतकाले लङ्लकारः (अलिखत्) प्रयुज्यते।
(v) सभी छात्रों ने पाठ याद कर लिया।
All students have learnt the lesson. [1 Mark]
Answer: सर्वे छात्राः पाठम् अस्मरन्।
Teacher's Note:
a) 'याद करना' इत्यर्थे 'स्मृ' धातुः प्रयुज्यते, भूतकाले 'अस्मरन्'।
b) कर्ता बहुवचने अस्ति, अतः क्रिया अपि बहुवचने।
(vi) सीमा पर सैनिकों ने शत्रुओं से देश की रक्षा की।
Soldiers protected the country from enemies on the border. [1 Mark]
Answer: सीम्नि सैनिकाः शत्रुभ्यः देशम् अरक्षन्।
Teacher's Note:
a) 'सीमन्' शब्दस्य सप्तम्येकवचने 'सीम्नि' इति रूपम्।
b) 'रक्ष्' धातुयोगे यस्मात् भयं तस्मिन् पञ्चमी (शत्रुभ्यः) भवति।
(vii) कोयल मधुर स्वर में कूज रही है।
The cuckoo is singing in a sweet voice. [1 Mark]
Answer: कोकिलः मधुरस्वरेण कूजति। (पिकः / मधुरस्वरे इति अपि स्वीकार्यम्)
Teacher's Note:
a) 'कोयल' इत्यस्य कृते 'कोकिलः' 'पिकः' वा इति पदं प्रयुज्यते।
b) 'कूज रही है' इत्यर्थे वर्तमानकाले लट्लकारः (कूजति) भवति।
खण्डः ‘ग’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् 15 अङ्काः
4. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(क) काऽपि विशिष्टा जिज्ञासा अस्ति किम्? [1 Mark]
Answer: का + अपि
Teacher's Note:
a) दीर्घसन्धिः - आ + अ = आ, 'काऽपि' इत्यत्र 'ऽ' (अवग्रहः) केवलं 'अ' इत्यस्य लोपं सूचयति।
b) सन्धिच्छेदे पदद्वयं मध्ये '+' चिह्नेन पृथक् लेखनीयम्।
(ख) क्षणे-क्षणे हयस्य खुराः + चिक्कण-पाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति। [1 Mark]
Answer: खुराश्चिक्कण
Teacher's Note:
a) विसर्गसन्धिः - विसर्गात् परं चकारः अस्ति, अतः विसर्गस्य स्थाने 'श्' भवति।
b) खुराः + चिक्कण = खुराश्चिक्कण इति शुद्धं रूपं लेखनीयम्।
(ग) न जगति किञ्चित् + अस्ति। [1 Mark]
Answer: किञ्चिदस्ति
Teacher's Note:
a) व्यञ्जनसन्धिः (जश्त्वम्) - स्वरे परे 'त्' स्थाने 'द्' भवति।
b) किञ्चित् + अस्ति = किञ्चिदस्ति इति एकपदं लेखनीयम्।
(घ) पठितमेव युष्माभिरपि तत्काण्डम्। [1 Mark]
Answer: युष्माभिः + अपि
Teacher's Note:
a) विसर्गसन्धिः - इकारात् परस्य विसर्गस्य स्वरे परे 'र्' भवति।
b) सन्धिच्छेदे विसर्गः पुनः लेखनीयः (युष्माभिः)।
5. रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) यतस्त्वया ज्ञानमशेषम् आप्तम्। [1 Mark]
(A) अप् + क्त
(B) आप् + क्त
(C) अप् + तुमुन्
(D) अप् + क्त्वा
Answer: (B) आप् + क्त
Teacher's Note:
a) 'आप्' (प्राप्तौ) धातुः अस्ति, 'अप्' न।
b) 'क्त' प्रत्ययस्य 'त' शेषः भवति, अतः आप्तम्।
(ii) अयि जात कथयितव्यम् कथय। [1 Mark]
(A) कथ् + ल्यप्
(B) कथय + टाप्
(C) कथ् + ङीप्
(D) कथ् + तव्यत्
Answer: (D) कथ् + तव्यत्
Teacher's Note:
a) 'तव्यत्' प्रत्ययस्य 'तव्य' शेषः भवति, 'योग्यम्/करणीयम्' इति अर्थः।
b) चुरादिगणस्य 'कथ्' धातोः 'कथयि' रूपं भूत्वा कथयितव्यम् इति भवति।
(iii) असक्तो हि आचरन् कर्म पुरुष ...। [1 Mark]
(A) आ + चर् + शतृ
(B) आ + चर् + टाप्
(C) आचर् + शानच्
(D) आ + चर् + तुमुन्
Answer: (A) आ + चर् + शतृ
Teacher's Note:
a) 'चर्' परस्मैपदी धातुः, अतः 'शतृ' प्रत्ययः भवति, 'शानच्' न।
b) शतृप्रत्ययान्तस्य पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने 'आचरन्' इति रूपम्।
(iv) तत्किम् अक्षत्रिया पृथिवी? [1 Mark]
(A) अक्षत्रिय + टाप्
(B) अक्षत्रिय + ङीप्
(C) अक्षत्रिय + क्तवतु
(D) अक्षत्रिय + अनीयर्
Answer: (A) अक्षत्रिय + टाप्
Teacher's Note:
a) अकारान्तशब्दात् स्त्रीलिङ्गे 'टाप्' प्रत्ययः भवति, 'आ' शेषः।
b) 'पृथिवी' इति स्त्रीलिङ्गविशेष्यस्य विशेषणत्वात् 'अक्षत्रिया' इति रूपम्।
6. मञ्जूषायां प्रदत्तैः समुचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
मञ्जूषा
यदि, एकदा, खलु, अद्य।
(क) ________ कक्षा विशेषरूपेण सुसज्जिता अस्ति। [1 Mark]
Answer: अद्य कक्षा विशेषरूपेण सुसज्जिता अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'अस्ति' इति वर्तमानकालिकी क्रिया अस्ति, अतः 'अद्य' इति कालवाचकम् अव्ययम् उचितम्।
b) रिक्तस्थानं पूरयित्वा सम्पूर्णं वाक्यं लेखनीयम्।
(ख) लब्धापि ________ दुःखेन परिपाल्यते। [1 Mark]
Answer: लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते।
Teacher's Note:
a) 'खलु' इति अव्ययं निश्चयार्थे प्रयुज्यते।
b) रिक्तस्थानं पूरयित्वा सम्पूर्णं वाक्यं लेखनीयम्।
(ग) स विक्रमो राजा ________ स्वमनसि अचिन्तयत्। [1 Mark]
Answer: स विक्रमो राजा एकदा स्वमनसि अचिन्तयत्।
Teacher's Note:
a) 'एकदा' (एकस्मिन् समये) इति कालवाचकम् अव्ययं भूतकालिकक्रियया (अचिन्तयत्) सह प्रयुज्यते।
b) कथाप्रारम्भे प्रायः 'एकदा' इति पदं प्रयुज्यते।
(घ) ________ च विप्रत्ययः तत्पृच्छत। [1 Mark]
Answer: यदि च विप्रत्ययः तत्पृच्छत।
Teacher's Note:
a) 'यदि' इति अव्ययं शर्तार्थे (अगर) प्रयुज्यते।
b) 'विप्रत्ययः' इत्यस्य अर्थः अविश्वासः संशयः वा।
7. कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(क) अलं ________ एकैकं कृत्वा बोधयामि। (चिन्ता) [1 Mark]
Answer: चिन्तया
Teacher's Note:
a) निषेधार्थे 'अलम्' इति अव्ययस्य योगे तृतीयाविभक्तिः भवति।
b) 'चिन्ता' आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दस्य तृतीयैकवचने 'चिन्तया' इति रूपम्।
(ख) तस्मै ________ व्ययार्थं रत्नचतुष्टयं दास्यामि। (राजन्) [1 Mark]
Answer: राज्ञे
Teacher's Note:
a) 'दा' धातुयोगे यस्मै दीयते तस्मिन् चतुर्थीविभक्तिः (सम्प्रदानम्) भवति।
b) 'तस्मै' इति विशेषणम् अपि चतुर्थ्याम् अस्ति, 'राजन्' शब्दस्य चतुर्थ्येकवचने 'राज्ञे'।
(ग) स्वराज्यं ________ प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्। (केरल) [1 Mark]
Answer: केरलम्
Teacher's Note:
a) 'प्रति' इति अव्ययस्य योगे द्वितीयाविभक्तिः भवति।
b) 'स्वराज्यम्' इति विशेषणम् अपि द्वितीयायाम् अस्ति।
(घ) पुनरपि राजा ________ समुपवेष्टुं गच्छति। (सिंहासन) [1 Mark]
Answer: सिंहासने
Teacher's Note:
a) आधारे (स्थाने) सप्तमीविभक्तिः (अधिकरणम्) भवति।
b) 'सिंहासन' अकारान्तनपुंसकलिङ्गशब्दस्य सप्तम्येकवचने 'सिंहासने' इति रूपम्।
8. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं विग्रहं समासं वा चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) प्रतिदिनम् योगकक्षा प्रचलिष्यति। [1 Mark]
(A) प्रति दिनम्
(B) दिनम् प्रति
(C) दिनं दिनं प्रति
(D) दिनं प्रति प्रति
Answer: (C) दिनं दिनं प्रति
Teacher's Note:
a) अत्र अव्ययीभावसमासः अस्ति, 'प्रति' वीप्सार्थे (प्रत्येकम्) प्रयुक्तम्।
b) वीप्सायां विग्रहे पदस्य द्विरुक्तिः भवति (दिनं दिनं प्रति)।
(ii) श्रुतप्रकाशं यशसाप्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः। [1 Mark]
(A) श्रुतात् प्रकाशम्
(B) श्रुतस्य प्रकाशम्
(C) श्रुतेन प्रकाशम्
(D) प्रकाशेन श्रुतम्
Answer: (C) श्रुतेन प्रकाशम्
Teacher's Note:
a) अत्र तृतीया-तत्पुरुषसमासः अस्ति - श्रुतेन (शास्त्रज्ञानेन) प्रकाशम्।
b) 'यशसाप्रकाशः' इति समीपस्थं पदम् अपि तृतीयाविग्रहं सूचयति।
(iii) गुरूपदेशः अजलं स्नानम्। [1 Mark]
(A) जलेन स्नानम्
(B) न स्नानम्
(C) न जलम्
(D) न जलेन
Answer: (C) न जलम्
Teacher's Note:
a) अत्र नञ्-तत्पुरुषसमासः अस्ति, विग्रहे 'न' इति पदं प्रयुज्यते।
b) व्यञ्जनात् पूर्वं 'न' स्थाने 'अ' भवति (न जलम् - अजलम्)।
(iv) अकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्। [1 Mark]
(A) मेघस्य माला
(B) मेघानां माला
(C) मेघात् माला
(D) मेघाः मालाः
Answer: (B) मेघानां माला
Teacher's Note:
a) अत्र षष्ठी-तत्पुरुषसमासः अस्ति।
b) माला अनेकेषां मेघानां भवति, अतः विग्रहे बहुवचनम् (मेघानाम्) प्रयुज्यते।
खण्डः ‘घ’
(i) पठितावबोधनम् 25 अङ्काः
9. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
भवादृशा एव भवन्ति भाजनानि उपदेशानाम्। अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः। हरति अतिमलिनमपि दोषजातं गुरूपदेशः। गुरूपदेशश्च नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। विशेषेण तु राज्ञाम्। विरला हि तेषामुपदेष्टारः। राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्। उपदिश्यमानमपि ते न शृण्वन्ति। अवधीरयन्तः खेदयन्ति हितोपदेशदायिनो गुरून्।
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) के विरलाः भवन्ति? [½ Mark]
Answer: उपदेष्टारः
Teacher's Note:
a) "विरला हि तेषामुपदेष्टारः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'के' इति प्रश्ने प्रथमाबहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) उपदेशगुणाः कुत्र विशन्ति? [½ Mark]
Answer: मनसि
Teacher's Note:
a) "अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कुत्र' इति प्रश्ने सप्तमीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(iii) जनः कस्मात् राजवचनमनुगच्छति? [½ Mark]
Answer: भयात्
Teacher's Note:
a) "राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्मात्' इति प्रश्ने पञ्चमीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) गुरूपदेशः कं हरति? [1 Mark]
Answer: गुरूपदेशः अतिमलिनमपि दोषजातं हरति।
Teacher's Note:
a) 'अतिमलिनमपि दोषजातम्' इति मुख्यः अंशः उत्तरे आवश्यकः।
b) पूर्णवाक्ये कर्तृपदं (गुरूपदेशः) क्रियापदं (हरति) च लेखनीये।
(ii) किम् अजलं स्नानं भवति? [1 Mark]
Answer: गुरूपदेशः अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानं भवति।
Teacher's Note:
a) गुरूपदेशः जलं विना एव सर्वं मलं (दोषम्) प्रक्षालयति, अतः सः 'अजलं स्नानम्' उच्यते।
b) 'अखिलमलप्रक्षालनक्षमम्' इति विशेषणम् उत्तरे न त्यक्तव्यम्।
(iii) जनाः कथं गुरून् खेदयन्ति? [1 Mark]
Answer: जनाः हितोपदेशदायिनो गुरून् अवधीरयन्तः खेदयन्ति।
Teacher's Note:
a) 'अवधीरयन्तः' (उपेक्षां कुर्वन्तः) इति पदम् उत्तरस्य मुख्यः अंशः अस्ति।
b) 'हितोपदेशदायिनः' इति गुरूणां विशेषणम् अपि लेखनीयम्।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘जनः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्? [1 Mark]
Answer: अनुगच्छति
Teacher's Note:
a) "राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्" इत्यत्र 'जनः' कर्ता, 'अनुगच्छति' क्रिया।
b) कर्ता एकवचने प्रथमपुरुषे अस्ति, अतः क्रिया अपि एकवचने।
(ii) ‘अपगतमले’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्? [1 Mark]
Answer: मनसि
Teacher's Note:
a) "अपगतमले हि मनसि" इत्यत्र 'अपगतमले' विशेषणम्, 'मनसि' विशेष्यम्।
b) उभयोः सप्तमीविभक्तिः एकवचनं नपुंसकलिङ्गं च अस्ति।
(iii) ‘दोषाः’ इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: गुणाः
Teacher's Note:
a) 'दोषाः' इत्यस्य विपरीतार्थकं पदं 'गुणाः' अस्ति, यत् 'सुखेनोपदेशगुणाः' इत्यत्र प्रयुक्तम्।
b) विलोमपदं प्रश्नपदस्य वचनानुसारं (बहुवचने) लेखनीयम्।
10. अधोलिखितं पद्यं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितोऽभूद् गुरुदक्षिणायै।
स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात्॥
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) कस्य विद्या समाप्ता जाता? [½ Mark]
Answer: कौत्सस्य
Teacher's Note:
a) श्लोके वक्ता कौत्सः अस्ति, सः एव 'समाप्तविद्येन मया' इति वदति।
b) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) अस्मिन् पद्ये महर्षिः कः अस्ति? [½ Mark]
Answer: वरतन्तुः
Teacher's Note:
a) कौत्सस्य गुरुः महर्षिः वरतन्तुः आसीत्।
b) प्रथमाविभक्तौ 'वरतन्तुः' इति शुद्धं रूपं लेखनीयम्।
(iii) कौत्सः किमर्थं रघोः समीपम् अगच्छत्? [½ Mark]
Answer: गुरुदक्षिणायै
Teacher's Note:
a) 'किमर्थम्' इति प्रश्ने प्रयोजनार्थे चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) श्लोके "गुरुदक्षिणायै" इति पदं स्पष्टम् अस्ति।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) कौत्सस्य भक्तिः कीदृशी आसीत्? [1 Mark]
Answer: कौत्सस्य भक्तिः अस्खलितोपचारा आसीत्।
Teacher's Note:
a) 'अस्खलितोपचारा' इत्यस्य अर्थः - यस्यां सेवायां कदापि त्रुटिः न अभवत्।
b) 'कीदृशी' स्त्रीलिङ्गे अस्ति, अतः विशेषणम् अपि स्त्रीलिङ्गे लेखनीयम्।
(ii) महर्षिः गुरुदक्षिणायां किम् अगणयत्? [1 Mark]
Answer: महर्षिः गुरुदक्षिणायां चिराय अस्खलितोपचारां भक्तिम् एव अगणयत्।
Teacher's Note:
a) 'भक्तिम् एव' इति मुख्यं पदम्, 'एव' इति पदं न त्यक्तव्यम्।
b) 'चिराय अस्खलितोपचारां' इति विशेषणम् अपि योजनीयम्।
(iii) कौत्सेन महर्षिः किमर्थं विज्ञापितः? [1 Mark]
Answer: कौत्सेन गुरुदक्षिणायै महर्षिः विज्ञापितः अभूत्।
Teacher's Note:
a) प्रश्नः कर्मवाच्ये अस्ति, अतः उत्तरम् अपि कर्मवाच्ये (कौत्सेन ... विज्ञापितः) लेखनीयम्।
b) 'गुरुदक्षिणायै' इति चतुर्थ्यन्तं पदं प्रयोजनं सूचयति।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘अगणयत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
Answer: सः
Teacher's Note:
a) "स मे ... भक्तिमेवागणयत्" इत्यत्र 'सः' (महर्षिः) कर्ता अस्ति।
b) 'कः अगणयत्?' इति पृष्टे यत् उत्तरं लभ्यते तत् कर्तृपदम्।
(ii) ‘अध्यापकः’ इति पदस्य किं पर्यायपदमत्र प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: गुरुः
Teacher's Note:
a) 'अध्यापकः' 'गुरुः' इति पदयोः समानः अर्थः, श्लोके 'गुरुदक्षिणायै' इति पदे 'गुरु' शब्दः अस्ति।
b) पर्यायपदं प्रश्नपदस्य विभक्ति-वचनानुसारं (प्रथमा, एकवचनम्) लेखनीयम्।
(iii) ‘आरम्भः’ इति पदस्य किं विलोमपदमत्र प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: समाप्तः
Teacher's Note:
a) 'आरम्भः' इत्यस्य विपरीतार्थकं पदं 'समाप्तः' अस्ति, यत् 'समाप्तविद्येन' इति पदे प्रयुक्तम्।
b) विलोमपदं विपरीतम् अर्थं ददाति, पर्यायपदं समानम् अर्थम् इति भेदं स्मरत।
11. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
लवः : दृष्टमवगतं च। नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः।
बटवः : कथं ज्ञायते?
लवः : ननु मूर्खाः। पठितमेव युष्माभिरपि तत्काण्डम्। किं न पश्यथ? प्रत्येकं शतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः। यदि च विप्रत्ययस्तत्पृच्छत।
बटवः : भो भोः किं प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्यटति?
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) के अश्वं परितः पर्यटन्ति? [½ Mark]
Answer: रक्षितारः
Teacher's Note:
a) "प्रत्येकं शतसंख्याः ... रक्षितारः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'के' इति प्रश्ने प्रथमाबहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) अश्वः कीदृशोऽस्ति? [½ Mark]
Answer: आश्वमेधिकः
Teacher's Note:
a) "नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः" इति लवस्य वचने उत्तरम् अस्ति।
b) 'आश्वमेधिकः' इत्यस्य अर्थः अश्वमेधयज्ञस्य अश्वः।
(iii) ‘दृष्टमवगतं च’ इति कः वदति? [½ Mark]
Answer: लवः
Teacher's Note:
a) नाट्यांशे प्रथमसंवादः लवस्य अस्ति।
b) वक्तुः नाम प्रथमाविभक्तौ लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) बटवः रक्षकान् किं पृच्छन्ति? [1 Mark]
Answer: बटवः रक्षकान् पृच्छन्ति - "किं प्रयोजनोऽयम् अश्वः परिवृतः पर्यटति?"
Teacher's Note:
a) बटवः अश्वस्य परिभ्रमणस्य प्रयोजनं पृच्छन्ति।
b) नाट्यांशस्य अन्तिमं वाक्यं शुद्धरूपेण लेखनीयम्।
(ii) रक्षितारः कीदृशाः सन्ति? [1 Mark]
Answer: रक्षितारः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च सन्ति।
Teacher's Note:
a) कवचिनः (कवचधारिणः), दण्डिनः (दण्डधारिणः), निषङ्गिणः (तूणीरधारिणः) इति त्रीणि विशेषणानि लेखनीयानि।
b) 'सन्ति' इति बहुवचनक्रिया प्रयोक्तव्या।
(iii) अश्वं दृष्ट्वा लवः किं वदति? [1 Mark]
Answer: अश्वं दृष्ट्वा लवः वदति - "नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः।"
Teacher's Note:
a) लवः अश्वं दृष्ट्वा एव जानाति यत् अयम् अश्वमेधयज्ञस्य अश्वः अस्ति।
b) उद्धरणं नाट्यांशात् शुद्धरूपेण लेखनीयम्।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘सैनिकाः’ इति पदस्य किं पर्यायपदमत्र प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: रक्षितारः
Teacher's Note:
a) 'सैनिकाः' 'रक्षितारः' इति पदयोः अत्र समानः अर्थः अस्ति।
b) उभयं पदं प्रथमाबहुवचने अस्ति।
(ii) ‘पर्यटति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
Answer: अश्वः
Teacher's Note:
a) "किं प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्यटति" इत्यत्र 'अश्वः' कर्ता अस्ति।
b) 'परिवृतः' इति अश्वस्य विशेषणम्, न तु कर्तृपदम्।
(iii) ‘अस्माभिः’ इति पदस्य किं विलोमपदमत्र प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: युष्माभिः
Teacher's Note:
a) 'अस्मद्' (वयम्) इत्यस्य विपरीतम् 'युष्मद्' (यूयम्) अस्ति।
b) उभयोः पदयोः तृतीयाबहुवचनम् अस्ति।
12. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) [4 Marks]
(क) दृढसंकल्पः शिववीरचरः स्वकार्यात् न विरमति। [1 Mark]
Answer: दृढसंकल्पः शिववीरचरः कस्मात् न विरमति?
Teacher's Note:
a) 'स्वकार्यात्' पञ्चम्यन्तं पदम् अस्ति, अतः 'कस्मात्' इति प्रश्नवाचकपदं प्रयुज्यते।
b) केवलं रेखाङ्कितपदस्य स्थाने प्रश्नवाचकं लिखित्वा शेषं वाक्यं यथावत् लेखनीयम्।
(ख) चन्द्रापीडः ताभिः उपदेशवाग्भिः प्रीतहृदयः स्वभवनम् आजगाम। [1 Mark]
Answer: चन्द्रापीडः ताभिः उपदेशवाग्भिः प्रीतहृदयः कुत्र आजगाम? (किम् इति अपि स्वीकार्यम्)
Teacher's Note:
a) गन्तव्यस्थानं सूचयति, अतः 'कुत्र' इति प्रश्नवाचकम् उचितम्।
b) प्रश्नवाक्यस्य अन्ते प्रश्नचिह्नं (?) अवश्यं लेखनीयम्।
(ग) कौतूहलवशात् श्रीदासः तत्पत्रम् उद्घाटितवान्। [1 Mark]
Answer: कस्मात् श्रीदासः तत्पत्रम् उद्घाटितवान्? (किमर्थम् इति अपि स्वीकार्यम्)
Teacher's Note:
a) 'कौतूहलवशात्' पञ्चम्यन्तं कारणवाचकं पदम्, अतः 'कस्मात्' इति प्रश्नवाचकम्।
b) कारणं पृच्छितुं 'किमर्थम्' इति पदम् अपि प्रयोक्तुं शक्यते।
(घ) उपार्जितां वित्तं दानभोगैः विना सफलं न भवति। [1 Mark]
Answer: उपार्जितं वित्तं कैः विना सफलं न भवति?
Teacher's Note:
a) 'दानभोगैः' तृतीयाबहुवचने पुंलिङ्गे अस्ति, अतः 'कैः' इति प्रश्नवाचकम्।
b) 'विना' इति अव्ययस्य योगे अत्र तृतीयाविभक्तिः प्रयुक्ता अस्ति।
(ङ) कर्मणैव हि जनकादयः संसिद्धिम् आस्थिताः। [1 Mark]
Answer: कर्मणैव हि के संसिद्धिम् आस्थिताः?
Teacher's Note:
a) 'जनकादयः' प्रथमाबहुवचने पुंलिङ्गे अस्ति, अतः 'के' इति प्रश्नवाचकम्।
b) प्रश्नवाचकपदस्य लिङ्गं विभक्तिः वचनं च रेखाङ्कितपदानुसारं भवेत्।
13. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत। [3 Marks]
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्॥
Answer: अन्वयः - विद्वान् युक्तः अज्ञानां कर्मसङ्गिनां बुद्धिभेदं न जनयेत्। सर्वकर्माणि समाचरन् जोषयेत्।
Teacher's Note:
a) अन्वये प्रथमं कर्ता (विद्वान् युक्तः) ततः कर्म, अन्ते क्रिया (जनयेत्) लिख्यते।
b) सन्धियुक्तानि पदानि पृथक् कृत्वा लेखनीयानि (जनयेत् अज्ञानाम्, विद्वान् युक्तः)।
c) 'न' इति निषेधपदं क्रियायाः पूर्वं स्थापनीयम्।
14. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥
Answer:
1. मनुष्यः अस्मिन् संसारे कर्माणि कुर्वन् एव शतं वर्षाणि जीवितुम् इच्छेत्।
2. एवं कर्माणि कुर्वति नरे कर्म न लिप्यते, अर्थात् तस्य कर्मबन्धनं न भवति।
3. इतः अन्यः कोऽपि मार्गः नास्ति, अतः मनुष्येण सदा कर्म करणीयम्।
Teacher's Note:
a) 'शतं समाः' इत्यस्य अर्थः शतं वर्षाणि इति भावार्थे स्पष्टं कर्तव्यम्।
b) 'न कर्म लिप्यते' इत्यस्य भावः (कर्मणः बन्धनं न भवति) अवश्यं लेखनीयः।
c) भावार्थः स्वशब्दैः सरलसंस्कृते लेखनीयः, श्लोकस्य पदानि यथावत् न लेखनीयानि।
अथवा (OR)
‘कर्मगौरवम्’ इति पाठस्य सारं सङ्क्षेपेण संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
Answer:
1. 'कर्मगौरवम्' इति पाठे श्रीमद्भगवद्गीतायाः कर्मयोगस्य उपदेशः अस्ति। मनुष्येण आसक्तिं त्यक्त्वा सततं कर्तव्यं कर्म करणीयम्, यतः असक्तः सन् कर्म आचरन् पुरुषः परं प्राप्नोति।
2. जनकादयः कर्मणा एव संसिद्धिम् आस्थिताः, अतः लोकसङ्ग्रहाय अपि कर्म करणीयम्।
3. विद्वान् अज्ञानां कर्मसङ्गिनां बुद्धिभेदं न जनयेत्, अपितु स्वयं युक्तः सन् सर्वकर्माणि समाचरन् तान् अपि कर्मसु योजयेत्।
Teacher's Note:
a) सारे पाठस्य मुख्यः सन्देशः (निष्कामकर्म, कर्मणः महत्त्वम्) स्पष्टः भवेत्।
b) जनकादीनाम् उदाहरणं विदुषः कर्तव्यं च इति बिन्दू अवश्यं लेखनीयौ।
c) सारः सङ्क्षेपेण सरलैः शुद्धैः च वाक्यैः लेखनीयः।
खण्डः ‘घ’
(ii) संस्कृत-साहित्येतिहासस्य सामान्यः परिचयः 10 अङ्काः
15. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) अधोलिखितेषु महाकाव्येषु कालिदासस्य काव्यं किम्? [1 Mark]
(A) कुमारसम्भवम्
(B) किरातार्जुनीयम्
(C) रावणवधम्
(D) बुद्धचरितम्
Answer: (A) कुमारसम्भवम्
Teacher's Note:
a) कालिदासस्य महाकाव्यद्वयम् अस्ति - रघुवंशम्, कुमारसम्भवम् च।
b) किरातार्जुनीयं भारवेः, रावणवधं भट्टेः, बुद्धचरितम् अश्वघोषस्य रचना अस्ति।
(ii) ‘आदिकविः’ इति नाम्ना कः प्रसिद्धः? [1 Mark]
(A) भासः
(B) भारविः
(C) वाल्मीकिः
(D) वेदव्यासः
Answer: (C) वाल्मीकिः
Teacher's Note:
a) रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः 'आदिकविः' इति कथ्यते।
b) रामायणम् 'आदिकाव्यम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम्।
(iii) ‘रामायणमञ्जरी’ इति महाकाव्यस्य रचयिता कः? [1 Mark]
(A) माघः
(B) भट्टिः
(C) क्षेमेन्द्रः
(D) अश्वघोषः
Answer: (C) क्षेमेन्द्रः
Teacher's Note:
a) क्षेमेन्द्रः काश्मीरकः कविः आसीत्, सः 'रामायणमञ्जरी' इति ग्रन्थम् अरचयत्।
b) माघः 'शिशुपालवधम्', भट्टिः 'रावणवधम्' (भट्टिकाव्यम्) अरचयत्।
(iv) कल्हणस्य काव्यस्य नाम किम्? [1 Mark]
(A) विक्रमांकदेवचरितम्
(B) राजतरंगिणी
(C) कीर्तिकौमुदी
(D) बृहत्कथामञ्जरी
Answer: (B) राजतरंगिणी
Teacher's Note:
a) कल्हणस्य 'राजतरङ्गिणी' काश्मीरस्य इतिहासं वर्णयति।
b) 'विक्रमाङ्कदेवचरितम्' बिल्हणस्य, 'बृहत्कथामञ्जरी' क्षेमेन्द्रस्य रचना अस्ति।
16. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘दशकुमारचरितम्’ इति गद्यकाव्यस्य रचयिता कः? [1 Mark]
(A) सुबन्धुः
(B) दण्डी
(C) बाणभट्टः
(D) क्षमारावः
Answer: (B) दण्डी
Teacher's Note:
a) दण्डी 'दशकुमारचरितम्' इति गद्यकाव्यस्य रचयिता अस्ति।
b) सुबन्धुः 'वासवदत्ता', बाणभट्टः 'कादम्बरी' इति गद्यकाव्ये अरचयताम्।
(ii) धनपालस्य काव्यस्य नाम किम्? [1 Mark]
(A) कथामुक्तावली
(B) तिलकमञ्जरी
(C) वासवदत्ता
(D) कादम्बरी
Answer: (B) तिलकमञ्जरी
Teacher's Note:
a) धनपालः 'तिलकमञ्जरी' इति गद्यकाव्यम् अरचयत्।
b) कवि-ग्रन्थयोः युग्मानि सारणीरूपेण स्मर्तव्यानि।
(iii) ‘नलचम्पू’ इति चम्पूकाव्यस्य रचयिता कः? [1 Mark]
(A) दण्डी
(B) त्रिविक्रमभट्टः
(C) अनन्तभट्टः
(D) भोजः
Answer: (B) त्रिविक्रमभट्टः
Teacher's Note:
a) 'नलचम्पू' (दमयन्तीकथा) त्रिविक्रमभट्टस्य रचना अस्ति।
b) चम्पूकाव्ये गद्यं पद्यं च उभयं मिश्रितं भवति।
(iv) अम्बिकादत्तव्यासः किं काव्यम् अरचयत्? [1 Mark]
(A) उदयसुन्दरीकथा
(B) कथामुक्तावली
(C) तिलकमञ्जरी
(D) शिवराजविजयम्
Answer: (D) शिवराजविजयम्
Teacher's Note:
a) अम्बिकादत्तव्यासः 'शिवराजविजयम्' इति ऐतिहासिकम् उपन्यासम् अरचयत्।
b) अस्मिन् ग्रन्थे शिववीरस्य (शिवाजीमहाराजस्य) वर्णनम् अस्ति।
17. प्रदत्तविकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) [4 Marks]
(i) अधोलिखितनाटकेषु किं नाटकं रामायणाश्रितम् अस्ति? [1 Mark]
(A) मध्यमव्यायोगः
(B) मालविकाग्निमित्रम्
(C) वेणीसंहारम्
(D) प्रतिमानाटकम्
Answer: (D) प्रतिमानाटकम्
Teacher's Note:
a) भासस्य 'प्रतिमानाटकम्' रामकथाम् आश्रित्य रचितम् अस्ति।
b) 'मध्यमव्यायोगः' 'वेणीसंहारम्' च महाभारताश्रिते स्तः।
(ii) ‘मुद्राराक्षसम्’ इति नाटकस्य रचयिता कः? [1 Mark]
(A) शूद्रकः
(B) कालिदासः
(C) अश्वघोषः
(D) श्रीहर्षः
Answer: विशाखदत्तः (प्रदत्तेषु विकल्पेषु कोऽपि विकल्पः शुद्धः नास्ति)
Teacher's Note:
a) 'मुद्राराक्षसम्' इति नाटकस्य रचयिता विशाखदत्तः अस्ति, सः विकल्पेषु नास्ति।
b) अङ्कनयोजनानुसारम् अस्य प्रश्नस्य सर्वे विकल्पाः अशुद्धाः, अतः यः छात्रः कमपि विकल्पं लिखति अथवा केवलं प्रश्नसंख्यां लिखति, तस्मै 1 अङ्कः देयः।
(iii) भट्टनारायणरचिस्य नाटकस्य नाम किम्? [1 Mark]
(A) कर्णभारम्
(B) मृच्छकटिकम्
(C) वेणीसंहारम्
(D) अभिषेकनाटकम्
Answer: (C) वेणीसंहारम्
Teacher's Note:
a) भट्टनारायणः महाभारताश्रितं 'वेणीसंहारम्' इति नाटकम् अरचयत्।
b) 'कर्णभारम्' 'अभिषेकनाटकम्' च भासस्य, 'मृच्छकटिकम्' शूद्रकस्य रचना।
(iv) दुष्यन्तः कस्य नाटकस्य नायकः अस्ति? [1 Mark]
(A) मुद्राराक्षसस्य
(B) अभिज्ञानशाकुन्तलस्य
(C) प्रतिमानाटकस्य
(D) स्वप्नवासवदत्तस्य
Answer: (B) अभिज्ञानशाकुन्तलस्य
Teacher's Note:
a) कालिदासस्य 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्' इति नाटके दुष्यन्तः नायकः, शकुन्तला नायिका च।
b) प्रश्ने 'कस्य' इति षष्ठी अस्ति, अतः उत्तरम् अपि षष्ठ्यां लेखनीयम्।
(v) भवभूतेः नाटकस्य नाम किम्? [1 Mark]
(A) उत्तररामचरितम्
(B) विक्रमोर्वशीयम्
(C) रत्नावली
(D) वेणीसंहारम्
Answer: (A) उत्तररामचरितम्
Teacher's Note:
a) भवभूतिः 'उत्तररामचरितम्' इति नाटकम् अरचयत्।
b) 'विक्रमोर्वशीयम्' कालिदासस्य, 'रत्नावली' श्रीहर्षस्य रचना।
खण्डः ‘ङ’
छन्दोऽलङ्कारपरिचयः 10 अङ्काः
18. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) तगणस्य संक्षिप्त-चिह्नानि कानि सन्ति? [1 Mark]
Answer: SSI (ऽऽ। - गुरु, गुरु, लघु)
Teacher's Note:
a) तगणे प्रथमौ द्वौ वर्णौ गुरू, अन्तिमः वर्णः लघुः भवति।
b) गुरुवर्णस्य चिह्नम् 'ऽ' (S), लघुवर्णस्य चिह्नम् '।' (I) भवति।
(ii) ‘वंशस्थ’ छन्दसि प्रतिचरणं कति वर्णाः भवन्ति? [1 Mark]
Answer: द्वादश
Teacher's Note:
a) वंशस्थस्य लक्षणम् - "जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ", अतः चत्वारः गणाः (ज, त, ज, र) = 12 वर्णाः।
b) प्रश्ने 'प्रतिचरणम्' इति अस्ति, अतः एकस्य चरणस्य वर्णसंख्या लेखनीया।
(iii) उपेन्द्रवज्राछन्दसः उदाहरणमेकं लिखत। [1 Mark]
Answer: त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
Teacher's Note:
a) उपेन्द्रवज्रायाः लक्षणम् - "उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ", प्रतिचरणम् एकादश वर्णाः।
b) अङ्कनयोजनानुसारं छात्राः स्वयम् उदाहरणं लेखिष्यन्ति, किमपि शुद्धम् उदाहरणं स्वीकार्यम्।
(iv) ‘ननमयययुतेयम्’ इति कस्य छन्दसः लक्षणमस्ति? [1 Mark]
Answer: मालिनी
Teacher's Note:
a) पूर्णं लक्षणम् - "ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः"।
b) मालिन्यां प्रतिचरणं पञ्चदश वर्णाः भवन्ति (न, न, म, य, य)।
(आ) अधोलिखितासु श्लोकपङ्क्तिषु प्रयुक्तं छन्दः परिचीय तस्य नाम लिखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) निःशेषविश्राणितकोषजातम्। [1 Mark]
Answer: इन्द्रवज्रा
Teacher's Note:
a) अस्य चरणस्य गणाः - त, त, ज, गुरु, गुरु (ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ)।
b) इन्द्रवज्रायाः लक्षणम् - "स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः"।
(ii) मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येष बलवान्। [1 Mark]
Answer: शिखरिणी
Teacher's Note:
a) शिखरिण्याः लक्षणम् - "रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी"।
b) प्रतिचरणं सप्तदश वर्णाः, षष्ठे वर्णे यतिः भवति।
(iii) पापान्निवारयति योजयते हिताय। [1 Mark]
Answer: वसन्ततिलका
Teacher's Note:
a) वसन्ततिलकायाः लक्षणम् - "उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः"।
b) प्रतिचरणं चतुर्दश वर्णाः भवन्ति।
19. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) रूपक-अलङ्कारस्य लक्षणं लिखत। [1 Mark]
Answer: तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः।
Teacher's Note:
a) रूपके उपमानस्य उपमेयस्य च अभेदः (एकरूपता) दर्श्यते।
b) लक्षणं शुद्धरूपेण कण्ठस्थं कृत्वा लेखनीयम्।
(ii) अनुप्रास-अलङ्कारस्य लक्षणं लिखत। [1 Mark]
Answer: वर्णसाम्यम् अनुप्रासः।
Teacher's Note:
a) यत्र एकस्य वर्णस्य पुनः पुनः आवृत्तिः भवति, तत्र अनुप्रासः।
b) अनुप्रासः शब्दालङ्कारः अस्ति।
(iii) उपमालङ्कारस्य उदाहरणम् एकम् लिखत। [1 Mark]
Answer: अस्याः मुखं चन्द्रः इव सुन्दरम् अस्ति।
Teacher's Note:
a) अत्र मुखम् उपमेयम्, चन्द्रः उपमानम्, 'इव' वाचकशब्दः, सौन्दर्यं च साधारणधर्मः अस्ति।
b) अङ्कनयोजनानुसारं छात्राः स्वयम् उदाहरणं लेखिष्यन्ति, किमपि शुद्धम् उदाहरणं स्वीकार्यम्।
(iv) ‘श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने ...’ इति कस्य अलङ्कारस्य लक्षणम्? [1 Mark]
Answer: श्लेषस्य
Teacher's Note:
a) श्लेषे एकं पदम् अनेकान् अर्थान् ददाति।
b) प्रश्ने 'कस्य' इति अस्ति, अतः षष्ठ्याम् (श्लेषस्य) उत्तरं लेखनीयम्।
(आ) अधोलिखितासु पङ्क्तिषु प्रयुक्तालङ्कारस्य नाम लिखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) यदि नो सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीषिका। [1 Mark]
Answer: अनुप्रासः
Teacher's Note:
a) अत्र 'स', 'न्त' इति वर्णानां पुनः पुनः आवृत्तिः (सन्ति सन्त्येव) अस्ति।
b) वर्णानां साम्यं दृष्ट्वा अनुप्रासः अभिज्ञेयः।
(ii) निपुणं निरूप्यमाणो वत्साया मे वध्वा मुखचन्द्रेणापि संवदत्येव। [1 Mark]
Answer: रूपकम्
Teacher's Note:
a) 'मुखचन्द्रेण' इत्यत्र मुखस्य चन्द्रेण सह अभेदः (मुखम् एव चन्द्रः) दर्शितः।
b) उपमायां 'इव' इति वाचकशब्दः भवति, रूपके तु वाचकशब्दः न भवति।
(iii) महातमसेन ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतमिव गगनतलम्। [1 Mark]
Answer: उत्प्रेक्षा
Teacher's Note:
a) अत्र 'कवलीकृतमिव' इत्यत्र गगनतलस्य कवलीकृतत्वस्य सम्भावना (कल्पना) क्रियते।
b) उत्प्रेक्षायाम् 'इव' सम्भावनार्थे प्रयुज्यते, उपमायाम् तु सादृश्यार्थे।
Please click the link below to download pdf file of CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49
Free study material for Sanskrit
Download CBSE Question Papers: Class 12 Sanskrit Elective
Previous Year Question Papers: Class 12 Sanskrit Elective
Access structured past examination sets for Class 12 Sanskrit Elective. Solving the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49 provided above helps students understand actual exam difficulty levels, question formats, and topic distributions for both descriptive and objective sections.
Boost Your Exam Score with Past Papers
Practicing past question sets under timed home conditions helps refine pacing and time management skills, ensuring you complete your Sanskrit Elective examination comfortably within the official duration.
Enhance Practice with Sample Papers & Solutions
Wrap up your exam preparation by reviewing detailed answer keys and tackling additional practice sets. All resources on our platform are free to access.
FAQs
The CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49 is available for download on StudiesToday.com. It includes complete set with all sections so that Class 12 students can practice with the exact same paper that came in the CBSE exams.
Yes, the solutions for CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49 are prepared by subject matter experts as per official marking scheme. Class 12 students will understand the structure of answers and 'step-marks' methodology Sanskrit Elective.
Solving previous year papers like CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49 is important to understand repeat themes and question difficulty levels of Sanskrit Elective. It helps Class 12 students to test their time management skills too.
Yes, where applicable, CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49 is available in both English and Hindi mediums. All students from Class 12 can access Sanskrit Elective study material in their preferred language.
No, all previous year question papers on StudiesToday, including CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2025 Solved Code 49, are provided free of charge in mobile-friendly PDF.