CBSE Class 9 Sanskrit Worksheet Set 06

I. समुचितविभक्तिं उपयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत।

Question 1. जनाः (रात्रि:) भोजनं कृत्वा शयनम गच्छन्ति।
Answer: जनाः रात्रौ भोजनं कृत्वा शयनं गच्छन्ति।
In simple words: 'रात्रि' शब्दस्य सप्तमीविभक्तौ एकवचने 'रात्रौ' रूपं भवति, यस्य अर्थः 'रात्रौ' इति अस्ति।

Exam Tip: काले अथवा समये सप्तमी विभक्तिः प्रयुज्यते।

Question 2. प्रातः (भानु:) प्रकाशः रम्यं भवति।
Answer: प्रातः भानोः प्रकाशः रम्यं भवति।
In simple words: 'भानु' शब्दस्य षष्ठीविभक्तौ एकवचने 'भानोः' रूपं भवति, यस्य अर्थः 'सूर्यस्य' इति अस्ति।

Exam Tip: सम्बन्धार्थे षष्ठी विभक्तिः भवति।

Question 3. गुजरातराज्ये विनाशकारिणा (भूकम्पन्) महान् जनसंहारः अभवत।
Answer: गुजरातराज्ये विनाशकारिणा भूकम्पेन महान् जनसंहारः अभवत।
In simple words: 'भूकम्प' शब्दस्य तृतीयाविभक्तौ एकवचने 'भूकम्पेन' रूपं भवति।

Exam Tip: साधनार्थे (करणकारके) तृतीया विभक्तिः प्रयुज्यते।

Question 4. सामाजिक संस्थाः विपदिग्रस्तानां (सहयता) कार्ये मग्नाः आसन।
Answer: सामाजिक संस्थाः विपदिग्रस्तानां सहायतायाः कार्ये मग्नाः आसन्।
In simple words: 'सहायता' शब्दस्य षष्ठीविभक्तौ एकवचने 'सहायतायाः' (अथवा सहायतार्थम्) रूपं भवति।

Exam Tip: विशेषण-विशेष्ययोः मेलनं सम्यक् पश्यन्तु।

Question 5. एकदा (एक) पञ्चवर्षीया बालिका (पितृ) सह नगरं प्रति गच्छति स्म।
Answer: एकदा एकया पञ्चवर्षीया बालिका पित्रा सह नगरं प्रति गच्छति स्म।
In simple words: 'एक' शब्दस्य स्त्रीलिङ्गे तृतीयायाम् 'एकया' तथा 'पितृ' शब्दस्य तृतीयाविभक्तौ 'पित्रा' रूपं भवति। 'सह' इत्यस्य योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

Exam Tip: 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इति सूत्रानुसारं सह योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

Question 6. आर्यभटेन विरचिते 'आर्यभटीयम्' इत्यस्मिन् (ग्रन्थ) उल्लिखतम्।
Answer: आर्यभटेन विरचिते 'आर्यभटीयम्' इत्यस्मिन् ग्रन्थे उल्लिखतम्।
In simple words: 'ग्रन्थ' शब्दस्य सप्तमीविभक्तौ एकवचने 'ग्रन्थे' रूपं भवति, यस्य अर्थः 'ग्रन्थे' इति अस्ति।

Exam Tip: आधारः अधिकरणं भवति, अत्र सप्तमी विभक्तिः युक्ता।

Question 7. नमः (अतिथि), अभ्यागतेभ्यः च।
Answer: नमः अतिथये, अभ्यागतेभ्यः च।
In simple words: 'अतिथि' शब्दस्य चतुर्थीविभक्तौ एकवचने 'अतिथये' रूपं भवति।

Exam Tip: 'नमः स्वस्तिस्वाहास्वधावषट् योगाच्च' इत्यनेन सूत्रेण चतुर्थी विभक्तिः भवति।

Question 8. सायं (मातृ) साकं पुत्री अपि नमति।
Answer: सायं माता (अथवा मात्रा) साकं पुत्री अपि नमति। (किन्तु 'साकम्' योगे तृतीया भवति, अतः मात्रा साकम्)।
In simple words: 'मातृ' शब्दस्य तृतीयाविभक्तौ एकवचने 'मात्रा' रूपं भवति।

Exam Tip: साकम् / सह / समम् इत्येतैः सह तृतीया विभक्तिः युज्यते।

Question 9. भारत (देश) सप्त केन्द्रशासित प्रदेशाः सन्ति।
Answer: भारते देशे सप्त केन्द्रशासित प्रदेशाः सन्ति। (अथवा भारते देशे / भारतदेशे सप्त...)
In simple words: देशे इति सप्तमीविभक्तिः अस्ति, यतः आधारः दर्शितः।

Exam Tip: अधिकरणे सप्तमी विभक्तिः भवति।

Question 10. संस्कृतमेव (सद्गणक) कृते सर्वोत्तमा भाषा।
Answer: संस्कृतमेव सङ्गणकस्य कृते सर्वोत्तमा भाषा।
In simple words: 'सङ्गणक' शब्दस्य षष्ठीविभक्तौ एकवचने 'सङ्गणकस्य' रूपं भवति। 'कृते' इत्यस्य योगे षष्ठी विभक्तिः भवति।

Exam Tip: 'कृते' अव्ययस्य योगे षष्ठी विभक्तिः प्रयुज्यते।

II. कोष्टके प्रदत्त उचित धातुरूपैः रिक्तस्थानि पूरयत।

Question 1. काकः पिपासया पीडितः (अस् - लङ्-लकारे)
Answer: काकः पिपासया पीडितः आसीत्।
In simple words: 'अस्' धातोः लङ्-लकारे प्रथमपुरुषस्य एकवचने 'आसीत्' रूपं भवति।

Exam Tip: भूतकालस्य अर्थे लङ्-लकारस्य प्रयोगः भवति।

Question 2. जलविन्दवः मधुरम् सङ्गीतम् (जन्ष् - लट्-लकारे)
Answer: जलविन्दवः मधुरं सङ्गीतं जनयन्ति।
In simple words: 'जन्' धातोः (चुरादिगणः / आत्मनेपदम् वा, जन्यते / जनयन्ति) लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य बहुवचने 'जनयन्ति' रूपं भवति।

Exam Tip: कर्ता 'जलविन्दवः' बहुवचने अस्ति, अतः क्रियापि प्रथमपुरुषबहुवचने 'जनयन्ति' भविष्यति।

Question 3. सर्वे भद्राणि (दृश् - लोड्-लकारे)
Answer: सर्वे भद्राणि पश्यन्तु।
In simple words: 'दृश्' धातोः आदेशरूपे 'पश्य' भवति, लोड्-लकारे प्रथमपुरुषस्य बहुवचने 'पश्यन्तु' रूपं भवति।

Exam Tip: आशीर्वादार्थे वा आज्ञार्थे लोड्-लकारः भवति।

Question 4. श्वः रविवासरः (भू - लृट्-लकारे)
Answer: श्वः रविवासरः भविष्यति।
In simple words: 'भू' धातोः लृट्-लकारे (भविष्यत्काले) प्रथमपुरुषस्य एकवचने 'भविष्यति' रूपं भवति।

Exam Tip: 'श्वः' (tomorrow) इत्यस्य प्रयोगः भविष्यत्कालं सूचयति, अतः लृट्-लकारः प्रयुक्तः।