CBSE Class 9 Sanskrit Worksheet Set 05

I. समुचितविभक्तिं उपयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत।

Question 1. जनाः ________ (रात्रिः) भोजनं कृत्वा शयनम गच्छन्ति।
Answer: रात्रौ
In simple words: 'रात्रिः' शब्दस्य सप्तमीविभक्त्याः एकवचनं 'रात्रौ' भवति, यस्य अर्थः 'रात्रौ' इति अस्ति।

Exam Tip: समयवाचकेषु तथा रात्रि-शब्दयोः सप्तमीविभक्तेः प्रयोगः भवति।

Question 2. प्रातः ________ (भानुः) प्रकाशः रम्यं भवति।
Answer: भानोः
In simple words: 'भानुः' शब्दस्य षष्ठीविभक्त्याः एकवचनं 'भानोः' भवति, यस्य अर्थः 'सूर्यस्य' इति अस्ति।

Exam Tip: सम्बन्धदर्शने षष्ठीविभक्तेः प्रयोगः भवति।

Question 3. गुजरातराज्ये विनाशकारिणा ________ (भूकम्पन्) महान् जनसंहारः अभवत्।
Answer: भूकम्पेन
In simple words: 'भूकम्पन्' इत्यस्य प्रातिपदिकं 'भूकम्प' अस्ति, तस्य तृतीयाविभक्त्याः एकवचनं 'भूकम्पेन' भवति।

Exam Tip: साधकतमे करणम् इति नियमानुसारं तृतीया विभक्तिः योज्यते।

Question 4. सामाजिक संस्थाः विपदिग्रस्तानां ________ (सह्यता) कार्ये मग्नाः आसन।
Answer: सह्यतया / सहायतया
In simple words: 'सह्यता' शब्दस्य तृतीयाविभक्त्याः एकवचनरूपं 'सह्यतया' (वा सहायतया) भवति।

Exam Tip: कार्ये साहाय्यम् इत्यर्थे तृतीया विभक्तिः प्रयुज्यते।

Question 5. एकदा एकः पञ्चवर्षीयः बालिका ________ (पितृ) सह नगरं प्रति गच्छति स्म।
Answer: पित्रा
In simple words: 'पितृ' शब्दस्य सहार्थे तृतीया विभक्तिः भवति, अतः 'पित्रा' इति रूपं सिद्ध्यति।

Exam Tip: 'सह' योगे तृतीया विभक्तिः भवति ('सहयुक्ते प्रধানে')।

Question 6. आर्यभटेन विरचिते 'आर्यभटीयम्' इत्यस्मिन् ________ (ग्रन्थ) उल्लिखितम्।
Answer: ग्रन्थे
In simple words: 'ग्रन्थ' शब्दस्य सप्तमीविभक्त्याः एकवचनं 'ग्रन्थे' भवति, यस्य अर्थः 'ग्रन्थे' इति अस्ति।

Exam Tip: आधारः अधिकरणम्, अतः अधिकरणे सप्तमी विभक्तिः भवति।

Question 7. नमः ________ (अतिथि), अभ्यागतेभ्यः च।
Answer: अतथये / अतिथये
In simple words: 'नमः' इत्यस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति, अतः 'अतिथि' शब्दस्य चतुर्थी एकवचनं 'अतिथये' भवति।

Exam Tip: 'नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाअलम् वषट्योगाच्च' इति सूत्रेण चतुर्थी विभक्तिः भवति।

Question 8. सायं ________ (मातृ) साकं पुत्री अपि नमति।
Answer: मात्रा
In simple words: 'साकं' इत्यस्य योगे तृतीया विभक्तिः भवति, अतः 'मातृ' शब्दस्य तृतीया एकवचनं 'मात्रा' भवति।

Exam Tip: 'सह साकं सार्धम् समम्' इत्येतैः सह तृतीया विभक्तिः भवति।

Question 9. भारत ________ (देश) सप्त केन्द्रशासित प्रदेशाः सन्ति।
Answer: देशे
In simple words: 'देश' शब्दस्य सप्तमीविभक्त्याः एकवचनं 'देशे' भवति, यस्य अर्थः 'देशे' इति अस्ति।

Exam Tip: विस्तीर्णविषये वा देशे अधिकरणसप्तमी भवति।

Question 10. संस्कृतमेव ________ (सङ्गणक) कृते सर्वोत्तम भाषा।
Answer: सङ्गणकाय
In simple words: 'कृते' इत्यस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति, अतः 'सङ्गणक' शब्दस्य चतुर्थी एकवचनं 'सङ्गणकाय' भवति।

Exam Tip: 'कृते' अव्ययस्य योगे सदा चतुर्थी विभक्तिः प्रयुज्यते।

II. कोष्ठके प्रदत्त उचित धातुरूपैः रिक्तस्थानि पूरयत।

Question 1. काकः पिपासया पीडितः ________ (अस् - लङ्-लकारे)
Answer: आसीत्
In simple words: 'अस्' धातुः लङ्-लकारस्य प्रथमपुरुषस्य एकवचने 'आसीत्' इति रूपं भवति।

Exam Tip: कर्ता 'काकः' प्रथमपुरुषस्य एकवचनमस्ति, अतः क्रियापि तदनुसारमेव भविष्यति।

Question 2. जलबिन्दवः मधुरम् सङ्गीतम् ________ (जन्द् - लट्-लकारे)
Answer: जनयन्ति
In simple words: 'जन्' धातुः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने 'जनयन्ति' इति रूपं भवति यतः कर्ता 'जलबिन्दवः' बहुवचने अस्ति।

Exam Tip: कर्ता-क्रियायोः वचन-पुरुषयोः समानता अनिवार्या अस्ति।

Question 3. सर्वे भद्राणि ________ (दृश् - लोड्-लकारे)
Answer: पश्यन्तु
In simple words: 'दृश्' धातुः लोड्-लकारस्य (आज्ञायां) प्रथमपुरुषस्य बहुवचने 'पश्यन्तु' इति रूपं भवति।

Exam Tip: 'सर्वे' इति बहुवचनान्तः कर्ता अस्ति, अतः क्रियापि बहुवचने एव भविष्यति।

Question 4. श्वः रविवासः ________ (भू - लृट्-लकारे)
Answer: भविष्यति
In simple words: 'भू' धातुः लृट्-लकारस्य (भविष्यत्काले) प्रथमपुरुषस्य एकवचने 'भविष्यति' इति रूपं भवति।

Exam Tip: 'श्वः' (tomorrow) इत्यस्य प्रयोगः भविष्यत्कालस्य (लृट्-लकारस्य) सूचकः अस्ति।