Class 12 Sanskrit Core Solved Question Papers: CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22
Access comprehensive previous year question papers for Class 12 Sanskrit Core using the CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22. Designed to align with the 2026-27 CBSE academic guidelines, these solved papers help students assess their exam readiness and understand official marking schemes.
Download Class 12 Sanskrit Core Question Paper PDF
Access the complete question paper PDF for Class 12 Sanskrit Core below. Regular practice with these targeted exam papers builds familiarity with standard question patterns and helps secure higher marks in final evaluations.
खण्डः ‘क’
अपठितांश-अवबोधनम् - 10 अङ्काः
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। [10 Marks]
सेवा अस्माकं परमधर्मः। सेवायाः अयम् एव अभिप्रायः यत् मानवः परस्परं सम्यग् रूपेण साहाय्यं कुर्यात्। सर्वो हि विविधरूपेण सक्षमः। स्वक्षमतया परेभ्यः सहयोग-प्रदानेन हि जीवनस्य सार्थक्यं भवति। सेवा द्विविधा भवति - पारमार्थिकी लौकिकी च। पारमार्थिक-सेवया महात्मानः जनेभ्यः ज्ञानं यच्छन्ति। ते तेषां दोषनिवारणार्थं पारस्परिकं वैमनस्यं च दूरीकर्तुं प्रयतन्ते। सांसारिकसम्बन्धेषु लौकिकसेवाया अपि महत्त्वम् विद्यते। एकस्य असहायस्य सेवा लौकिकी सेवा भवति। अनया समाजे शोभनाः सम्बन्धाः जायन्ते। जनानां समस्यानां समाधानम् अपि भवति। जनाः सदैव एतदेव चिन्तयन्तु - यद् यावद् वयं स्वस्थाः सक्षमाः तावद् अस्माकं परमं कर्तव्यं सामाजिक सेवा भवेदिति। वस्तुतः अयमेव मानवीयधर्मः।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) मानवः परस्परं सम्यक् किं कुर्यात्? [1 Mark]
Answer: साहाय्यम्
Teacher's Note:
a) "मानवः परस्परं सम्यग् रूपेण साहाय्यं कुर्यात्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'किम्' इति प्रश्ने द्वितीया-एकवचने 'साहाय्यम्' इति पदं लेखनीयम्।
(ii) महात्मानः जनेभ्यः किं यच्छन्ति? [1 Mark]
Answer: ज्ञानम्
Teacher's Note:
a) "पारमार्थिक-सेवया महात्मानः जनेभ्यः ज्ञानं यच्छन्ति" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) एकपदेन उत्तरे 'ज्ञानम्' इति पूर्णं रूपं लेखनीयम्।
(iii) लौकिकी सेवया समाजे कीदृशाः सम्बन्धाः जायन्ते? [1 Mark]
Answer: शोभनाः
Teacher's Note:
a) "अनया समाजे शोभनाः सम्बन्धाः जायन्ते" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कीदृशाः' इति प्रश्ने विशेषणपदं 'सम्बन्धाः' इव पुंलिङ्गे प्रथमा-बहुवचने लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) सेवायाः कः अभिप्रायः? [2 Marks]
Answer: सेवायाः अयम् एव अभिप्रायः यत् मानवः परस्परं सम्यग् रूपेण साहाय्यं कुर्यात्।
Teacher's Note:
a) 'परस्परं सम्यग् रूपेण साहाय्यम्' इति मुख्यः अंशः उत्तरे अवश्यं लेखनीयः।
b) पूर्णवाक्येन उत्तरं देयम्, केवलम् एकं पदं न।
(ii) कस्य सेवा लौकिकी सेवा भवति? [2 Marks]
Answer: एकस्य असहायस्य सेवा लौकिकी सेवा भवति।
Teacher's Note:
a) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठी-एकवचने 'असहायस्य' इति उत्तरं भवति।
b) प्रश्नस्य पदानि उत्तरे योजयित्वा पूर्णवाक्यं लेखनीयम्।
(iii) जनाः सदैव किं चिन्तयन्तु? [2 Marks]
Answer: जनाः सदैव एतदेव चिन्तयन्तु यद् यावद् वयं स्वस्थाः सक्षमाः तावद् अस्माकं परमं कर्तव्यं सामाजिक सेवा भवेत् इति।
Teacher's Note:
a) 'यावद् ... तावद्' इति सम्बन्धः उत्तरे स्पष्टं लेखनीयः।
b) 'परमं कर्तव्यं सामाजिक सेवा' इति मुख्यः भावः अस्ति।
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य द्वित्रिशब्दात्मकं समुचितं शीर्षकं लिखत। [1 Mark]
Answer: सेवा परमो धर्मः
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनायां 'मानवसेवा', 'सेवाधर्मः', 'मानवीयधर्मः', 'सेवा अस्माकं परमधर्मः' इत्यादीनि शीर्षकाणि अपि स्वीकृतानि।
b) शीर्षकं द्वित्रिशब्दात्मकं गद्यांशस्य मुख्यविषयानुकूलं च भवेत्।
(ई) यथानिर्देशम् उत्तरत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘वैमनस्यं’ इति पदस्य विशेषणपदं चिनुत - [1 Mark]
(A) पारस्परिकम्
(B) सार्थक्यम्
(C) वयम्
(D) अस्माकम्
Answer: (A) पारस्परिकम्
Teacher's Note:
a) "पारस्परिकं वैमनस्यं च दूरीकर्तुं प्रयतन्ते" इति वाक्ये 'पारस्परिकम्' वैमनस्यस्य विशेषणम् अस्ति।
b) विशेषण-विशेष्ययोः लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि समानानि भवन्ति।
(ii) पारमार्थिक-सेवया महात्मानः जनेभ्यः ज्ञानं यच्छन्ति। अत्र ‘महात्मानः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(A) पारमार्थिक-सेवया
(B) यच्छन्ति
(C) जनेभ्यः
(D) ज्ञानम्
Answer: (B) यच्छन्ति
Teacher's Note:
a) 'महात्मानः' (प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्) इति कर्तुः अनुसारं क्रियापदं 'यच्छन्ति' अस्ति।
b) 'जनेभ्यः' चतुर्थी, 'ज्ञानम्' कर्म च अस्ति, न तु क्रियापदम्।
(iii) ‘अक्षमः’ इति पदस्य विलोमपदं चिनुत - [1 Mark]
(A) स्वस्थः
(B) सार्थक्यम्
(C) साहाय्यम्
(D) सक्षमः
Answer: (D) सक्षमः
Teacher's Note:
a) 'अक्षमः' (असमर्थः) इत्यस्य विपरीतार्थः 'सक्षमः' (समर्थः) अस्ति।
b) "सर्वो हि विविधरूपेण सक्षमः" इति वाक्ये एतत् पदं प्रयुक्तम्।
(iv) ‘ते तेषां दोषनिवारणार्थं प्रयतन्ते’ अत्र वाक्ये ‘ते’ इति सर्वनामपदं केभ्यः प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(A) ‘जनेभ्यः’
(B) ‘महात्मानः’ इति कृते
(C) ‘सेवायाः’ इति कृते
(D) मानवेभ्यः
Answer: (B) ‘महात्मानः’ इति कृते
Teacher's Note:
a) पूर्ववाक्ये "महात्मानः जनेभ्यः ज्ञानं यच्छन्ति" इति उक्तम्, अतः 'ते' महात्मभ्यः प्रयुक्तम्।
b) सर्वनामपदस्य अर्थं ज्ञातुं पूर्ववाक्यस्य कर्तृपदं द्रष्टव्यम्।
खण्डः ‘ख’
रचनात्मक-कार्यम् - 15 अङ्काः
2. भवती श्रुतिः। भवत्सखी मुंबई नगरे वसति। भवत्याः विद्यालये एका पर्यावरणगोष्ठी सञ्जाता। गोष्ठीं वर्णयन्ती श्रुतिः स्वसखीं मीनाक्षीं प्रति पत्रं लिखति। अस्मिन् पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषापदैः पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत। [5 Marks]
पत्रम्
दिल्लीतः
दिनाङ्कः ________
प्रियसखि (i) ________ !
सप्रेम (ii) ________ !
गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये पर्यावरणविषये एका पर्यावरणगोष्ठी सम्पन्ना। तस्यां महानगरेषु प्रवर्धमानं (iii) ________ दृष्ट्वा (iv) ________ रक्षणाय तस्य उपायानां विषये (v) ________ स्वविचाराः प्रकटिताः। ते अकथयन् यत् पारिवारिकैः (vi) ________ रथ्यासु अवकरः न क्षेप्यः। जलप्रदूषणं दूरीकर्तुं नगरपालिकायाः (vii) ________ सूचनीयाः। जनानां प्रबोधनाय यथास्थानं ‘जलमेव जीवनं’ ‘वृक्षाः रक्षणीयाः’ इत्यादिकाः लेखपट्टिकाः स्थापयितव्याः। वाटिकासु, उद्यानेषु विद्यालयेषु च वृक्षाः (viii) ________। ध्वनिप्रसारक-यन्त्राणां प्रयोगः यथाशक्यं न विधातव्यः। अस्मिन् विषये भवद्विद्यालये यदि एतादृशी गोष्ठी भवेत् तर्हि (ix) ________।
पितृभ्यां नमः।
भवत्याः सखी
(x) ________।
मञ्जूषा
नमस्ते, मीनाक्षि !, प्रदूषणं, वैज्ञानिकैः, श्रुतिः, पर्यावरणस्य, सदस्यैः, रोपणीयाः, अधिकारिणः, सूचयितव्या।
Answer:
दिल्लीतः
दिनाङ्कः 10.03.2025
प्रियसखि (i) मीनाक्षि !
सप्रेम (ii) नमस्ते !
गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये पर्यावरणविषये एका पर्यावरणगोष्ठी सम्पन्ना। तस्यां महानगरेषु प्रवर्धमानं (iii) प्रदूषणं दृष्ट्वा (iv) पर्यावरणस्य रक्षणाय तस्य उपायानां विषये (v) वैज्ञानिकैः स्वविचाराः प्रकटिताः। ते अकथयन् यत् पारिवारिकैः (vi) सदस्यैः रथ्यासु अवकरः न क्षेप्यः। जलप्रदूषणं दूरीकर्तुं नगरपालिकायाः (vii) अधिकारिणः सूचनीयाः। जनानां प्रबोधनाय यथास्थानं ‘जलमेव जीवनं’ ‘वृक्षाः रक्षणीयाः’ इत्यादिकाः लेखपट्टिकाः स्थापयितव्याः। वाटिकासु, उद्यानेषु विद्यालयेषु च वृक्षाः (viii) रोपणीयाः। ध्वनिप्रसारक-यन्त्राणां प्रयोगः यथाशक्यं न विधातव्यः। अस्मिन् विषये भवद्विद्यालये यदि एतादृशी गोष्ठी भवेत् तर्हि (ix) सूचयितव्या।
पितृभ्यां नमः।
भवत्याः सखी
(x) श्रुतिः।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धः अङ्कः अस्ति, अतः सम्पूर्णं पत्रं पूरयित्वा पुनः लेखनीयम्।
b) रिक्तस्थानस्य पूर्वापरपदानि पश्यत, यथा 'पारिवारिकैः सदस्यैः' (तृतीया-बहुवचनम्), 'वृक्षाः रोपणीयाः' (प्रथमा-बहुवचनम्)।
c) पत्रलेखिका श्रुतिः, सखी मीनाक्षी, अतः (i) 'मीनाक्षि !' (x) 'श्रुतिः' इति लेखनीयम्।
3. (क) मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया अधोलिखित-लघुकथायां रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथां पुनः लिखत। [5 Marks]
कस्मिंश्चिद् ग्रामे कश्चन (i) ________ वृद्धः आम्रवृक्षस्य आरोपणं करोति स्म। तदैव (ii) ________ आगतः कश्चन युवा तं वृद्धम् दृष्ट्वा (iii) ________ “भो वृद्ध ! आम्रवृक्षाः तु प्रायः द्वादशवर्षानन्तरं (iv) ________। तव अवस्थां (v) ________ तु प्रतीयते यत् यदा अयं वृक्षः (vi) ________ दास्यति, तदा त्वं जीवितः न (vii) ________। अतः वृथा (viii) ________ ? एतत् निशम्य वृद्धः तत्र फलयुक्तान् वृक्षान् दर्शयित्वा (ix) ________ “यथा मया अन्यैः आरोपितानां वृक्षाणां फलानि खादितानि, एवमेव अन्येऽपि मया आरोपितानां वृक्षाणां फलानि खादिष्यन्ति - इति (x) ________ एव अहम् आम्रवृक्षम् आरोपयामि।
मञ्जूषा
अकथयत्, विचार्य, अशीतिवर्षीयः, नगराद्, दृष्ट्वा, परिश्रमेण, भविष्यसि, फलन्ति, फलानि, अपृच्छत्।
Answer:
कस्मिंश्चिद् ग्रामे कश्चन (i) अशीतिवर्षीयः वृद्धः आम्रवृक्षस्य आरोपणं करोति स्म। तदैव (ii) नगराद् आगतः कश्चन युवा तं वृद्धम् दृष्ट्वा (iii) अपृच्छत् “भो वृद्ध ! आम्रवृक्षाः तु प्रायः द्वादशवर्षानन्तरं (iv) फलन्ति। तव अवस्थां (v) दृष्ट्वा तु प्रतीयते यत् यदा अयं वृक्षः (vi) फलानि दास्यति, तदा त्वं जीवितः न (vii) भविष्यसि। अतः वृथा (viii) परिश्रमेण ? एतत् निशम्य वृद्धः तत्र फलयुक्तान् वृक्षान् दर्शयित्वा (ix) अकथयत् “यथा मया अन्यैः आरोपितानां वृक्षाणां फलानि खादितानि, एवमेव अन्येऽपि मया आरोपितानां वृक्षाणां फलानि खादिष्यन्ति - इति (x) विचार्य एव अहम् आम्रवृक्षम् आरोपयामि।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धः अङ्कः अस्ति, अतः सम्पूर्णा कथा पुनः लेखनीया।
b) क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कर्तुः अनुसारं चिनुत, यथा 'त्वं ... भविष्यसि', 'आम्रवृक्षाः ... फलन्ति'।
c) 'दृष्ट्वा' 'विचार्य' इति ल्यबन्त/क्त्वान्त-पदे वाक्यस्य मध्ये, मुख्यक्रियायाः पूर्वं प्रयुज्येते।
अथवा
(ख) अधोलिखित-संवादे रिक्तस्थानानि मञ्जूषाप्रदत्त-वाक्यैः पूरयत - [5 Marks]
अनिलः - भो अजय ! किं त्वं जानासि यत् गान्धिमहोदयानां जन्मदिवसः कदा भवति?
अजयः - मित्र अनिल ! (i) ________________।
अनिलः - आम् ! अक्टूबर-मासस्य द्वितीये दिवसे तु अस्माकं पूर्वप्रधानमन्त्रिणः अपि जन्मदिवसः भवति। जानासि तस्य नाम किम्?
अजयः - आम् (ii) ________________।
अनिलः - शोभनम्। सत्यमुक्तम्। सः लालबहादुरः शास्त्री तु सौम्यप्रकृतिः, राष्ट्रभक्तः परिश्रमी च आसीत्। अस्मिन् दिने कीदृग्-वस्त्राणां मूल्यं न्यूनं भवति?
अजयः - जानामि। (iii) ________________।
अनिलः - शोभनम् - खादीवस्त्राणां निर्माणं तु कुटीरोद्योगे भवति। खादीवस्त्र-निर्माणाय प्रमुखं यन्त्रं किमासीत्?
अजयः - मित्र ! (iv) ________________।
अनिलः - शोभनम्। चरखा-यन्त्रं तु स्वतन्त्रतान्दोलनेऽपि प्रमुखं साधनमासीत्। खादीवस्त्राणाम् उपयोगं प्रमुखरूपेण के कुर्वन्ति?
अजयः - (v) ________________।
अनिलः - शोभनम्। नेतारस्तु खादीवस्त्रेषु शोभनाः दृश्यन्ते। शोभना खल्वेषा वेशभूषा। अतः सर्वैः जनैः अपि खादीवस्त्राणाम् उपयोगः करणीयः।
मञ्जूषा
चरखा यन्त्रम् आसीत्।
जाने, श्री लालबहादुरः शास्त्री।
खादीवस्त्राणाम् उपयोगं प्रमुखरूपेण नेतारः कुर्वन्ति।
गान्धीमहोदयानां जन्मदिवसः अक्टूबर-मासस्य द्वितीये दिवसे भवति।
अस्मिन् दिने खादीवस्त्राणां मूल्यं न्यूनं भवति।
Answer:
(i) गान्धीमहोदयानां जन्मदिवसः अक्टूबर-मासस्य द्वितीये दिवसे भवति।
(ii) जाने, श्री लालबहादुरः शास्त्री।
(iii) अस्मिन् दिने खादीवस्त्राणां मूल्यं न्यूनं भवति।
(iv) चरखा यन्त्रम् आसीत्।
(v) खादीवस्त्राणाम् उपयोगं प्रमुखरूपेण नेतारः कुर्वन्ति।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं रिक्तस्थानं पूर्वस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अस्ति, अतः प्रश्नं पठित्वा वाक्यं चिनुत।
b) प्रश्ने 'कदा', 'नाम किम्', 'कीदृग्-वस्त्राणाम्', 'प्रमुखं यन्त्रम्', 'के' इति पदानि उत्तरवाक्यस्य सङ्केतं ददति।
c) प्रत्येकं शुद्धवाक्याय एकः अङ्कः अस्ति।
4. अधोलिखित-वाक्येषु केषाञ्चन पञ्चवाक्यानां संस्कृतेन अनुवादं कुरुत। [5 Marks]
(i) छात्र संस्कृत गीत गाते हैं।
The students sing a Sanskrit song. [1 Mark]
Answer: छात्राः संस्कृतगीतं गायन्ति।
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनायां 'छात्राः संस्कृतगीतानि गायन्ति' इति अपि स्वीकृतम्।
b) 'छात्राः' बहुवचनम्, अतः क्रियापदं 'गायन्ति' (प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्) भवति।
(ii) जल ही जीवन है।
Water is life. [1 Mark]
Answer: जलम् एव जीवनम् अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'ही' इत्यस्य कृते 'एव' इति अव्ययं प्रयुज्यते।
b) 'जलम्' 'जीवनम्' उभे नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-एकवचने स्तः।
(iii) अर्णव संस्कृत पढ़ता है।
Arnav reads Sanskrit. [1 Mark]
Answer: अर्णवः संस्कृतं पठति।
Teacher's Note:
a) कर्ता 'अर्णवः' प्रथमा-एकवचने, कर्म 'संस्कृतम्' द्वितीयायां भवति।
b) 'पठति' वर्तमानकाले (लट्लकारे) प्रथमपुरुष-एकवचनम् अस्ति।
(iv) हम सब घूमने के लिए गाँव जाते हैं।
We all go to village for a tour. [1 Mark]
Answer: वयं भ्रमणाय ग्रामं गच्छामः।
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनायां 'भ्रमितुम्' 'भ्रमणार्थम्' इति पदे अपि स्वीकृते।
b) 'वयम्' इति कर्तुः अनुसारं क्रियापदं 'गच्छामः' (उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्) भवति।
(v) तुम सब आज विद्यालय जाओगे।
You all will go to school today. [1 Mark]
Answer: यूयम् अद्य विद्यालयं गमिष्यथ।
Teacher's Note:
a) भविष्यत्काले लृट्लकारः प्रयुज्यते, 'यूयम्' इत्यनेन सह 'गमिष्यथ' (मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्)।
b) 'विद्यालयम्' गमनस्य कर्म अस्ति, अतः द्वितीयायां लेखनीयम्।
(vi) कल विद्यालय में अवकाश था।
Yesterday was a holiday in school. [1 Mark]
Answer: ह्यः विद्यालये अवकाशः आसीत्।
Teacher's Note:
a) गतदिवसाय 'ह्यः' इति अव्ययं, भूतकाले 'आसीत्' च प्रयुज्यते।
b) 'विद्यालय में' इत्यस्य कृते सप्तमी-विभक्तिः (विद्यालये) भवति।
(vii) विद्यालय के चारों तरफ वृक्ष हैं।
There are trees all around the school. [1 Mark]
Answer: विद्यालयं परितः वृक्षाः सन्ति।
Teacher's Note:
a) 'परितः' (अथवा 'सर्वतः') इत्यस्य योगे द्वितीया-विभक्तिः भवति, अतः 'विद्यालयम्'।
b) 'वृक्षाः' बहुवचनम्, अतः क्रियापदं 'सन्ति' भवति।
खण्डः ‘ग’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् - 20 अङ्काः
5. अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत। (प्रश्नषट्कम् केवलम्) [6 Marks]
(i) सत्यान्न प्रमदितव्यम्। [1 Mark]
Answer: सत्यात् + न
Teacher's Note:
a) 'त्' इत्यस्य परे अनुनासिकवर्णः 'न' अस्ति, अतः 'त्' स्थाने 'न्' भवति (अनुनासिकसन्धिः)।
b) सन्धिच्छेदे मूलरूपं 'सत्यात्' '+' चिह्नेन सह लेखनीयम्।
(ii) अथ कुतः उत्पन्नोऽयं दोषः। [1 Mark]
Answer: उत्पन्नः + अयम्
Teacher's Note:
a) अकारात् परस्य विसर्गस्य अकारे परे 'ओ' भवति, परस्य 'अ' पूर्वरूपं (ऽ) च भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) 'ऽ' (अवग्रहः) दृष्ट्वा विच्छेदे 'अ' पुनः लेखनीयः।
(iii) योगेन + अन्ते तनुत्यजाम्। [1 Mark]
Answer: योगेनान्ते
Teacher's Note:
a) 'अ' + 'अ' = 'आ' इति दीर्घसन्धिः भवति।
b) अत्र सन्धिः करणीयः, अतः '+' चिह्नं न लेखनीयम्।
(iv) त्वया यथोचितं व्यवहरिष्यति। [1 Mark]
Answer: यथा + उचितम्
Teacher's Note:
a) 'आ' + 'उ' = 'ओ' इति गुणसन्धिः भवति।
b) विच्छेदे 'उचितम्' इति पूर्णं रूपं लेखनीयम्।
(v) स्वागतम् अतिथये। [1 Mark]
Answer: सु + आगतम्
Teacher's Note:
a) 'उ' इत्यस्य परे असमानः स्वरः 'आ' अस्ति, अतः 'उ' स्थाने 'व्' भवति (यण्सन्धिः)।
b) 'स्वा' इति भागे 'सु + आ' इति विच्छेदः स्मर्तव्यः।
(vi) तत् + अन्वये शुद्धिमति प्रसूतः। [1 Mark]
Answer: तदन्वये
Teacher's Note:
a) 'त्' इत्यस्य परे स्वरः अस्ति, अतः 'त्' स्थाने 'द्' भवति (जश्त्वसन्धिः)।
b) सन्धौ 'द्' स्वरेण सह मिलित्वा 'द' भवति।
(vii) कामः क्रोधः + तथा लोभः। [1 Mark]
Answer: क्रोधस्तथा
Teacher's Note:
a) विसर्गस्य परे 'त' वर्णः अस्ति, अतः विसर्गस्य स्थाने 'स्' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) प्रश्नषट्कम् एव करणीयम्, अङ्कयोजनानुसारं कस्यापि क्रमस्य षट् शुद्धानि उत्तराणि स्वीक्रियन्ते।
6. अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानाम् उचितं समस्तपदं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नपञ्चकम्) [5 Marks]
(i) आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। [1 Mark]
(A) प्रजायाः तन्तुम्
(B) प्रजायां तन्तुम्
(C) प्रजां तन्तुम्
(D) प्रजायै तन्तुम्
Answer: (A) प्रजायाः तन्तुम्
Teacher's Note:
a) 'प्रजातन्तुम्' इत्यत्र षष्ठी-तत्पुरुषसमासः अस्ति - प्रजायाः तन्तुम्।
b) विग्रहे पूर्वपदं षष्ठ्यां, उत्तरपदं समस्तपदस्य विभक्तौ (द्वितीयायां) भवति।
(ii) येन अकार्यं करिष्यति। [1 Mark]
(A) अन् कार्यम्
(B) मा कार्यम्
(C) न कार्यम्
(D) आदि कार्यम्
Answer: (C) न कार्यम्
Teacher's Note:
a) 'अकार्यम्' इत्यत्र नञ्-तत्पुरुषसमासः अस्ति, विग्रहः 'न कार्यम्'।
b) व्यञ्जनात् पूर्वं 'न' स्थाने 'अ', स्वरात् पूर्वं 'अन्' भवति।
(iii) वार्द्धके मुनीनां वृत्तिः येषां तेषाम्। [1 Mark]
(A) मुनये-वृत्तीनाम्
(B) मुनिवृत्तीनाम्
(C) मुनीवृत्तीनाम्
(D) मुनिवृत्तयः
Answer: (B) मुनिवृत्तीनाम्
Teacher's Note:
a) 'येषां तेषाम्' इति विग्रहे बहुव्रीहिसमासः अस्ति।
b) समस्तपदे पूर्वपदं मूलरूपे (मुनि) भवति, अन्ते 'तेषाम्' इव षष्ठी-बहुवचनम्।
(iv) त्वया यथोचितं व्यवहरिष्यति। [1 Mark]
(A) यथा उचितम्
(B) यथा अनुचितम्
(C) उचितं यथा
(D) उचितम् अनतिक्रम्य
Answer: (D) उचितम् अनतिक्रम्य
Teacher's Note:
a) 'यथा' इति अव्ययेन सह अव्ययीभावसमासः भवति।
b) 'यथा' इत्यस्य 'अनतिक्रम्य' इति अर्थः, अतः विग्रहः 'उचितम् अनतिक्रम्य'।
(v) कोकिलानां मधुराणि वचांसि श्रुत्वा सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति। [1 Mark]
(A) मधुरवचः
(B) मधुवचः
(C) मधुरवचांसि
(D) मधुरवचसाम्
Answer: (C) मधुरवचांसि
Teacher's Note:
a) विशेषण-विशेष्ययोः समासः कर्मधारयः भवति।
b) 'वचांसि' बहुवचनम्, अतः समस्तपदम् अपि बहुवचने 'मधुरवचांसि' भवति।
(vi) धर्मार्थकामाः जीवने साधनीयाः। [1 Mark]
(A) धर्मः च अर्थः च कामः च
(B) धर्मम् अर्थम् कामम्
(C) धर्मेण अर्थकामौ
(D) कामम् च अर्थम् च धर्मः च
Answer: (A) धर्मः च अर्थः च कामः च
Teacher's Note:
a) 'च' इत्यर्थे द्वन्द्वसमासः भवति।
b) विग्रहे प्रत्येकं पदं प्रथमायां 'च' सहितं, समस्तपदस्य क्रमेण एव लेखनीयम्।
(vii) लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्। [1 Mark]
(A) मनसः रथम्
(B) मनः रथम्
(C) मनसि रथम्
(D) मनसे रथम्
Answer: (A) मनसः रथम्
Teacher's Note:
a) 'मनोरथम्' इत्यत्र षष्ठी-तत्पुरुषसमासः अस्ति - मनसः रथम्।
b) 'मनस्' शब्दस्य षष्ठी-एकवचनं 'मनसः' भवति।
7. अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं संयोजितं विभाजितं वा प्रकृति-प्रत्यययोगं प्रदत्तविकल्पेभ्यः चिनुत। (केवलं प्रश्नषट्कम्) [6 Marks]
(i) एवम् उपासितव्यम्। [1 Mark]
(A) उप + अस् + ल्यप्
(B) उप + आस् + तव्यत्
(C) उप + अस् + क्त
(D) उप + आस् + अनीयर्
Answer: (B) उप + आस् + तव्यत्
Teacher's Note:
a) '-तव्यम्' इति अन्ते दृष्ट्वा 'तव्यत्' प्रत्ययः ज्ञायते।
b) धातुः 'आस्' (उपवेशने) अस्ति, 'इ' आगमेन 'उपासितव्यम्' भवति।
(ii) भवदभिषेको नि + वृत् + क्त। [1 Mark]
(A) निवृत्तवान्
(B) निवृत्य
(C) निवृत्तः
(D) निवार्य
Answer: (C) निवृत्तः
Teacher's Note:
a) 'क्त' प्रत्ययस्य 'त' शिष्यते, अतः 'निवृत्त' इति रूपं भवति।
b) 'अभिषेकः' पुंलिङ्गे, अतः 'निवृत्तः' इति पुंलिङ्ग-प्रथमा-एकवचनम्।
(iii) अङ्गुलीव उरगक्षता। [1 Mark]
(A) उरगक्षत + क्त
(B) उरगक्षत + टाप्
(C) उरगक्षत + तव्यत्
(D) उरगक्षत + क्तवतु
Answer: (B) उरगक्षत + टाप्
Teacher's Note:
a) अकारान्तशब्दात् स्त्रीलिङ्गे 'टाप्' प्रत्ययः भवति, 'आ' शिष्यते।
b) 'अङ्गुली' स्त्रीलिङ्गम्, अतः विशेषणम् 'उरगक्षता' स्त्रीलिङ्गे अस्ति।
(iv) शठः सहस्रैरपि शिक्ष्यमाणः। [1 Mark]
(A) शिक्ष् + मतुप्
(B) शिक्ष् + शतृ
(C) शिक्ष्य् + तव्यत्
(D) शिक्ष् + शानच्
Answer: (D) शिक्ष् + शानच्
Teacher's Note:
a) '-मान' इति अन्ते दृष्ट्वा 'शानच्' प्रत्ययः ज्ञायते।
b) 'शिक्ष्' आत्मनेपदी धातुः, अतः 'शतृ' न, 'शानच्' एव भवति।
(v) राजाज्ञा पालनीया। [1 Mark]
(A) पाल् + अनीयर्
(B) पल् + अनीयर्
(C) पाल् + नीया
(D) पाल् + तव्यत्
Answer: (A) पाल् + अनीयर्
Teacher's Note:
a) '-अनीय' इति अन्ते दृष्ट्वा 'अनीयर्' प्रत्ययः ज्ञायते।
b) 'राजाज्ञा' स्त्रीलिङ्गम्, अतः टाप् योगेन 'पालनीया' भवति।
(vi) सिद्धोऽहं बलवान् सुखी। [1 Mark]
(A) बल + शानच्
(B) बल + क्तवतु
(C) बल + मतुप्
(D) बल + इन्
Answer: (C) बल + मतुप्
Teacher's Note:
a) 'बलम् अस्य अस्ति' इति अर्थे 'मतुप्' प्रत्ययः भवति।
b) अकारान्तशब्दात् 'मतुप्' इत्यस्य 'म्' स्थाने 'व्' भवति, अतः 'बलवान्'।
(vii) नास्ति मत्कृते आवश्यकता अवलम्बनस्य। [1 Mark]
(A) आवश्यक + क्तवतु
(B) आवश्यक + तल्
(C) आवश्यक + तव्यत्
(D) आवश्यक + टाप्
Answer: (B) आवश्यक + तल्
Teacher's Note:
a) भाववाचकशब्दनिर्माणाय 'तल्' प्रत्ययः भवति, 'ता' शिष्यते।
b) 'तल्' प्रत्ययान्तशब्दाः सदा स्त्रीलिङ्गे भवन्ति।
8. समुचितम् उपपद-विभक्तिरूपं चिनुत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) नूनं वसुमती ________ समं यास्यति। [1 Mark]
(A) तुभ्यम्
(B) त्वया
(C) त्वम्
(D) त्वाम्
Answer: (B) त्वया
Teacher's Note:
a) 'समम्' (सह) इत्यस्य योगे तृतीया-विभक्तिः भवति।
b) 'युष्मद्' शब्दस्य तृतीया-एकवचनं 'त्वया' भवति।
(ii) हा धिक् ________ ! [1 Mark]
(A) वयम्
(B) अस्माभिः
(C) अस्मान्
(D) अस्माकम्
Answer: (C) अस्मान्
Teacher's Note:
a) 'धिक्' इत्यस्य योगे द्वितीया-विभक्तिः भवति।
b) 'अस्मद्' शब्दस्य द्वितीया-बहुवचनं 'अस्मान्' भवति।
(iii) ________ न प्रमदितव्यम्। [1 Mark]
(A) कुशलम्
(B) कुशलेन
(C) कुशलात्
(D) कुशलस्य
Answer: (C) कुशलात्
Teacher's Note:
a) 'प्रमद्' (प्रमादः) धातोः योगे पञ्चमी-विभक्तिः भवति।
b) "सत्यान्न प्रमदितव्यम्" इव "कुशलान्न प्रमदितव्यम्" इति अपि स्मर्तव्यम्।
(iv) अहम् अधुनैव ________ पारदभस्म ददामि। [1 Mark]
(A) त्वाम्
(B) तुभ्यम्
(C) तव
(D) त्वया
Answer: (B) तुभ्यम्
Teacher's Note:
a) 'दा' (ददामि) धातोः योगे यस्मै दीयते तस्मिन् चतुर्थी-विभक्तिः (सम्प्रदानम्) भवति।
b) 'युष्मद्' शब्दस्य चतुर्थी-एकवचनं 'तुभ्यम्' भवति।
खण्डः ‘घ’
(i) पठितांशावबोधनम् - 25 अङ्काः
9. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
पुरा धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्। तस्य वार्धक्ये ‘भोज’ इति पुत्रः समजनि। सः यदा पञ्चवार्षिकस्तदा पिता ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा मुख्यामात्यान् आहूय अनुजं मुञ्जं महाबलमालोक्य पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास - यद्यहं राज्यलक्ष्मी-भारधारण-समर्थं सहोदरम् अपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छामि, तदा लोकापवादः। अथवा बालं मे पुत्रं मुञ्जो राज्यलोभाद् विषादिना मारयिष्यति तदा दत्तमपि राज्यं वृथा। पुत्रहानिः वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा तदुत्सङ्गे भोजमात्मानं मुमोच।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) कस्मिन् राज्ये सिन्धुल-संज्ञः राजा प्रजाः पर्यपालयत्? [½ Mark]
Answer: धाराराज्ये
Teacher's Note:
a) "पुरा धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्" इति प्रथमे वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्मिन्' इति प्रश्ने सप्तमी-विभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) राज्ञः कदा ‘भोज’ इति पुत्रः समजनि? [½ Mark]
Answer: वार्धक्ये
Teacher's Note:
a) "तस्य वार्धक्ये ‘भोज’ इति पुत्रः समजनि" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कदा' इति प्रश्ने कालवाचकं सप्तम्यन्तं पदं लेखनीयम्।
(iii) राज्ञः सिन्धुलस्य अनुजः कः आसीत्? [½ Mark]
Answer: मुञ्जः
Teacher's Note:
a) "अनुजं मुञ्जं महाबलमालोक्य" इति अंशे उत्तरम् अस्ति।
b) गद्यांशे 'मुञ्जम्' (द्वितीया) अस्ति, परं 'कः' इति प्रश्ने प्रथमायां 'मुञ्जः' लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) पिता आत्मनः जरां ज्ञात्वा पुत्रं च बालं संवीक्ष्य किं विचारयामास? [1 Mark]
Answer: पिता आत्मनः जरां ज्ञात्वा पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास - यदि अहं राज्यलक्ष्मी-भारधारण-समर्थं सहोदरम् अपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छामि, तदा लोकापवादः।
Teacher's Note:
a) 'सहोदरम् अपहाय पुत्राय राज्यदाने लोकापवादः' इति मुख्यः भावः उत्तरे आवश्यकः।
b) पूर्णवाक्येन उत्तरं देयम्, प्रश्नस्य पदानि योजयित्वा।
(ii) पुत्रहानिः वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राज्ञा किं कृतम्? [1 Mark]
Answer: पुत्रहानिः वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राज्ञा राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा तदुत्सङ्गे भोजम् आत्मानं मुमोच।
Teacher's Note:
a) 'राज्यं मुञ्जाय दत्त्वा' 'तदुत्सङ्गे भोजम् आत्मानं मुमोच' इति द्वौ अंशौ उत्तरे आवश्यकौ।
b) 'तदुत्सङ्गे' इत्यस्य अर्थः 'मुञ्जस्य क्रोडे' अस्ति।
(iii) राजा बालपुत्राय राज्यप्रदाने किमनर्थं चिन्तयति? [1 Mark]
Answer: राजा चिन्तयति यत् मुञ्जः बालं मे पुत्रं राज्यलोभाद् विषादिना मारयिष्यति।
Teacher's Note:
a) 'राज्यलोभाद् विषादिना मारयिष्यति' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) गद्यांशस्य 'अथवा बालं मे पुत्रं ...' इति वाक्यम् एव अस्य प्रश्नस्य आधारः।
(इ) यथानिर्देशम् उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘राजा’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्? [1 Mark]
Answer: पर्यपालयत्
Teacher's Note:
a) "सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्" इति वाक्ये 'राजा' इत्यस्य क्रिया 'पर्यपालयत्' अस्ति।
b) 'राजा' प्रथमपुरुषः एकवचनम्, 'पर्यपालयत्' अपि प्रथमपुरुष-एकवचनम् (लङ्लकारः)।
(ii) ‘अधुना’ इति पदस्य विलोमपदम् अत्र किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: पुरा
Teacher's Note:
a) 'अधुना' (इदानीम्) इत्यस्य विपरीतार्थः 'पुरा' (प्राचीनकाले) अस्ति।
b) गद्यांशस्य प्रथमं पदम् एव 'पुरा' अस्ति।
(iii) राजा मुञ्जम् महाबलमालोक्य पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास। अत्र वाक्ये ‘मुञ्जम्’ इति पदस्य विशेषणपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: महाबलम्
Teacher's Note:
a) 'महाबलम्' इति पदं मुञ्जस्य गुणं बोधयति, अतः विशेषणम्।
b) 'मुञ्जम्' 'महाबलम्' उभे पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचने स्तः।
10. अधोलिखितं पद्यं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य,
दोषेषु यत्नः सुमहान् खलानाम्।
निरीक्षते केलिवनं प्रविश्य,
क्रमेलकः कण्टकजालमेव॥
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) केषां यत्नः दोषेषु भवति? [½ Mark]
Answer: खलानाम्
Teacher's Note:
a) "दोषेषु यत्नः सुमहान् खलानाम्" इति द्वितीये चरणे उत्तरम् अस्ति।
b) 'केषाम्' इति प्रश्ने षष्ठी-बहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) सूक्तिरसं कीदृशं भवति? [½ Mark]
Answer: कर्णामृतम्
Teacher's Note:
a) "कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य" इति प्रथमे चरणे उत्तरम् अस्ति।
b) 'कीदृशम्' इति प्रश्ने विशेषणपदं लेखनीयम्।
(iii) कः कण्टकजालं निरीक्षते? [½ Mark]
Answer: क्रमेलकः
Teacher's Note:
a) "क्रमेलकः कण्टकजालमेव" इति चतुर्थे चरणे उत्तरम् अस्ति।
b) 'क्रमेलकः' इत्यस्य अर्थः उष्ट्रः अस्ति।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) किं विमुच्य खलानां यत्नः दोषेषु एव भवति? [1 Mark]
Answer: कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य खलानां यत्नः दोषेषु एव भवति।
Teacher's Note:
a) 'कर्णामृतं सूक्तिरसम्' इति पदद्वयम् उत्तरे आवश्यकम्।
b) पूर्णवाक्येन उत्तरं देयम्, केवलम् एकं पदं न।
(ii) क्रमेलकः कुत्र प्रविशति? [1 Mark]
Answer: क्रमेलकः केलिवनं प्रविशति।
Teacher's Note:
a) "निरीक्षते केलिवनं प्रविश्य" इति तृतीये चरणे उत्तरम् अस्ति।
b) 'प्रविश्' धातोः योगे स्थानं द्वितीयायां (केलिवनम्) लिख्यते।
(iii) क्रमेलकः केलिवने किं निरीक्षते? [1 Mark]
Answer: क्रमेलकः केलिवने कण्टकजालम् एव निरीक्षते।
Teacher's Note:
a) 'कण्टकजालम् एव' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) यथा उष्ट्रः सुन्दरे वने अपि कण्टकान् एव पश्यति, तथा खलाः गुणान् त्यक्त्वा दोषान् एव पश्यन्ति।
(इ) यथानिर्देशम् उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘यत्नः’ इति पदस्य विशेषणपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: सुमहान्
Teacher's Note:
a) "दोषेषु यत्नः सुमहान्" इत्यत्र 'सुमहान्' यत्नस्य गुणं बोधयति।
b) 'यत्नः' 'सुमहान्' उभे पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचने स्तः।
(ii) ‘दुष्टानाम्’ इति पदस्य कृते पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: खलानाम्
Teacher's Note:
a) 'खलः' इत्यस्य अर्थः 'दुष्टः' अस्ति।
b) पर्यायपदम् अपि मूलपदस्य इव षष्ठी-बहुवचने लेखनीयम्।
(iii) ‘गुणेषु’ इति पदस्य कृते विलोमपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: दोषेषु
Teacher's Note:
a) 'गुणः' इत्यस्य विपरीतार्थः 'दोषः' अस्ति।
b) विलोमपदम् अपि सप्तमी-बहुवचने (दोषेषु) प्रयुक्तम्।
11. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
कुण्डला - परस्परप्रीतिमतोः भवतोः उपदेशस्य नास्ति कोऽपि अवकाशः तदापि सखीस्नेहः मां भाषयति - भर्त्रा सदैव भार्या भर्तव्या रक्षितव्या च। यतो हि धर्मार्थ-काम-संसिद्धये यथा भार्या भर्तुः सहायिनी भवति तथा न कोऽपि अन्यः। परस्परमनुव्रतौ पतिपत्न्यौ त्रिवर्गं साधयतः। पतिः यदि प्रभूतं धनम् अर्जयित्वा गृहमानयति - तत्खलु पत्न्यभावे कुपात्रेषु दीयमानं क्षयमेति।
ऋतध्वजः - लक्ष्म्याः रक्षार्थं पत्न्याः सहयोगः अनिवार्यः।
मदालसा - कुण्डले ! लक्ष्मीपूजायां न मे प्रवृत्तिः। यदि लक्ष्मीः पूज्या प्रिया च अतिथिवर्यस्य, तदा इदानीमेव मे नमस्कारः।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) तदापि कः मां भाषयति? [½ Mark]
Answer: सखीस्नेहः
Teacher's Note:
a) "तदापि सखीस्नेहः मां भाषयति" इति कुण्डलायाः कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कः' इति प्रश्ने पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) भर्त्रा सदैव का भर्तव्या रक्षितव्या च? [½ Mark]
Answer: भार्या
Teacher's Note:
a) "भर्त्रा सदैव भार्या भर्तव्या रक्षितव्या च" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'का' इति प्रश्ने स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-एकवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(iii) मदालसायाः कस्यां न प्रवृत्तिः? [½ Mark]
Answer: लक्ष्मीपूजायाम्
Teacher's Note:
a) "लक्ष्मीपूजायां न मे प्रवृत्तिः" इति मदालसायाः कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्याम्' इति प्रश्ने सप्तमी-एकवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) त्रिवर्गं कौ साधयतः? [1 Mark]
Answer: परस्परम् अनुव्रतौ पतिपत्न्यौ त्रिवर्गं साधयतः।
Teacher's Note:
a) 'कौ' द्विवचनम्, अतः उत्तरे 'पतिपत्न्यौ' इति द्विवचनं लेखनीयम्।
b) त्रिवर्गः इत्यस्य अर्थः धर्मः, अर्थः, कामः च।
(ii) कस्मै भार्या भर्तुः सहायिनी भवति? [1 Mark]
Answer: धर्मार्थ-काम-संसिद्धये भार्या भर्तुः सहायिनी भवति।
Teacher's Note:
a) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थी-विभक्तौ 'संसिद्धये' इति उत्तरं भवति।
b) 'धर्मार्थ-काम-संसिद्धये' इति पूर्णं पदं लेखनीयम्।
(iii) पतिः यदि स्वार्जितं प्रभूतं धनं गृहमानयति तत् पत्न्यभावे तद्धनं कां गतिं भजते? [1 Mark]
Answer: गृहे पत्न्यभावे तद्धनं कुपात्रेषु दीयमानं क्षयम् एति।
Teacher's Note:
a) 'कुपात्रेषु दीयमानं क्षयम् एति' इति मुख्यः अंशः उत्तरे आवश्यकः।
b) 'क्षयम् एति' इत्यस्य अर्थः 'नश्यति' अस्ति।
(इ) यथानिर्देशम् उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘साधयतः’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: पतिपत्न्यौ
Teacher's Note:
a) 'साधयतः' प्रथमपुरुष-द्विवचनम्, अतः कर्ता अपि द्विवचने 'पतिपत्न्यौ' अस्ति।
b) 'त्रिवर्गम्' कर्मपदम् अस्ति, न तु कर्तृपदम्।
(ii) ‘निवृत्तिः’ इति पदस्य विलोमपदम् अत्र किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: प्रवृत्तिः
Teacher's Note:
a) 'निवृत्तिः' (विरतिः) इत्यस्य विपरीतार्थः 'प्रवृत्तिः' (रुचिः) अस्ति।
b) "लक्ष्मीपूजायां न मे प्रवृत्तिः" इति मदालसायाः वाक्ये एतत् पदं प्रयुक्तम्।
(iii) ‘सहायिनी’ शब्दस्य विशेष्यपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: भार्या
Teacher's Note:
a) "भार्या भर्तुः सहायिनी भवति" इत्यत्र 'सहायिनी' भार्यायाः विशेषणम्।
b) 'भार्या' 'सहायिनी' उभे स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-एकवचने स्तः।
12. (क) अधोलिखितस्य पद्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पुनः लिखत। [3 Marks]
प्रजानां विनयाधानाद् रक्षणाद् भरणादपि।
स पिता पितरस्तासां, केवलं जन्महेतवः॥
भावार्थः
राजा दिलीपः प्रजानां विनम्रताशिक्षणात् (i) ________ भरणात् अपि (ii) ________ आसीत्। तासां पितरः तु केवलं (iii) ________ आसन्।
मञ्जूषा
पिता, जन्महेतवः, रक्षणात्।
Answer:
राजा दिलीपः प्रजानां विनम्रताशिक्षणात् (i) रक्षणात् भरणात् अपि (ii) पिता आसीत्। तासां पितरः तु केवलं (iii) जन्महेतवः आसन्।
Teacher's Note:
a) श्लोकस्य 'रक्षणाद् भरणादपि', 'स पिता', 'केवलं जन्महेतवः' इति पदानि भावार्थे क्रमेण आगच्छन्ति।
b) 'विनयाधानात्' इत्यस्य भावार्थे 'विनम्रताशिक्षणात्' इति प्रयुक्तम्।
c) प्रत्येकं शुद्धपदाय एकः अङ्कः अस्ति, अतः पूर्णः भावार्थः पुनः लेखनीयः।
अथवा
(ख) प्रदत्तभावत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत। [3 Marks]
(अ) वेदमनूच्य आचार्यः अन्तेवासिनम् अनुशास्ति। [1 Mark]
(i) आचार्यः वेदं पाठयति।
(ii) शिष्यः वेदं पठति।
(iii) आचार्यः वेदं पाठयित्वा शिष्यम् उपदिशति।
Answer: (iii) आचार्यः वेदं पाठयित्वा शिष्यम् उपदिशति।
Teacher's Note:
a) 'अनूच्य' = पाठयित्वा, 'अन्तेवासिनम्' = शिष्यम्, 'अनुशास्ति' = उपदिशति।
b) प्रथमः विकल्पः अपूर्णः अस्ति, यतः तस्मिन् उपदेशस्य उल्लेखः नास्ति।
(आ) अपूर्वः खल्वस्यायासः। [1 Mark]
(i) अस्य आयासः प्रशंसनीयः।
(ii) अस्य प्रयासः विफलः।
(iii) अस्य (लक्ष्मणस्य) प्रयासः निश्चितरूपेण अद्वितीयः।
Answer: (iii) अस्य (लक्ष्मणस्य) प्रयासः निश्चितरूपेण अद्वितीयः।
Teacher's Note:
a) 'अपूर्वः' = अद्वितीयः, 'खलु' = निश्चितरूपेण, 'आयासः' = प्रयासः।
b) भावार्थे मूलवाक्यस्य प्रत्येकं पदस्य अर्थः आगन्तव्यः।
(इ) ‘मया दृढं परीक्षितोऽसि।’ [1 Mark]
(i) अहं तव कठिनपरीक्षां कृतवान्।
(ii) मया त्वं परीक्ष्यसे।
(iii) त्वं मया सम्यक् दृष्टः असि।
Answer: (i) अहं तव कठिनपरीक्षां कृतवान्।
Teacher's Note:
a) 'दृढं परीक्षितः' इत्यस्य भावः 'कठिनपरीक्षां कृतवान्' अस्ति।
b) 'परीक्षितः' भूतकाले अस्ति, अतः वर्तमानकालिकः 'परीक्ष्यसे' इति विकल्पः अशुद्धः।
13. अधोलिखित-श्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये रिक्तस्थानानि मञ्जूषाप्रदत्त-शब्दानां सहायतया पूरयत। [3 Marks]
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम्॥
अन्वयः
हे पार्थ ! दम्भः (i) ________ अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च (ii) ________ संपदम् (iii) ________ (लक्षणमस्ति)।
मञ्जूषा
आसुरीम्, दर्पः, अभिजातस्य।
Answer:
हे पार्थ ! दम्भः (i) दर्पः अभिमानः च क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानं च (ii) आसुरीम् संपदम् (iii) अभिजातस्य (लक्षणमस्ति)।
Teacher's Note:
a) 'दर्पोऽभिमानश्च' इत्यस्य सन्धिच्छेदः 'दर्पः + अभिमानः + च' अस्ति, अतः (i) स्थाने 'दर्पः'।
b) 'आसुरीम्' 'संपदम्' इत्यस्य विशेषणम्, अतः तस्मात् पूर्वम् आगच्छति।
c) 'चाभिजातस्य' इत्यत्र 'च + अभिजातस्य' इति विच्छेदः स्मर्तव्यः।
14. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यानां ‘ख’ स्तम्भस्य उपयुक्तवाक्यैः सह मेलनं कुरुत। [2 Marks]
‘क’ स्तम्भः | ‘ख’ स्तम्भः
i. भरतो वा भवेद् राजा | 1. भवादृशानां प्रवेशसमयो भवति।
ii. आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य | 2. वयं वा ननु तत्समम्।
iii. महाराजस्य सन्ध्योपासनसमये | 3. भोजः किमपि वत्सराजं कथितवान्।
iv. आत्मनो वधयोजनां ज्ञात्वा | 4. प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।
Answer:
i. भरतो वा भवेद् राजा - 2. वयं वा ननु तत्समम्।
ii. आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य - 4. प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।
iii. महाराजस्य सन्ध्योपासनसमये - 1. भवादृशानां प्रवेशसमयो भवति।
iv. आत्मनो वधयोजनां ज्ञात्वा - 3. भोजः किमपि वत्सराजं कथितवान्।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धमेलनाय अर्धः अङ्कः अस्ति।
b) 'आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः' इति शिक्षावल्याः प्रसिद्धम् उपदेशवाक्यम् अस्ति।
c) मेलनानन्तरं पूर्णं वाक्यं पठित्वा अर्थः सङ्गतः इति परीक्षणीयम्।
15. अधोलिखित-वाक्येषु रेखाङ्कित-पदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं मञ्जूषातः चित्वा लिखत। [2 Marks]
(i) प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरके-अशुचौ।
(ii) नैकेनापि समं गता वसुमती।
(iii) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्।
(iv) त्वादृशा एव वस्तुतः पुरस्कारभाजनानि भवन्ति।
मञ्जूषा
पृथ्वी, अपवित्रे, पात्राणि, नेत्रम्।
Answer:
(i) अशुचौ - अपवित्रे
(ii) वसुमती - पृथ्वी
(iii) लोचनम् - नेत्रम्
(iv) भाजनानि - पात्राणि
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धार्थाय अर्धः अङ्कः अस्ति।
b) अर्थस्य विभक्तिः वचनं च मूलपदस्य अनुसारं भवति, यथा 'अशुचौ - अपवित्रे' (सप्तमी), 'भाजनानि - पात्राणि' (बहुवचनम्)।
खण्डः ‘घ’
(ii) संस्कृतसाहित्यस्य सामान्यपरिचयः - 10 अङ्काः
16. अधोलिखित-प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः कस्मात् पुस्तकात् संगृहीतः? [1 Mark]
Answer: ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः प्रतिमानाटकात् संगृहीतः।
Teacher's Note:
a) 'कस्मात्' इति प्रश्ने पञ्चमी-विभक्तौ 'प्रतिमानाटकात्' इति उत्तरं लेखनीयम्।
b) प्रत्येकं पाठस्य सन्दर्भग्रन्थः स्मर्तव्यः।
(ii) ‘शिवराजविजयम्’ इति ग्रन्थस्य रचनाकारः कः? [1 Mark]
Answer: अम्बिकादत्तव्यासः
Teacher's Note:
a) 'शिवराजविजयः' अम्बिकादत्तव्यासस्य प्रसिद्धः संस्कृत-उपन्यासः अस्ति।
b) 'कः' इति प्रश्ने प्रथमा-विभक्तौ नाम लेखनीयम्।
(iii) ‘प्रजानुरञ्जको नृपः’ अस्य पाठस्य लेखकः कः? [1 Mark]
Answer: महाकविः कालिदासः
Teacher's Note:
a) 'प्रजानुरञ्जको नृपः' इति पाठः कालिदासस्य रघुवंशमहाकाव्यात् सङ्कलितः।
b) अस्मिन् पाठे राज्ञः दिलीपस्य वर्णनम् अस्ति।
(iv) ‘मदालसा’ पाठस्य लेखिका का? [1 Mark]
Answer: आचार्या वेदकुमारी घई
Teacher's Note:
a) 'का' इति प्रश्ने स्त्रीलिङ्गे उत्तरं लेखनीयम्।
b) प्रश्नत्रयम् एव करणीयम्, कस्यापि क्रमस्य त्रीणि शुद्धानि उत्तराणि स्वीक्रियन्ते।
17. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
मञ्जूषा
कालिदासः, चम्पूः, माघस्य, पदलालित्यम्।
(i) शिशुपालवध-महाकाव्यम् ________ रचना अस्ति। [1 Mark]
Answer: शिशुपालवध-महाकाव्यम् माघस्य रचना अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'रचना' इत्यनेन सह कर्तुः नाम षष्ठी-विभक्तौ (माघस्य) भवति।
b) माघः 'शिशुपालवधम्' इति महाकाव्यस्य रचयिता अस्ति।
(ii) दण्डिनः काव्येषु ________ प्रसिद्धमस्ति। [1 Mark]
Answer: दण्डिनः काव्येषु पदलालित्यम् प्रसिद्धमस्ति।
Teacher's Note:
a) "दण्डिनः पदलालित्यम्" इति प्रसिद्धा उक्तिः अस्ति।
b) 'प्रसिद्धम्' नपुंसकलिङ्गे, अतः नपुंसकलिङ्गं 'पदलालित्यम्' एव उचितम्।
(iii) गद्यपद्यमयं काव्यम् ________ कथ्यते। [1 Mark]
Answer: गद्यपद्यमयं काव्यम् चम्पूः कथ्यते।
Teacher's Note:
a) "गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते" इति चम्पूकाव्यस्य लक्षणम् अस्ति।
b) चम्पूकाव्ये गद्यं पद्यं च उभयं मिश्रितं भवति।
(iv) उपमाप्रसिद्धः ________ अस्ति। [1 Mark]
Answer: उपमाप्रसिद्धः कालिदासः अस्ति।
Teacher's Note:
a) "उपमा कालिदासस्य" इति प्रसिद्धा उक्तिः अस्ति।
b) 'उपमाप्रसिद्धः' पुंलिङ्गे प्रथमायाम्, अतः 'कालिदासः' इति प्रथमान्तं पदम् उचितम्।
18. समुचितं मेलयत - [4 Marks]
i. नाट्यशास्त्रम् | 1. बाणभट्टः
ii. नाटकस्य अन्ते | 2. कालिदासः
iii. कादम्बरी | 3. भरतवाक्यम्
iv. अभिज्ञानशाकुन्तलम् | 4. भरतमुनिः
Answer:
i. नाट्यशास्त्रम् - 4. भरतमुनिः
ii. नाटकस्य अन्ते - 3. भरतवाक्यम्
iii. कादम्बरी - 1. बाणभट्टः
iv. अभिज्ञानशाकुन्तलम् - 2. कालिदासः
Teacher's Note:
a) 'नाट्यशास्त्रम्' भरतमुनेः, 'कादम्बरी' बाणभट्टस्य, 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्' कालिदासस्य रचना अस्ति।
b) नाटकस्य अन्ते यत् मङ्गलवाक्यं भवति तत् 'भरतवाक्यम्' इति कथ्यते।
c) प्रत्येकं शुद्धमेलनाय एकः अङ्कः अस्ति।
Please click the link below to download pdf file of CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22
Free study material for Sanskrit
Download CBSE Question Papers: Class 12 Sanskrit Core
Download CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 for Class 12 Sanskrit Core
Access structured past examination sets for Class 12 Sanskrit Core. Solving the CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 provided above helps students understand actual exam difficulty levels, question formats, and topic distributions for both descriptive and objective sections.
Master Marking Schemes and Time Management
Regular simulation of exam environments using past question documents builds crucial pacing abilities and eliminates last-minute test anxiety during Class 12 Sanskrit Core assessments.
Offline Revision & Comprehensive Study Material
Wrap up your exam preparation by reviewing detailed answer keys and tackling additional practice sets. All resources on our platform are free to access.
FAQs
The CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 is available for download on StudiesToday.com. It includes complete set with all sections so that Class 12 students can practice with the exact same paper that came in the CBSE exams.
Yes, the solutions for CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 are prepared by subject matter experts as per official marking scheme. Class 12 students will understand the structure of answers and 'step-marks' methodology Sanskrit Core.
Solving previous year papers like CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 is important to understand repeat themes and question difficulty levels of Sanskrit Core. It helps Class 12 students to test their time management skills too.
Yes, where applicable, CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22 is available in both English and Hindi mediums. All students from Class 12 can access Sanskrit Core study material in their preferred language.
No, all previous year question papers on StudiesToday, including CBSE Class 12 Sanskrit (Core) Question Paper 2025 Solved Code 22, are provided free of charge in mobile-friendly PDF.