CBSE Class 9 Sanskrit Practice Worksheet Set 04

खण्डः 'क' - अपठितांश-अवबोधनम्

Question 1. अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत—
अनुच्छेदः
राष्ट्रपिता महात्मागान्धिः स्वशिक्षां समाप्य विदेशं अध्ययनार्थं अगच्छत्। तत्र स विधिशिक्षां प्राप्तवान्। स मातुराज्ञा प्राप्त्यर्थं तिस्रः प्रतिज्ञां अकरोत्—नाहं विदेशे मदिरासेवनं करिष्ये, न मांसस्पर्शमपि करिष्यामि, पूर्णरूपेण ब्रह्मचर्यं व्रतमाचरिष्यामि। ततः प्रत्यावृत्य स अनेकानि आन्दोलनानि कृत्वा देशस्य स्वतन्त्रतां प्राप्त्यर्थं सहायतां अकरोत्। वास्तविकं भारतं ग्रामेषु वसति इति विचार्य ग्रामीण जनानां दशां तेषां मनः स्थितिं च ज्ञातुं स दीर्घां पदयात्राम् अकरोत्। ग्रामेषु अनेकान् सामाजिकदोषान् दूरीकुर्वन् सः महतीं प्रतिष्ठां अविन्दत्।
प्रश्नाः—
I. एकपदेन उत्तरत—
1. महात्मागान्धिः मातुः समीपे कति प्रतिज्ञां अकरोत्?
2. सः केषाम् शिक्षार्थं विदेशम् अगच्छत्?
3. महात्मागान्धिः अध्ययनार्थं कुत्र अगच्छत्?
4. महात्मागान्धिः कस्याः आज्ञां प्राप्त्यर्थं प्रतिज्ञां अकरोत्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत—
गान्धिः मातुः अनुमतिं प्राप्त्यर्थं काः प्रतिज्ञाः अकरोत्?
III. अस्य अनुच्छेदस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
IV. भाषिककार्यम्—
1. 'महतीं प्रतिष्ठां' अत्र किम् विशेषणपदं प्रयुक्तम्?
(i) महतीं
(ii) प्रतिष्ठा
2. 'प्रत्यावृत्य' अत्र कः प्रत्ययः प्रयुक्तः?
(i) क्त
(ii) क्त्वा
(iii) ल्यप्
(iv) अनीयर्
3. 'आचरिष्यामि' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं अत्र प्रयुक्तम्?
(i) विदेशे
(ii) अहं
(iii) सेवनम्
(iv) पूर्णरूपेण
4. 'प्राप्त्यर्थम्' अत्र सन्धिविच्छेदं अस्ति।
(i) प्राप्ति + अर्थम्
(ii) प्रा + आप्त्यर्थम्
(iii) प्राप् + त्यर्थम्
(iv) प्राप्त + अर्थम्
Answer:
I. एकपदेन उत्तरम्—
1. तिस्रः
2. विधिशिक्षार्थम्
3. विदेशम्
4. मातुः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरम्—
गान्धिः मातुः अनुमतिं प्राप्त्यर्थं प्रतिज्ञाः अकरोत् यत् सः विदेशे मदिरासेवनं न करिष्यति, मांसस्पर्शं न करिष्यति, तथा च पूर्णतया ब्रह्मचर्यव्रतम् आचरिष्यति।

III. शीर्षकम्—
महात्मा गान्धी (अथवा राष्ट्रपिता महात्मागान्धिः)

IV. भाषिककार्यम्—
1. (i) महतीं
2. (iii) ल्यप्
3. (ii) अहं
4. (i) प्राप्ति + अर्थम्
In simple words: अनुच्छेदात् प्रश्नानाम् उत्तराणि अन्विष्य सरलतया लिखितानि सन्ति।

Exam Tip: एकपदेन उत्तरे केवलम् एकं पदं तथा पूर्णवाक्ये पूर्णं वाक्यं स्पष्टतया लेखनीयम्।

खण्डः 'ख' - रचनात्मक-लेखनम्

Question 2. भवान् गौरवः। तव भगिन्याः परीक्षाफलं सन्तोषजनकः नासीत्। अतः तां प्रति परिश्रमस्य महत्त्वसूचकं लिखितं पत्रं मञ्जूषायाम् प्रदत्तैः शब्दैः पूरयत।
परीक्षाभवनम्
(i) ....................
तिथिः 18.9.20XX
प्रिया भगिनी रमे,
(ii) ....................
भवतः परीक्षासफलता पत्रम् (iii) .................... प्राप्तम्। तव सफलतां (iv) .................... मनसि अति प्रसन्नता अभवत्। परं संस्कृतभाषायाम् तव अङ्काः (v) .................... आसन् इति दृष्ट्वा तु अहम् (vi) .................... अभवम्। अतः त्वं प्रतिदिनं संस्कृतभाषायाः (vii) .................... कुरु। (viii) .................... सर्वाणि कार्याणि (ix) ....................। मातृपित्रोः (x) .................... सादरं प्रणामः।
भवदीय अग्रजः
गौरवः
मञ्जूषा— ज्ञात्वा, मुम्बईतः, मधुर-स्मृतिः, न्यूनाः, अद्यैव, चरणयोः, अभ्यासं, खिन्नः, अभ्यासेन, सिध्यन्ति।
Answer:
(i) मुम्बईतः
(ii) मधुर-स्मृतिः
(iii) अद्यैव
(iv) ज्ञात्वा
(v) न्यूनाः
(vi) खिन्नः
(vii) अभ्यासं
(viii) अभ्यासेन
(ix) सिध्यन्ति
(x) चरणयोः
In simple words: मञ्जूषायाः समुचितपदैः पत्रस्य रिक्तस्थानानि सम्यक् पूरितानि।

Exam Tip: पत्रलेखने मञ्जूषातः पदानि चित्वा सन्दर्भानुसारं विभक्तिवचनानि अवलोक्य रिक्तस्थाने स्थापनीयानि।

Question 3. अधोप्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायाम् प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्चसंस्कृतवाक्यानि लिखत—
मञ्जूषा— रङ्गमञ्चम्, विशालं मञ्चम्, ध्वनिप्रक्षेपकयन्त्रम्, बालकाः, बालिकाः च, गीतं प्रस्तूयन्ते।
अथवा
मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया 'मम विद्यालयः' इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चसंस्कृतवाक्यानि लिखत।
मञ्जूषा— विशालं भवनम्, क्रीडाक्षेत्रम्, तरणतालः, पुस्तकालयः, विशालं उद्यानम्, नाम, अध्यापकः।
Answer:
चित्रवर्णनम्—
1. इदं चित्रं विद्यालयस्य रङ्गमञ्चस्य अस्ति।
2. रङ्गमञ्चे बालकाः बालिकाः च स्थिताः सन्ति।
3. विशालं मञ्चम् सुसज्जितं दृश्यते।
4. छात्राः ध्वनिप्रक्षेपकयन्त्रेण मधुरं गीतं प्रस्तूयन्ते।
5. सर्वे गायकाः सोत्साहेन सङ्गीतप्रदर्शनं कुर्वन्ति।

अथवा ('मम विद्यालयः' इति विषये पञ्च वाक्यानि)—
1. मम विद्यालयस्य नाम आदर्श-वरिष्ठ-माध्यमिक-विद्यालयः अस्ति।
2. मम विद्यालयस्य एकं विशालं भवनम् अस्ति।
3. विद्यालये विस्तृतं क्रीडाक्षेत्रम् एकः तरणतालः च स्तः।
4. अत्र छात्राणां ज्ञानाय एकः पुस्तकालयः विशालं रमणीयं च उद्यानम् अस्ति।
5. मम विद्यालये प्रत्येकः अध्यापकः अतीव विद्वांस् परिश्रमी च अस्ति।
In simple words: प्रदत्तैः शब्दैः मञ्जूषासाहाय्येन शुद्धानि पञ्च वाक्यानि रचितानि।

Exam Tip: चित्रवर्णने लट्लकारस्य प्रथमा-विभक्तेः च सरलपदानां प्रयोगः उत्तमः भवति।

खण्डः 'ग' - अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

Question 4. ( अ ) अधोलिखितानां वर्णानां समुचितम् उच्चारणस्थानानि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत—
1. छ् -
(i) कण्ठ्यः
(ii) तालव्यः
(iii) ओष्ठ्यः
2. स् -
(i) दन्त्यः
(ii) तालव्यः
(iii) मूर्धन्यः
3. द् -
(i) कण्ठ्यः
(ii) तालव्यः
(iii) दन्त्यः
4. फ् -
(i) ओष्ठ्यः
(ii) दन्त्यः
(iii) कण्ठ्यः
( आ ) अधोलिखितयोः शब्दयोः उचितवर्णविन्यासं चिनुत—
पित्रिच्छा—
(i) प् + इ + त् + र् + इ + च् + छ् + आ
(ii) प् + इ + त् + इ + र् + च् + छ् + आ
(iii) प् + इ + त् + ऋ + ई + च् + छ् + आ
( इ ) अधोलिखितान् वर्णान् संयोज्य एकपदं लिखत—
अ + व् + अ + त् + अ + र् + अ + ण् + ई + य् + अ = .........................................
Answer:
( अ )
1. (ii) तालव्यः (इचुयशानां तालु)
2. (i) दन्त्यः (लृतुलसानां दन्ताः)
3. (iii) दन्त्यः (तवर्गः दन्त्यः भवति)
4. (i) ओष्ठ्यः (उपूपध्मानीयानाम् ओष्ठौ)

( आ )
पित्रिच्छा = (i) प् + इ + त् + र् + इ + च् + छ् + आ

( इ )
अ + व् + अ + त् + अ + र् + अ + ण् + ई + य् + अ = अवतरणीय
In simple words: वर्णानाम् उच्चारणस्थानं वर्णसंयोजनं विन्यासः च नियमानुसारेण कृतः।

Exam Tip: पाणिनिशिक्षायाः सूत्राणि स्मृत्वा वर्णानाम् उच्चारणस्थानानि सम्यक् ज्ञातुं शक्यन्ते।

Question 5. निम्नलिखितानाम् रेखाङ्कितपदानाम् विकल्पेषु सन्धिविच्छेदस्य सन्धेः वा उचितं रूपं चिनुत—
1. तव प्रत्यागमनम् मे रोचते।
(i) प्रत्य + आगमनम्
(ii) प्रति + आगमनम्
(iii) प्रत्या + गमनम्
2. भ्रमरस्य षट् + अङ्गानि कीदृशानि सन्ति ?
(i) षटंगानि
(ii) षड्अंगानि
(iii) षडङ्गानि
3. धन्यं तद्धनम् यत् दरिद्रान् भरति।
(i) तच् + धनम्
(ii) तत् + धनम्
(iii) तद् + धनम्
4. अस्य नियमस्य उल्लङ्घनम् मा कुरु।
(i) उल् + लङ्घनम्
(ii) उद् + लङ्घनम्
(iii) उत् + लङ्घनम्
5. शिशुः + हसति।
(i) शिशुहँसति
(ii) शिशु हसति
(iii) शिशो हसति
(iv) शिशुर्हसति
6. बालः + अयम् कुत्र निवसति?
(i) बालोऽयम्
(ii) बालोअयम्
(iii) बाल्यम्
(iv) बालअयम्
7. षडाननस्य कार्तिकेयस्य अत्र मन्दिरं वर्तते।
(i) षट् + आननस्य
(ii) षड + आननस्य
(iii) षड् + आननस्य
(iv) षडा + आननस्य
8. नीरसं कवितां किमर्थं शृणोषि?
(i) नीर् + सम्
(ii) निर् + रसम्
(iii) नी + रसम्
(iv) निः + रसम्
9. अस्य कथायाः उत् + लेखः अत्र नास्ति?
(i) उल्लेखः
(ii) उल्ल्लेखः
(iii) उद्लेखः
(iv) उलेखः
10. अत्र अस्मिन् विषये मतैक्यम् नास्ति।
(i) मत + ऐक्यम्
(ii) मत + एक्यम्
(iii) मतै + क्यम्
(iv) मते + एक्यम्
Answer:
1. (ii) प्रति + आगमनम् (यण् सन्धिः)
2. (iii) षडङ्गानि (जश्त्व सन्धिः)
3. (ii) तत् + धनम् (जश्त्व सन्धिः)
4. (iii) उत् + लङ्घनम् (तोर्लि / परसवर्ण सन्धिः)
5. (iv) शिशुर्हसति (विसर्गस्य रुत्वम्)
6. (i) बालोऽयम् (उत्वम् तथा पूर्वरूपम्)
7. (i) षट् + आननस्य (जश्त्व सन्धिः)
8. (iv) निः + रसम् (रो रि तथा ढ्रलोपे दीर्घोऽटः)
9. (i) उल्लेखः (परसवर्ण सन्धिः)
10. (i) मत + ऐक्यम् (वृद्धि सन्धिः)
In simple words: सन्धिनियमैः पदानि संयोज्य विभज्य च शुद्धाः विकल्पाः रचिताः।

Exam Tip: जश्त्वसन्धौ प्रथमवर्णस्य तृतीयवर्णत्वं भवति इति स्मर्तव्यम् (षट् + आननम् = षडाननम्)।

Question 6. अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानेषु किं पदं भविष्यति ?
1. .................... आज्ञाकारी पुत्रः कः अस्ति ?
(i) पिता
(ii) पितरम्
(iii) पितुः
(iv) पितुस्य
2. सचिन तेंडुलकरः .................... प्रसिद्धः क्रीडकः अस्ति।
(i) क्रिकेटः
(ii) क्रिकेटम्
(iii) क्रिकेतेन्
(iv) क्रिकेटस्य
3. तेन .................... नम्यते।
(i) जननीम्
(ii) जननी
(iii) जनन्यै
(iv) जनन्याः
4. तत्र पञ्च .................... पठ्यन्ते।
(i) छात्रः
(ii) छात्रेभ्यः
(iii) छात्राः
(iv) छात्राणाम्
5. .................... उभयतः भवनानि सन्ति।
(i) नगरं
(ii) नगरस्य
(iii) नगरे
(iv) नगराय
6. .................... बालकस्य माता शिक्षिका अस्ति।
(i) अस्य
(ii) अस्यः
(iii) अस्याः
(iv) अस्या
7. मम गृहे बहूनि .................... सन्ति।
(i) वस्तुनी
(ii) वस्तु
(iii) वस्तुनि
(iv) वस्तूनि
8. मम गृहस्य उद्याने .................... सन्ति।
(i) पुष्पानि
(ii) पुष्पैः
(iii) पुष्पाणि
(iv) पुष्पाणी
9. एतासु .................... खगाः उपविशन्ति।
(i) शाखायाम्
(ii) शाखानाम्
(iii) शाखाः
(iv) शाखासु
10. तेन .................... किं यत् भान्तिं जनयति।
(i) पुस्तकम्
(ii) पुस्तकस्य
(iii) पुस्तकाय
(iv) पुस्तकेन
Answer:
1. (iii) पितुः (सम्बन्धे षष्ठी विभक्तिः)
2. (iv) क्रिकेटस्य (सम्बन्धे षष्ठी)
3. (ii) जननी (कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा)
4. (iii) छात्राः (कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा बहुवचनम्)
5. (i) नगरं ('उभयतः' योगे द्वितीया विभक्तिः)
6. (i) अस्य (पुंल्लिङ्गे षष्ठी एकवचनम्)
7. (iv) वस्तूनि (नपुंसकलिंगे प्रथमा बहुवचनम्)
8. (iii) पुष्पाणि (शुद्धं रूपम्)
9. (iv) शाखासु (विशेषणानुसारं सप्तमी बहुवचनम्)
10. (i) पुस्तकम् (कर्मणि प्रथमा)
In simple words: कारक-उपपदविभक्तिनियमानुसारेण समुचितानि शब्दरूपाणि चित्वा लिखितानि।

Exam Tip: 'उभयतः', 'परितः', 'निकषा' इत्येतेषां शब्दानां योगे द्वितीया विभक्तिः प्रयुज्यते।

Question 7. अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तधातूनां समुचितं पदं किं भविष्यति ?
1. सा मम वचनम् न ....................। (श्रु, लट्)
(i) शृणोमि
(ii) शृणोति
(iii) शृण्वन्ति
(iv) शृणुमः
2. भवन्तः ईश्वरं ....................। (नम्, लट्)
(i) नमतः
(ii) नमन्ति
(iii) नमति
(iv) नमामि
3. आवाम् मुम्बईनगरं ....................। (या, लृट्)
(i) यास्यति
(ii) यास्यामः
(iii) यावः
(iv) यास्यावः
4. अशोकः एकः प्रतापी नृपः ....................। (अस्, लङ्)
(i) आसीत्
(ii) भविष्यति
(iii) आसीः
(iv) आस्त
5. आवाम् पर्यावरणं दूषितं न ....................। (कृ, लृट्)
(i) करिष्यामः
(ii) करिष्यावः
(iii) करिष्यति
(iv) करिष्यन्ति
6. वयम् इमानि पुष्पाणि न ....................। (स्पृश्, लङ्)
(i) अस्पृशाम
(ii) अस्पृशम्
(iii) अस्पृशन्
(iv) अस्पृशाव
7. अद्य मम पितामहः विद्यालयं ....................। (आ + गम् + लृट्)
(i) आगमिष्यति
(ii) आगमिष्यन्ति
(iii) आगच्छतु
(iv) आगच्छति
8. रात्रौ उत्सवे बालिकाः ....................। (नृत् + लृट्)
(i) अनृत्यन्
(ii) नृत्यन्ति
(iii) नर्तिष्यन्ति
(iv) नर्तिष्यतः
9. रमा मधुरम् गीतं ....................। (गै, लङ्)
(i) गायेत
(ii) गायतु
(iii) अगायत्
(iv) अगायन्
10. यूयम् सम्यक् पाठं ....................। (स्मृ + लट्)
(i) स्मरति
(ii) स्मरथः
(iii) स्मरथ
(iv) स्मरत
Answer:
1. (ii) शृणोति
2. (ii) नमन्ति ('भवन्तः' योगे प्रथमपुरुषबहुवचनम्)
3. (iv) यास्यावः ('आवाम्' योगे उत्तमपुरुषद्विवचनम्)
4. (i) आसीत्
5. (ii) करिष्यावः
6. (i) अस्पृशाम
7. (i) आगमिष्यति
8. (iii) नर्तिष्यन्ति
9. (iii) अगायत्
10. (iii) स्मरथ
In simple words: कर्तृपदस्य पुरुषवचनानुसारं लकाराणां शुद्धरूपाणि चयनितानि।

Exam Tip: 'भवत्' शब्दस्य रूपैः सह सर्वदा प्रथमपुरुषस्य क्रिया भवति, मध्यमपुरुषस्य न।

Question 8. मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा अधोलिखिते अनुच्छेदे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अनुच्छेदं पुनः लिखत—
विद्यालयं परितः (i) .................... अस्ति। मम विद्यालयः (ii) .................... एव। अस्य भवनं विशालम् अस्ति। अस्मिन् अनेके वृक्षाः सन्ति। तेषाम् दीर्घाः शाखाः (iii) .................... उपरि अपतन्। अहम् (iv) .................... नमामि। सः (v) .................... श्रेष्ठः अस्ति।
मञ्जूषा— भित्तिका, भवनस्य, गुरुम्, दिल्लयाम्, गुरुषुः।
Answer:
(i) भित्तिका
(ii) दिल्लयाम्
(iii) भवनस्य
(iv) गुरुम्
(v) गुरुषु
पूर्णानुच्छेदः—
विद्यालयं परितः भित्तिका अस्ति। मम विद्यालयः दिल्लयाम् एव। अस्य भवनं विशालम् अस्ति। अस्मिन् अनेके वृक्षाः सन्ति। तेषाम् दीर्घाः शाखाः भवनस्य उपरि अपतन्। अहम् गुरुम् नमामि। सः गुरुषु श्रेष्ठः अस्ति।
In simple words: मञ्जूषातः पदानि समुचितरूपेण रिक्तस्थानेषु पूरयित्वा वाक्यपूर्तिः कृता।

Exam Tip: 'परितः' शब्देन सह द्वितीया तथा 'उपरि' शब्देन सह षष्ठी विभक्तिः प्रयुज्यते।

Question 9. ( क ) प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
1. विप्रः श्राद्धं .................... प्रत्यागच्छति। (गृह् + क्त्वा)
2. वानराः वृक्षम् .................... पत्राणि त्रोटयन्ति। (आ + रूह् + ल्यप्)
3. अहं प्रातः .................... उद्यानं गच्छामि। (भ्रम् + तुमुन्)
( ख ) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ पृथक्कृत्य लिखत।
1. मातापितरौ संपूज्य पुत्र शान्तिं लभते।
2. शिशुः दुग्धं पीत्वा शयनं करोति।
3. अद्य वयं पीजां खादितुम् डोमिनोज् अगच्छाम।
Answer:
( क )
1. गृहीत्वा (गृह् + क्त्वा)
2. आरुह्य (आ + रूह् + ल्यप्)
3. भ्रमितुम् (भ्रम् + तुमुन्)

( ख )
1. संपूज्य = सम् + पूज् + ल्यप्
2. पीत्वा = पा + क्त्वा
3. खादितुम् = खाद् + तुमुन्
In simple words: क्त्वा, ल्यप्, तुमुन् प्रत्ययानां संयोजनेन वियोजनेन च रूपाणि निष्पन्नानि।

Exam Tip: यदा धातोः पूर्वम् उपसर्गः भवति तदा 'क्त्वा' स्थाने 'ल्यप्' प्रत्ययः भवति।

खण्डः 'घ' - पठितांश-अवबोधनम्

Question 10. निम्नलिखितम् गद्यांशं, पद्यांशं नाट्यांशं च पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि उत्तरपुस्तिकायाम् लिखत—
( अ ) गद्यांशः
भवतु चिरकालपालितम् इमं पुत्रनिर्विशेषं नकुलं बालरक्षायां व्यवस्थाप्य गच्छामि। तथा कृत्वा गतः। ततस्तेन नकुलेन बालसमीपम् उपसर्पन् कृष्णसर्पः दृष्टः। स तं व्यापाद्य खण्डशः कृतवान्। अत्रान्तरे ब्राह्मणोऽपि श्राद्धं गृहीत्वा गृहम् उपावृत्तः। ब्राह्मणं दृष्ट्वा नकुलः रक्तविलिप्तमुखपादः तस्य चरणयोः अलुठत्। विप्रः तथाविधं तं दृष्ट्वा बालकोऽनेन खादितः इति अवधार्य कोपात् नकुलं व्यापादितवान्।
I. प्रश्नाः—
1. नकुलः बालसमीपम् उपसर्पन् कम् पश्यति?
2. ब्राह्मणस्य चरणयोः कः अलुठत्?
(i) नकुलः
(ii) सर्पः
(iii) बालकः
(iv) कोऽपि नः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत—
ब्राह्मणः किं कृत्वा श्राद्धार्थम् गतः?
III. भाषिककार्यम्—
1. 'पुत्रनिर्विशेषं नकुलं' अनयोः पदयोः किं विशेषणपदम्?
(i) पुत्रः
(ii) नकुलं
(iii) पुत्रनिर्विशेषम्
2. 'कृतवान्' अत्र कः प्रत्ययः?
(i) क्त्वा
(ii) क्त
(iii) क्तवतु
( आ ) पद्यांशः
वयमिह परितुष्टाः वल्कलैस्त्वं दुकूलैः
सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः।
स तु भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला
मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः॥
I. प्रश्नाः—
यस्य तृष्णा विशाला सा कः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत—
कः दरिद्रः भवति?
III. भाषिककार्यम्—
1. 'परितुष्ट्या' अत्र कः प्रत्ययः?
(i) टाप्
(ii) क्त
(iii) क्त्वा
2. 'वल्कलैस्त्वं' अत्र सन्धिविच्छेदः कुरुत।
(i) वल्कलै + त्वम्
(ii) वल्कलैः + त्वम्
(iii) वल्कल + त्वम्
( इ ) नाट्यांशः
लक्ष्मणः — (विलोक्य) अये अयम् आर्यः रामः। न, न, रूपसादृश्यम्। (सुमन्त्रं दृष्ट्वा) अये तातः।
सुमन्त्रः — अये कुमारः लक्ष्मणः!
भरतः — एवं, गुरुः अयम्। आर्य! अभिवादये।
लक्ष्मणः — एहि एहि। आयुष्मान् भव (सुमन्त्रं वीक्ष्य) तात! कः अत्रभवान्?
सुमन्त्रः — कुमार! अयं भरतः कुमारः।
लक्ष्मणः — एहि एहि इक्ष्वाकुकुमार। वत्स! स्वस्ति, आयुष्मान् भव।
भरतः — अनुगृहीतोऽस्मि।
लक्ष्मणः — कुमार! इह तिष्ठ। त्वदागमनम् आर्याय निवेदयामि।
भरतः — आर्य! अचिरम् इदानीम् अभिवादयितुमिच्छामि। शीघ्रं निवेद्यताम्।
लक्ष्मणः — बाढम् (उपेत्य) जयतु आर्यः। आर्य!
I. प्रश्नाः—
1. 'गुरुः अयम्' अत्र अयम् पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
2. भरतागमनं रामाय कः निवेदयति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत—
भरतः कम् अचिरम् अभिवादयितुम् इच्छति?
III. भाषिककार्यम्—
1. कुमार! इह तिष्ठ! अत्र 'कुमार' शब्दः कस्मै प्रयुक्तः?
(i) भरताय
(ii) लक्षमणाय
(iii) रामाय
(iv) सुमन्त्राय
2. 'गुरुः अयम्' अनयोः पदयोः किं विशेषणपदम्?
Answer:
( अ ) गद्यांशस्य उत्तराणि—
I. 1. कृष्णसर्पम्
2. (i) नकुलः
II. ब्राह्मणः नकुलं बालरक्षायां व्यवस्थाप्य श्राद्धार्थं गतः।
III. 1. (iii) पुत्रनिर्विशेषम्
2. (iii) क्तवतु (कृ + क्तवतु = कृतवान्)

( आ ) पद्यांशस्य उत्तराणि—
I. सः दरिद्रः भवति।
II. यस्य मनसि विशाला तृष्णा अस्ति, सः एव वस्तुतः दरिद्रः भवति।
III. 1. (ii) क्त (परि + तुष् + क्त)
2. (ii) वल्कलैः + त्वम् (विसर्गस्य सत्वम्)

( इ ) नाट्यांशस्य उत्तराणि—
I. 1. सुमन्त्राय
2. लक्ष्मणः
II. भरतः रामम् अचिरम् अभिवादयितुम् इच्छति।
III. 1. (i) भरताय
2. गुरुः
In simple words: पठितपाठानां गद्यांश-पद्यांश-नाट्यांशेभ्यः सर्वाणि उत्तराणि लिखितानि।

Exam Tip: 'कस्मै प्रयुक्तम्' इति प्रश्ने उत्तरं सर्वदा चतुर्थी-विभक्तौ लेखनीयम्, यथा— 'सुमन्त्राय', 'भरताय'।

Question 11. अधोलिखितश्लोकयोः भावार्थं मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत।
( क ) आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः।
क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम्॥
भावः — आदानं (i) .................... तथा च यत् किमपि कर्म भवति तत् समये (ii) .................... करणीयम्। यदि वयं कार्यं (iii) .................... करिष्यामः तदा (iv) .................... तस्य रसं पिबति, तस्य उपयोगिता नश्यति।
( ख ) माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा॥
भावः — सा माता (i) .................... शत्रुः सः पिता अपि वैरी येन बालः न (ii) .................... यतोहिं यथा हंसानाम् सभायाम् (iii) .................... न शोभते। एवं विदुषाम् सभायाम् विद्याविहीनः अज्ञः (iv) ....................।
मञ्जूषा— क्षिप्रं, प्रदानम्, कालः, बकः, शीघ्रतया, बालस्य, शोभते, पाठितः।
Answer:
( क ) भावार्थः—
(i) प्रदानम्
(ii) शीघ्रतया
(iii) क्षिप्रं
(iv) कालः

( ख ) भावार्थः—
(i) बालस्य
(ii) पाठितः
(iii) बकः
(iv) शोभते
In simple words: मञ्जूषातः उचितपदैः श्लोकयोः भावार्थः सुचारुरूपेण सम्पन्नः।

Exam Tip: भावार्थस्य रिक्तस्थानपूर्तौ श्लोकस्य अर्थं मनसि विचिन्त्य मञ्जूषापदैः सह अन्वयः योजनीयः।

Question 12. निम्नलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं उचितक्रमेण पूरयित्वा पुनः लिखत—
( क ) पादोपभुक्ते तव पादुके मे एते प्रयच्छ प्रणताय मूर्ध्ना।
यावद् भवानेष्यति कार्यसिद्धिं तावद् भविष्याम्यनयोर्विधेयः॥
अन्वयः — एते तव पादोपभुक्ते (i) .................... मूर्ध्ना प्रणताय मे प्रयच्छ। (ii) .................... भवान् (iii) .................... एष्यति तावद् अनयोः (iv) .................... भविष्यामि।
( ख ) भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्॥
अन्वयः — तरवः फलोद्गमैः (i) .................... भवन्ति घनाः (ii) .................... भूरिविलम्बिनो सत्पुरुषा (iii) .................... अनुद्धताः एष एव (iv) .................... स्वभावः।
Answer:
( क )
(i) पादुके
(ii) यावद्
(iii) कार्यसिद्धिं
(iv) विधेयः

( ख )
(i) नम्राः
(ii) नवाम्बुभिः
(iii) समृद्धिभिः
(iv) परोपकारिणाम्
In simple words: श्लोकस्य पदानि गद्यक्रमेण अन्वयस्य रिक्तस्थानेषु सम्यक् स्थापितानि।

Exam Tip: अन्वये कर्ता, कर्म, क्रिया इत्येतेषां व्याकरणसम्मतः क्रमः भवति, तदनुसारेणैव पूर्तिः करणीया।

Question 13. अधोलिखितेषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम् क्रियताम्—
1. ब्राह्मणः दारिद्र्यात् अचिन्तयत्।
2. तन्तुवायः तन्तुवयनेन जीविकाम् अर्जयति स्म।
3. वृक्षाणां फलानि अपि परार्थाय भवन्ति।
4. श्वेतकेतुः वेदान् अधीत्य आगच्छत्।
Answer:
1. ब्राह्मणः कस्मात् अचिन्तयत्?
2. तन्तुवायः केन जीविकाम् अर्जयति स्म?
3. केषाम् फलानि अपि परार्थाय भवन्ति?
4. श्वेतकेतुः कान् अधीत्य आगच्छत्?
In simple words: रेखाङ्कितपदानां विभक्तिवचनानुसारं किम्-शब्दस्य उचितरूपैः प्रश्ननिर्माणं कृतम्।

Exam Tip: प्रश्ननिर्माणस्य अन्ते प्रश्नवाचकचिह्नम् (?) अवश्यं देयम्, अन्यथा अङ्काः कर्तयितुं शक्यन्ते।

Question 14. निम्नलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारम् पुनः लेखनीयानि लिखत—
1. विष्णुशर्मानामा महापण्डितः राजपुत्रेभ्यः नीतिज्ञानं दातुम् इच्छति।
2. विष्णु राजपुत्रान् शिक्षयति।
3. सः केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयम् अशृणोत्।
4. एतत् चिन्तयित्वा राजा पण्डितसभां कारितवान्।
5. सुदर्शनः नाम कश्चित् राजा आसीत्।
6. राजा पृच्छति कः मम पुत्राणां नीतिज्ञानेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थः?
7. श्लोकद्वयम् आकर्ण्य राजा आत्मनः पुत्राणां विषये चिन्तयति।
8. राजा विष्णुशर्मणः करे निजपुत्रान् समर्पयति।
Answer:
घटनाक्रमानुसारं शुद्धक्रमः—
1. (5) सुदर्शनः नाम कश्चित् राजा आसीत्।
2. (3) सः केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयम् अशृणोत्।
3. (7) श्लोकद्वयम् आकर्ण्य राजा आत्मनः पुत्राणां विषये चिन्तयति।
4. (4) एतत् चिन्तयित्वा राजा पण्डितसभां कारितवान्।
5. (6) राजा पृच्छति कः मम पुत्राणां नीतिज्ञानेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थः?
6. (1) विष्णुशर्मानामा महापण्डितः राजपुत्रेभ्यः नीतिज्ञानं दातुम् इच्छति।
7. (8) राजा विष्णुशर्मणः करे निजपुत्रान् समर्पयति।
8. (2) विष्णु राजपुत्रान् शिक्षयति।
In simple words: कथायाः घटनानां क्रमानुसारेण वाक्यानि क्रमिकरूपेण पुनः रचितानि।

Exam Tip: घटनाक्रमलेखने कथायाः आरम्भतः अन्तं यावत् कथाप्रवाहं ध्यात्वा वाक्यानां क्रमनिर्धारणं कुर्वन्तु।

Question 15. अधोलिखितपङ्क्तिषु रेखाङ्कितपदानाम् प्रसङ्गानुसारम् शुद्धम् अर्थम् चित्वा लिखत—
1. गौरवं प्राप्यते दानात् न तु वित्तस्य संचयात्।
(i) भूतस्य
(ii) धनस्य
(iii) चरित्रस्य
2. नगरपालं समाहूय आदिश्यताम्।
(i) आह्वानं कृत्वा
(ii) समीपं गत्वा
(iii) उक्त्वा
3. एवम् अणिम्नः स्थूलं जगद् उद्भवति।
(i) सूक्ष्मात्
(ii) साम्प्रतम्
(iii) विशालात्
4. यद् वस्तु भवदीयम् अस्ति, तत् मह्यम् अस्ति।
(i) युष्माकम्
(ii) भवन्तम्
(iii) भवतः
Answer:
1. (ii) धनस्य ('वित्तस्य' इत्यस्य अर्थः धनस्य)
2. (i) आह्वानं कृत्वा ('समाहूय' इत्यस्य अर्थः आहूय/आह्वानं कृत्वा)
3. (i) सूक्ष्मात् ('अणिम्नः' इत्यस्य अर्थः सूक्ष्मात् अणोः)
4. (iii) भवतः ('भवदीयम्' इत्यस्य अर्थः भवतः)
In simple words: पाठाधारितशब्दानां प्रसङ्गानुकूलाः यथार्थाः पर्यायार्थाः चयनिताः।

Exam Tip: पाठे प्रयुक्तानां कठिनपदानां शब्दार्थाः अभ्यासात् स्मर्तव्याः येन शब्दार्थप्रश्नाः सुलभाः भवन्ति।