CBSE Class 9 Sanskrit Practice Worksheet Set 03

नियतकार्यम् - 2

Question 1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत ।
नम्रता एकः दिव्यः गुणः।विनम्राः जनाः परेषां हितमिच्छन्ति तदर्थं प्रयतन्ते अपि।विनयवन्तः यत्र गच्छन्ति स्वकीयव्यवहारेण सर्वान् वशीकुर्वन्ति ।ते कदापि ईदृशं वचनं नैव उच्चरन्ति येन जनाः दुःखिनः भवन्ति।येषु अयं गुणः न भवति ते उद्दण्डाः भवन्ति। पदे पदे विवदमानाः ते मित्राणि अपि शत्रुतां नयन्ति सिद्धमपि कार्यं नाशयन्ति।वस्तुतः विनयेन एव मनुष्याणां प्रतिष्ठा न तु गर्वेण।उद्धतस्वभावः कदापि हितकरः न भवति।अतः सर्वैः जनैः अविनयम् उद्दण्डतां च विहाय लघुभिः समवयस्कैः गुरुजनैः च सह विनम्रतया एव व्यवहर्तव्यम्।सत्यमुक्तम् - नमन्ति फलिनो वृक्षाः नमन्ति गुणिनो जनाः।शुष्कवृक्षाः च मूर्खाश्च न नमन्ति कदाचन।
एकपदेन उत्तरत ।
क. अस्माभिः कथं व्यवहारः कर्तव्यः ?
ख. कः गुणः दिव्यः कथ्यते?
पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क.येषु नम्रता न भवति ते कथं व्यवहरन्ति?
निर्देशानुसारम् उत्तरत ।
क. ‘फलिनः’ विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?
ख. ‘त्यक्त्वा’ इति कस्य पदस्य अर्थः ?
ग. ‘मित्रताम् ’ अस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
घ. ‘प्रयतन्ते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer:
एकपदेन उत्तरम् -
क. विनम्रतया
ख. नम्रता

पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
क. येषु नम्रता न भवति ते उद्दण्डाः भूत्वा पदे पदे विवदमानाः मित्राणि अपि शत्रुतां नयन्ति सिद्धं कार्यम् अपि नाशयन्ति च।

निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. वृक्षाः
ख. विहाय
ग. शत्रुताम्
घ. जनाः (विनम्राः जनाः)
In simple words: नम्रता मानवस्य श्रेष्ठः गुणः अस्ति येन सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति।

Exam Tip: For one-word answers, write only the specific Sanskrit word from the passage without full sentences.

Question 2. अधोलिखितवाक्येषु रेखांकितपदानि आधृत्य सन्धिः विच्छेदं वा कुरुत ।
क.अधुना ग्रीष्मर्तुः ................. अस्ति ।
ख. वर्षतीव ................. अञ्जनं नभः ।
ग.चौराः रात्रौ तत्+ धनं ................. अचोरयत् ।
घ. अनेकाः लताः+ अत्र ................. सन्ति ।
ङ.कस्त्वम् ?
Answer:
क. ग्रीष्मर्तुः = ग्रीष्म + ऋतुः (गुणसन्धिः)
ख. वर्षतीव = वर्षति + इव (दीर्घसन्धिः)
ग. तत् + धनम् = तद्धनम् (जश्त्वसन्धिः)
घ. लताः + अत्र = लता अत्र (विसर्गलोपसन्धिः)
ङ. कस्त्वम् = कः + त्वम् (विसर्गस्य सत्वम्)
In simple words: सन्धिनियमैः पदानि परस्परं योजितानि विभक्तानि च सन्ति।

Exam Tip: Identify whether vowels or consonants are meeting to apply Guna, Deergha, Jashtva, or Visarga sandhi rules correctly.

Question 3. ‘सन्ध्याकालीनदृश्यम्’इति विषयमाधृत्य मञ्जूषासहायतया संस्कृतेन पंच वाक्यानि रचयत ।
(मञ्जूषा—बालकः, वृक्षाः,कारयानानि ,उद्यानम्, सन्ध्याकालम् ,वायुगोलकानि, विक्रीय )
Answer:
1. इदं सन्ध्याकालीनदृश्यम् अतीव रमणीयं चित्ताकर्षकं च वर्तते।
2. सन्ध्याकाले उद्याने बहवः हरिताः वृक्षाः शोभन्ते।
3. उद्याने एकः बालकः वायुगोलकेन सह क्रीडति।
4. मार्गे तीव्रगत्या गच्छन्ति अनेकानि कारयानानि दृश्यन्ते।
5. विक्रेता बालकेभ्यः वायुगोलकानि विक्रीय सन्तोषम् अनुभवति।
In simple words: मञ्जूषायाः शब्दानाम् उपयोगेन सन्ध्याकालस्य मनोहरं वर्णनं कृतम्।

Exam Tip: Keep sentences short with simple subject-verb agreement (कर्तृ-क्रिया समन्वय) to avoid grammatical mistakes.

Question 4. कोष्ठकगतप्रदत्तशब्दानां समुचितैः रूपैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत ।
क.................... बहिः एकः जलाशयः अस्ति । (गृह)
ख. ................... सह पुत्रः गच्छति । (पितृ)
ग.................... उभयतः वृक्षाः सन्ति । (नदी)
घ. सर्पः .................... बिभेति? (किम्)
ङ. ................... बालिः बलवत्तरः। (सुग्रीव)
च. .................... कालिदासः श्रेष्ठतमः । (कवि)
Answer:
क. गृहात् बहिः एकः जलाशयः अस्ति। ('बहिः' योगे पञ्चमी विभक्तिः)
ख. पित्रा सह पुत्रः गच्छति। ('सह' योगे तृतीया विभक्तिः)
ग. नदीम् उभयतः वृक्षाः सन्ति। ('उभयतः' योगे द्वितीया विभक्तिः)
घ. सर्पः कस्मात् बिभेति? ('भी' धातोः योगे पञ्चमी विभक्तिः)
ङ. सुग्रीवात् बालिः बलवत्तरः। (तुलनार्थे पञ्चमी विभक्तिः)
च. कवीनाम् (वा कविषु) कालिदासः श्रेष्ठतमः। (निर्धारणे षष्ठी अथवा सप्तमी विभक्तिः)
In simple words: उपपदविभक्तिनियमानुसारेण कोष्ठकस्थशब्दानां शुद्धानि रूपाणि प्रयुक्तानि।

Exam Tip: Memorize indeclinable words (उपपद) like 'सह' (3rd), 'बहिः' (5th), and 'उभयतः' (2nd) that govern specific case endings.

Question 5. निम्नलिखितोषु वाक्येषु प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा लिखत ।
क. त्वं पाठं स्मृ+क्त्वा विद्यालयं गच्छ ।
ख. धनं हृ+तुमुन् चौरः आगच्छति ।
ग. दशतः पंच वियोज्य वद ।
घ. प्रतिदिनं पितरौ नत्वा गच्छेत् ।
ङ. एतत् निवेद्य तन्तुवायः अगच्छत् ।
Answer:
क. स्मृ + क्त्वा = स्मृत्वा
ख. हृ + तुमुन् = हर्तुम्
ग. वियोज्य = वि + युज् + ल्यप्
घ. नत्वा = नम् + क्त्वा
ङ. निवेद्य = नि + विद् + ल्यप् (वा नि + विद् + णिच् + ल्यप्)
In simple words: धातौ प्रत्ययं संयोज्य विभज्य च शुद्धरूपाणि रचितानि।

Exam Tip: Remember that 'ल्यप्' replaces 'क्त्वा' whenever the root verb is preceded by an upasarga (prefix).

Question 6. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं कुरुत ।
सुचिरेणापि कालेन यशः किञ्चिन्मयार्जितम् ।
अचिरेणैव कालेन भरतेनाद्य सञ्चितम् ।।
अन्वयः— मया ................... अपि कालेन .................... यशः अर्जितम् ।.............
अचिरेण एव कालेन ................. (यशः)सञ्चितम् ।
Answer:
अन्वयः - मया सुचिरेण अपि कालेन किञ्चित् यशः अर्जितम्। भरतेन अचिरेण एव कालेन अद्य (यशः) सञ्चितम्।
In simple words: श्लोकस्य गद्यरूपे पदानि क्रमेण स्थापयित्वा अन्वयपूर्तिः कृता।

Exam Tip: Follow the subject-object-verb word order of prose to fill in the missing words of the anvaya accurately.

Question 7. अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं पुनः लेखनीयानि ।
क. राजा निजपुत्रान् विष्णुशर्मणः करे समर्पितवान् ।
ख. राजा पण्डितसभां कारितवान् ।
ग.विष्णुशर्मा बृहस्पतिः इव आसीत् ।
घ. राजा उवाच “भोः भोः पण्डिताः ! कश्चित् विद्वान् अस्ति यः मम पुत्रान् शिक्षयितुं समर्थः ।‘’
ङ. भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् आसीत्।
च. राजा अचिन्तयत् “सा माता शत्रुः येन बालः न पाठितः सः च पिता अपि शत्रुः येन बालः न पाठितः।‘’
छ. राजा स्वमूर्खपुत्रान् दृष्ट्वा विचारमग्नः अभवत् ।
ज. पाटलिपुत्रे सुदर्शनः नाम सर्वगुणोपेतः राजा आसीत् ।
Answer:
घटनाक्रमानुसारं शुद्धक्रमः -
1. (ङ) भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् आसीत्।
2. (ज) पाटलिपुत्रे सुदर्शनः नाम सर्वगुणोपेतः राजा आसीत् ।
3. (छ) राजा स्वमूर्खपुत्रान् दृष्ट्वा विचारमग्नः अभवत् ।
4. (च) राजा अचिन्तयत् “सा माता शत्रुः येन बालः न पाठितः सः च पिता अपि शत्रुः येन बालः न पाठितः।‘’
5. (ख) राजा पण्डितसभां कारितवान् ।
6. (घ) राजा उवाच “भोः भोः पण्डिताः ! कश्चित् विद्वान् अस्ति यः मम पुत्रान् शिक्षयितुं समर्थः ।‘’
7. (ग) विष्णुशर्मा बृहस्पतिः इव आसीत् ।
8. (क) राजा निजपुत्रान् विष्णुशर्मणः करे समर्पितवान् ।
In simple words: कथायाः घटनानां कालक्रमेण वाक्यानि पुनः सुव्यवस्थितानि कृतानि।

Exam Tip: Trace the storyline from introduction to conclusion before writing down the final sentence order.

Question 8. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत ।
स्वस्थवृत्तं यथोद्दिष्टं यः सम्यगनुतिष्ठति ।
स समाः शतमव्याधिरायुषा न वियुज्यते ।।
प्रश्नाः
क. एकपदेन उत्तरत ।
कीदृशं स्वस्थवृत्तं व्यवहरेत् ?
ख.पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
शतं समाः कः आयुषा न वियुज्यते ?
ग. निर्देशानुसारं उत्तरत ।
1. ‘वर्षम्’ इति अर्थे किं पदमत्र प्रयुक्तम् ?
अ. समाः ब. उद्दिष्टम् स. सम्यक् द. अनुतिष्ठति
2. ‘वियुज्यते’ अस्य किं कर्तृपदमस्ति ?
अ.यः ब. अव्याधिः स. आयुषा द.सः
Answer:
क. एकपदेन उत्तरम् -
यथोद्दिष्टम्

ख. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
यः नरः यथोद्दिष्टं स्वस्थवृत्तं सम्यक् अनुतिष्ठति, सः अव्याधिः सन् शतं समाः आयुषा न वियुज्यते।

ग. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
1. अ. समाः ('समाः' इत्युक्ते वर्षाणि)
2. द. सः ('वियुज्यते' क्रियायाः कर्तृपदं 'सः' अस्ति)
In simple words: स्वस्थजीवननियमानां पालनेन मनुष्यः शतायुः नीरोगः च भवति।

Exam Tip: In poetic passages, look for pronouns like 'सः' that directly govern passive or active verb forms.

Question 9. समुचितं भावार्थं चिनुत ।
अ.क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ।
क.समुचितसमये कार्यं कुर्यात्
ख.कार्यस्य आनन्दं स्वयम् एव नश्यति ।
ग. कार्यस्य स्वादः न्यूनः भवति ।
ब.तत् त्वम् असि ।
क. आत्मा अविनाशी अस्ति ।
ख. त्वं ज्ञानवान् असि ।
ग.त्वं परमात्मा असि ।
Answer:
अ. क. समुचितसमये कार्यं कुर्यात्
(यत् कार्यं समये न क्रियते तस्य फलम् उपयोगिता च कालवशात् विनश्यति)

ब. ग. त्वं परमात्मा असि ।
(उपनिषदाम् अयं महावाक्यः बोधयति यत् जीवात्मा परमात्मनः एव स्वरूपः अस्ति)
In simple words: श्लोकयोः मूलतात्पर्यम् अवबुध्य समुचितः भावार्थः चितः।

Exam Tip: Focus on the philosophical or moral core of the proverb/aphorism rather than literal word-to-word translations.