CBSE Class 9 Sanskrit Practice Worksheet Set 02

खण्डः 'क' - अपठित-अवबोधनम्

Question 1. अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
आधुनिकयुगे यन्त्रादीनां सञ्चालनाय, पाककर्मणि च सूर्योर्जसः उपयोगः भवति। ग्रामेषु यत्र विद्युत्साधनानि अल्पानि सन्ति तत्र दिने यन्त्रमाध्यमैः एकत्रितं सूर्योर्जः विद्युद्दिव प्रयुज्यते। इदानीं कृषिकर्मसु अपि अस्य उपयोगः क्रियते। कूपजलैः क्षेत्राणां सेचनार्थं नूतनानि यन्त्राणि सूर्यशक्त्या सञ्चालितानि सन्ति। जीवानां स्वास्थ्याय अपि सूर्यस्य महती भूमिकाऽस्ति। कतिपयाः योगक्रियाः अस्यातपे एव क्रियन्ते। अस्य रश्मीनां प्रभावेण त्वचः अपि अनेके रोगाः नश्यन्ति। चिकित्साक्षेत्रेऽपि प्राकृतिकचिकित्सारूपेण सूर्यः अस्माकम् उपकारकः। शारीरिकशास्त्रे सूर्यस्य रश्मिसेवनं 'सूर्यस्नानम्' इति रूपेण प्रसिद्धम्। अनया क्रियया सूर्योर्जसः 'विटामिन डी' इति प्राप्यते यः स्वास्थ्यस्य संपोषकः स्वीक्रियते। एवमेव पर्यावरणरक्षणे अपि सूर्यस्य योगदानम् अविस्मरणीयम् अस्ति यतो हि अस्य रश्मयः जले शैत्यं पावनत्वं च सम्पादयन्ति।
(I) एकपदेन उत्तरत।
(i) केषां स्वास्थ्याय सूर्यस्य महती भूमिकास्ति ?
(ii) सेचनार्थं नूतनानि यन्त्राणि कया सञ्चालितानि सन्ति ?
(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(i) ग्रामेषु यत्र विद्युत्साधनानि अल्पानि सन्ति तत्र किं प्रयुज्यते ?
(ii) 'सूर्यस्नानम्' किं भवति ?
(III) यथानिर्देशमुत्तरत -
(i) 'नगरेषु' इति शब्दस्य विपरीतार्थकं पदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।
(अ) कृषिकर्मसु
(ब) आधुनिकयुगे
(स) ग्रामेषु
(द) क्षेत्राणाम्
(ii) "जीवानां ------ भूमिकास्ति" अस्यां पंक्तौ 'भूमिका' इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
(अ) स्वास्थ्याय
(ब) सूर्यस्य
(स) अपि
(द) महती
(iii) 'उपकारं करोति यः' इत्यर्थे कः शब्दः अनुच्छेदे प्रयुक्तः ?
(अ) उपयोगः
(ब) उपकारकः
(स) अल्पानि
(द) इदानीम्
(iv) अनुच्छेदे 'नश्यन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम् ?
(अ) त्वचः
(ब) अपि
(स) रोगाः
(द) अनेके
(IV) अस्य अनुच्छेदस्य कृतेऽुचितं शीर्षकं लिखत।
Answer:
(I) एकपदेन उत्तरम् -
(i) जीवानाम्
(ii) सूर्यशक्त्या

(II) पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
(i) ग्रामेषु यत्र विद्युत्साधनानि न्यूनतया वर्तन्ते, तत्र दिवा यन्त्रमाध्यमेन सञ्चितं सौरतेजः विद्युद्रूपेण उपयुज्यते।
(ii) आयुर्विज्ञानदृष्ट्या सूर्यकिरणानां यत् विधिवत् सेवनं क्रियते तत् एव 'सूर्यस्नानम्' इति कथ्यते।

(III) यथानिर्देशमुत्तरम् -
(i) (स) ग्रामेषु
(ii) (द) महती
(iii) (ब) उपकारकः
(iv) (स) रोगाः

(IV) उपयुक्तं शीर्षकम् -
सूर्योर्जसः उपयोगिता (अथवा सूर्यस्य महत्त्वम्)
In simple words: सूर्यकिरणैः स्वास्थ्यं सिञ्चनं विद्युत् च लभ्यते, अतः सः अस्माकं महोपकारकः अस्ति।

Exam Tip: Always identify the exact grammatical case of question words like 'कया' (instrumental singular) to pick the correct answer directly from the passage.

खण्डः 'ख' - रचनात्मक-कार्यम्

Question 2. भवत्याःनाम अनीशा अस्ति।भवत्याःभगिनी गुंजनःलण्डननगरेवसति।तस्याःसंस्कृतभाषायां रुचिःवर्तते।तस्याः उत्कण्ठां शमयितुम् लिखितम् इदं पत्रं मञ्जूषायां दत्तैःपदैःपूरयित्वापुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत।
रोहिणी
___(i)___
तिथिः____
प्रियेभगिनि ___(ii)___ !
सप्रेम नमोनमः।
अद्य मया ___(iii)___ पत्रं प्राप्तम्। संस्कृतविषयेतव अभिरुचिं ___(iv)___प्रसन्नता अभवत्।संस्कृतभाषासर्वासां ___(v)___ जननी अस्ति।पाणिनेःव्याकरणस्य उपयोगः ___(vi)___ अपि अस्ति। अस्याःविशालःशब्दकोषः अद्वितीयः अस्ति।समृद्ध-संस्कृतसाहित्यस्यवैभवं अभूतपूर्वम् अस्ति। अधुनावैदेशिक-विद्वांसः अपि ___(vii)___ महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति। मनोयोगेन त्वं संस्कृतभाषायाः ___(viii)___ कुरु इति मम निवेदनम्। क्षेत्रमत्र कुशलम्। शीघ्रं प्रत्युत्तरंप्रेषय।
तव ___(ix)___
___(x)___
मञ्जूषा : [संगणकयन्त्रे, ज्ञात्वा, अध्ययनम्, गुंजन, नवदिल्लीतः, तव, भगिनी, संस्कृतभाषायाः, भाषाणाम्, अनीशा]
Answer:
(i) नवदिल्लीतः
(ii) गुंजन
(iii) तव
(iv) ज्ञात्वा
(v) भाषाणाम्
(vi) संगणकयन्त्रे
(vii) संस्कृतभाषायाः
(viii) अध्ययनम्
(ix) भगिनी
(x) अनीशा
In simple words: पत्रे मञ्जूषायाः पदानि योजयित्वा भगिन्यै संस्कृतभाषायाः महिमा वर्णितः।

Exam Tip: In letter completion, place sender's location at the top right, followed by the addressee's name after 'प्रिये/प्रिय'.

Question 3(i). मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया चित्रं दृष्ट्वा पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा : सूर्यः, वृक्षाः, मयूरः, उदेति, नृत्यति, बालकौ, कन्दुकेन, बालिका, पुष्पाणि, उद्यानम्, धावतः, क्रीडति, बकौ, खगाः, हरीतिमा, परस्परम्, प्रसन्नाः
Answer:
1. इदं चित्रं रमणीयस्य उद्यानस्य वर्तते।
2. प्रातःकाले पूर्वदिशि सूर्यः उदेति सर्वत्र च हरीतिमा प्रसरति।
3. उद्याने बालकौ परस्परं कन्दुकेन सह क्रीडतः एका बालिका च धावति।
4. पादपेषु विकसितानि पुष्पाणि शोभन्ते वृक्षाणां च शाखासु खगाः कूजन्ति।
5. उपवने मयूरः आनन्देन नृत्यति, बकौ च इतस्ततः विचरतः सर्वे च प्रसन्नाः दृश्यन्ते।
In simple words: चित्रम् अवलोक्य बालकानां पशुपक्षिणां च क्रीडायाः पञ्च वाक्यानि रचितानि।

Exam Tip: Use correct dual forms of verbs (धावतः, क्रीडतः) when describing two children or animals shown in the picture.

Question 3(ii). मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया 'विद्यालयस्य उत्सवः' इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा : सज्जा, प्रबन्धः, पारितोषिक-वितरणम्, वार्षिकसमारोहः, सर्वे कर्मचारिणः व्यस्ताः, भूषयन्ति, पताकाभिः, अलंकुर्वन्ति, सभाध्यक्षः, सांस्कृतिक-कार्यक्रमः
Answer:
1. अस्माकं विद्यालये गतसप्ताहे भव्यः वार्षिकसमारोहः आयोजितः आसीत्।
2. छात्रैः कर्मचारिभिः च विद्यालयस्य प्राङ्गणं रङ्गबिरङ्गाभिः पताकाभिः समलंकृतम्।
3. कार्यक्रमे छात्राः विविधान् सांस्कृतिक-कार्यक्रमान् अतिमनोहरतया उपास्थापयन्।
4. समारोहस्य सभाध्यक्षः गुणवद्भ्यः छात्रेभ्यः पारितोषिक-वितरणम् अकरोत्।
5. उत्सवस्य उत्तमं प्रबन्धं दृष्ट्वा सर्वे आगन्तुकाः अतीव सन्तुष्टाः अभवन्।
In simple words: विद्यालये सम्पन्ने वार्षिकोत्सवे छात्राणां प्रदर्शनानि पुरस्कारवितरणं च वर्णितम्।

Exam Tip: For paragraph writing, write exactly five sentences, each incorporating at least one keyword from the given manjusha.

खण्डः 'ग' - अनुप्रयुक्त व्याकरणम्

Question 4. (i) दिव्यः'कः वर्णः दन्त्यः अस्ति ?
(ii) 'अ' 'प' वर्णयोः कस्य उच्चारणस्थानं ओष्ठौ स्तः ?
(iii) वर्णसंयोजनेन पदनिर्माणम् क्रियताम् - क् अ म् अ ल् अ म्
(iv) वर्णविन्यासेरिक्तस्थानं पूरयत - प्रयच्छति - प् र् अ य् अ ........ छ् अ त् इ
Answer:
(i) 'दिव्यः' इति पदे 'द्' वर्णः दन्त्यः अस्ति (लृतुलसानां दन्ताः)।
(ii) 'अ' 'प' वर्णयोः मध्ये 'प' वर्णस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः (उपूपध्मानीयानाम् ओष्ठौ)।
(iii) क् + अ + म् + अ + ल् + अ + म् = कमलम्
(iv) प्रयच्छति - प् + र् + अ + य् + अ + च् + छ् + अ + त् + इ
In simple words: उच्चारणस्थाननियमानुसारेण वर्णानां संयोजनं विभाजनं च कृतम्।

Exam Tip: In conjunct consonants like 'च्छ', remember to separate the unaspirated 'च्' from the aspirated 'छ्'.

Question 5. प्रदत्तविकल्पेभ्यः रेखाङ्कितपदानि आश्रित्य उचितम् उत्तरं चित्वा सन्धिं सन्धिविच्छेदं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत -
(i) अद्यावकाशः अस्ति।
(अ) अद्य+अवकाशः
(ब) अद्यौ+अकाशः
(स) अद+यवकाशः
(द) आदि+अवकाशः
(ii) सूर्य+उदयः तमः हन्ति।
(अ) सूर्योदययः
(ब) सूर्यौदयः
(स) सूर्येदय
(द) सूर्योदयः
(iii) अहम्+वाटिकां गमिष्यामि।
(अ) अहमवाटिकां
(ब) अहं वाटिकां
(स) अहमावाटिकां
(द) अहम् वाटिकां
(iv) दानेन तुल्यो निधिरस्ति नान्यः।
(अ) निधि+अस्ति
(ब) निधी+अस्ति
(स) निधि+रस्ति
(द) निधिः+अस्ति
(v) वाक्+ईशः मम मित्रम् अस्ति।
(अ) वाकीशः
(ब) वागीशः
(स) वाकेशः
(द) वागेशः
Answer:
(i) (अ) अद्य+अवकाशः (दीर्घसन्धिः)
(ii) (द) सूर्योदयः (गुणसन्धिः)
(iii) (ब) अहं वाटिकां (अनुस्वारसन्धिः)
(iv) (द) निधिः+अस्ति (विसर्गरुत्वसन्धिः)
(v) (ब) वागीशः (जश्त्वसन्धिः)
In simple words: सन्धिनियमैः वर्णानां मेलनेन विच्छेदनेन च शुद्धाः शब्दाः निर्मिताः।

Exam Tip: When a consonant follows 'म्' at the end of a word, it changes into an anusvara ('ं').

Question 6. उचितशब्दरूपाणि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
(i) अयं तु ___ कुटजः अस्ति।
(अ) साधौ
(ब) साधोः
(स) साधो
(द) साधुम्
(ii) ___ सह लक्ष्मीः अपि अस्ति।
(अ) हरिणा
(ब) हरेः
(स) हरये
(द) हरिम्
(iii) प्रभाकरः ___ क्रीणाति।
(अ) फलस्य
(ब) फलाय
(स) फलानि
(द) फलैः
(iv) तस्याः ___ परिधानं सुंदरम् अस्ति।
(अ) महिलया
(ब) महिलायाः
(स) महिलायै
(द) महिलाम्
(v) ___ बालिकायै पुस्तकम् आनयः सा तु गता।
(अ) यस्य
(ब) यस्यै
(स) यस्मै
(द) यस्याः
Answer:
(i) (ब) साधोः (सम्बन्धे षष्ठी विभक्तिः)
(ii) (अ) हरिणा ('सह' योगे तृतीया विभक्तिः)
(iii) (स) फलानि (कर्मकारके द्वितीया बहुवचनम्)
(iv) (ब) महिलायाः (सम्बन्धे षष्ठी एकवचनम्)
(v) (ब) यस्यै (विशेषणपदे चतुर्थी विभक्तिः स्त्रीलिङ्गे)
In simple words: कारकस्य उपपदस्य च नियमानुसारेण शुद्धानि शब्दरूपाणि चित्वा लिखितानि।

Exam Tip: Watch for indeclinables like 'सह' which mandate the third case (तृतीया) for the accompanying noun.

Question 7. उचितधातुरूपाणि चित्वा रिक्त-स्थानानि पूरयत।
(i) सत्यस्य सर्वत्र विजयः ___। धैर्येण कार्यं कुरु।
(अ) भविष्यति
(ब) भविष्यतः
(स) भविष्यसि
(द) भविष्यामि
(ii) वयम् देशभक्ताः ___।
(अ) सन्ति
(ब) स्थ
(स) स्मः
(द) स्थः
(iii) परिश्रमिणः जनाः सफलताम् ___।
(अ) लभते
(ब) लभध्वे
(स) लभेते
(द) लभन्ते
(iv) सूर्यस्य प्रकाशेन तमः ___।
(अ) अनश्यन्
(ब) अनश्यत्
(स) अनश्यताम्
(द) अनश्यः
(v) पुत्रः मातरं ___।
(अ) सेवते
(ब) सवेते
(स) सेवसे
(द) सेवन्ते
Answer:
(i) (अ) भविष्यति (प्रथमपुरुष-एकवचनम्)
(ii) (स) स्मः (उत्तमपुरुष-बहुवचनम्)
(iii) (द) लभन्ते (आत्मनेपद-प्रथमपुरुष-बहुवचनम्)
(iv) (ब) अनश्यत् (लङ्-लकार-प्रथमपुरुष-एकवचनम्)
(v) (अ) सेवते (आत्मनेपद-प्रथमपुरुष-एकवचनम्)
In simple words: कर्तृपदस्य पुरुष-वचनाभ्यां सह क्रियायाः सङ्गतिः स्थापिता।

Exam Tip: Remember that 'लभ्' and 'सेव्' are Atmanepada roots, taking endings like -ते, -एते, -न्ते.

Question 8. कोष्ठकगतशब्देषु उचितविभक्तिं प्रयुज्य वाक्यानि पूरयत।
(i) (उद्यान) ___ परितः पुष्पाणि सन्ति।
(ii) पुत्रः (जनक) ___ सह गच्छति।
(iii) (श्रीगणेश) ___ नमः।
(iv) छात्रः (कक्षा) ___ बहिः तिष्ठति।
(v) (अस्मद्) ___ पुरतः श्यामः गच्छति।
Answer:
(i) उद्यानं परितः पुष्पाणि सन्ति। ('परितः' योगे द्वितीया)
(ii) पुत्रः जनकेन सह गच्छति। ('सह' योगे तृतीया)
(iii) श्रीगणेशाय नमः। ('नमः' योगे चतुर्थी)
(iv) छात्रः कक्षायाः बहिः तिष्ठति। ('बहिः' योगे पञ्चमी)
(v) अस्माकं पुरतः श्यामः गच्छति। ('पुरतः' योगे षष्ठी)
In simple words: उपपदविभक्तिनियमान् अनुसृत्य कोष्ठकस्थपदेभ्यः शुद्धविभक्तयः रचिताः।

Exam Tip: 'नमः' always requires the fourth case (चतुर्थी), while 'बहिः' requires the fifth case (पञ्चमी).

Question 9. रेखाङ्कितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उत्तरं लिखत।
(i) कोकिलानां गीतम् आ+कर्ण्य+ल्यप् सर्वे मोदन्ते।
(ii) जनाः मिष्टान्नानि पच्+क्त्वा मित्रेभ्यः यच्छन्ति।
(iii) 'जले अन्यः कुक्कुरः अस्ति' इति मत्वा कुक्कुरः उच्चैः अभषत्।
(iv) छात्राः परीक्षां लेखितुं विद्यालयं गच्छन्ति।
(v) शिशुः मातुः समीपं गम्+तुमुन् इच्छति।
(vi) जम्बुकः पुनः पुनः कूर्दित्वा श्रान्तः अभवत्।
Answer:
(i) आ + कर्ण् + ल्यप् = आकर्ण्य
(ii) पच् + क्त्वा = पक्त्वा
(iii) मत्वा = मन् + क्त्वा
(iv) लेखितुम् = लिख् + तुमुन्
(v) गम् + तुमुन् = गन्तुम्
(vi) कूर्दित्वा = कूर्द् + क्त्वा
In simple words: क्त्वा, ल्यप्, तुमुन् प्रत्ययानां शुद्धं संयोजनं विभागं च विहितम्।

Exam Tip: Notice the irregular change in 'पच् + क्त्वा', which becomes 'पक्त्वा' due to Sanskrit consonant sandhi rules.

खण्डः 'घ' - पठित-अवबोधनम्

Question 10. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
पञ्चेन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। मनःपुरःसराणि च इन्द्रियाणि अर्थसंग्रहसमर्थानि भवन्ति। न इन्द्रियवशगः स्यात्। न चञ्चलं मनः अनुभ्रामयेत्।
गुरु-वृद्ध-आचार्यान् अर्चयेत्। मूर्ध-श्रोत्र-घ्राण-पाद-तलनित्यः स्यात्। अतिथीनां पूजकः स्यात्। काले हित-मित-मधुरार्थवादी स्यात्। वश्यात्मा, महोत्साहः, विनयबुद्धिः, निर्भीकः, क्षमावान्, सर्वप्राणिषु बन्धुभूतः स्यात्।
I. एकपदेन उत्तरत।
(i) केषां पूजकः स्यात् ?
(ii) इन्द्रियाणां कति अर्थाः भवन्ति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
कीदृशः भूत्वा सर्वप्राणिषु बन्धुभूतः स्यात् ?
III. उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत।
(i) 'भवन्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(अ) मनः
(ब) पुरः
(स) इन्द्रियाणि
(द) सराणि
(ii) 'कातरः' इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
(अ) क्षमावान्
(ब) महोत्साहः
(स) निर्भीकः
(द) क्षमावान्
Answer:
I. एकपदेन उत्तरम् -
(i) अतिथीनाम्
(ii) पञ्च

II. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
मानवः आत्मसंयमी, अतिउत्साहसम्पन्नः, विनयशीलमतिः, भयरहितः, क्षमाशीलः च भूत्वा सर्वजीवेषु भ्रातृवत् वर्तेत।

III. उचितम् उत्तरम् -
(i) (स) इन्द्रियाणि
(ii) (स) निर्भीकः
In simple words: संयमेन सदाचारेण च सह जीवने सर्वप्राणिनां हितं चिन्तनीयम्।

Exam Tip: When finding antonyms like that of 'कातरः' (timid), scan the passage for adjectives that denote courage ('निर्भीकः').

Question 11. अधोलिखितम् पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
इयं स्वयं गच्छतु मानहेतोर्मातैव भावं तनये निवेश्य।
तुषारपूर्णोत्पलपत्रनेत्रा हर्षास्रमासारमिवोत्सृजन्ती।।
I. एकपदेन उत्तरत।
(i) सीता कीदृशं भावं निवेश्य गच्छतु ?
(ii) सीतायाः नेत्रे कीदृशे वर्तेते ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
सीता किमर्थं स्वयं गच्छतु ?
III. यथानिर्देशम् उत्तरत -
(i) गच्छतु इति क्रियायाः कर्तृपदम् किम् ?
(क) स्वयं
(ख) इयं
(ग) मानहेतु
(घ) तनये
(ii) पुत्रे इति पदस्य अत्र किं पर्यायपदम् ?
(क) तनये
(ख) भावं
(ग) आसार
(घ) निवेश्य
Answer:
I. एकपदेन उत्तरम् -
(i) मातैव (मातृभावम्)
(ii) तुषारपूर्णोत्पलपत्रनेत्रा

II. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
सीता स्वस्वाभिमानरक्षणाय पुत्रे वात्सल्यभावं संस्थाप्य स्वयं गच्छतु।

III. यथानिर्देशमुत्तरम् -
(i) (ख) इयं
(ii) (क) तनये
In simple words: श्लोके सीतायाः मातृस्नेहः, आत्मगौरवं, नयनयोः अश्रुधारा च दर्शिता।

Exam Tip: Notice that 'तनये' is in the locative/dative sense denoting 'in the son', matching the meaning of 'पुत्रे'.

Question 12. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
आरुणिः - श्वेतकेतो ! न्यग्रोधफलम् आहर।
श्वेतकेतुः - इदं भगवन्!
आरुणिः - अत्र किं पश्यसि ?
श्वेतकेतुः - अणुतराणि इमानि बीजानि।
आरुणिः - एषु एकं बीजं भिन्धि।
श्वेतकेतुः - भिन्नम्।
आरुणिः - अत्र किं पश्यसि ?
श्वेतकेतुः - न किञ्चन भगवन्।
I. एकपदेन उत्तरत।
(i) आरुणिः पुत्रम् किम् आनेतुम् आदिशति ?
(ii) श्वेतकेतुः फले किम् पश्यति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
श्वेतकेतुः भिन्ने बीजे किं पश्यति ?
III. उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत-
(i) 'भगवन्' इति पदम् अत्र कस्मै प्रयुक्तम् ?
(अ) आरुणये
(ब) श्वेतकेतवे
(स) फलाय
(द) बीजाय
(ii) 'आनय' इति अर्थे गद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(अ) इमानि
(ब) बीजानि
(स) आहर
(द) भिन्नम्
Answer:
I. एकपदेन उत्तरम् -
(i) न्यग्रोधफलम्
(ii) बीजानि (अणुतराणि बीजानि)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
विदारिते बीजे श्वेतकेतुः सूक्ष्मदृष्ट्या किमपि वस्तु अवलोकयितुं न शक्नोति।

III. उचितम् उत्तरम् -
(i) (अ) आरुणये
(ii) (स) आहर
In simple words: आरुणिः स्वपुत्रं वटबीजस्य दृष्टान्तेन आत्मतत्त्वस्य सूक्ष्मतां बोधयति।

Exam Tip: For 'कस्मै प्रयुक्तम्' questions, always write the recipient in the dative case (चतुर्थी विभक्तिः), e.g., 'आरुणये'.

Question 13. अधोलिखितपंक्तीनाम् उचितं भावार्थं चित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत -
(i) स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्।
(क) यस्य जन्ममात्रेण वंशः समुन्नतिम् याति।
(ख) यस्य जन्मनः पश्चात् वंशः समुन्नतिम् याति।
(ग) यस्य गुणैः समृद्धिभिः च वंशः सर्वविधाम् उन्नतिं करोति।
(ii) स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्।
(क) परोपकारिणः स्वभावतः एव विनम्राः भवन्ति, ते कदापि उद्धताः न भवन्ति।
(ख) परोपकारिणः स्वभावतः एव विनम्राः भवन्ति, ते कदापि अनुद्धताः न भवन्ति।
(ग) परोपकारिणः स्वभावतः एव अभिमानिनः भवन्ति, ते कदापि उद्धताः न भवन्ति।
(iii) सत्सङ्गतिरतो भविष्यसि भविष्यसि।
(क) सज्जनानां संगत्या स्वशुभं भवति।
(ख) सज्जनानां संगत्या सर्वत्र कल्याणं भवति।
(ग) सज्जनानां संगत्या निजाशुभं न भवति।
(iv) क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम्।
(क) कालः कार्यस्य आनन्दं नाशयति।
(ख) कार्यस्य आनन्दः स्वयम् एव नश्यति।
(ग) कार्यस्य स्वादः न्यूनः भवति।
Answer:
(i) (ग) यस्य गुणैः समृद्धिभिः च वंशः सर्वविधाम् उन्नतिं करोति।
(ii) (क) परोपकारिणः स्वभावतः एव विनम्राः भवन्ति, ते कदापि उद्धताः न भवन्ति।
(iii) (ख) सज्जनानां संगत्या सर्वत्र कल्याणं भवति।
(iv) (क) कालः कार्यस्य आनन्दं नाशयति।
In simple words: श्लोकपङ्क्तीनां गूढार्थं ज्ञात्वा शुद्धाः भावार्थाः चिताः।

Exam Tip: Read all options carefully; small differences like 'उद्धताः' versus 'अनुद्धताः' determine the right answer.

Question 14. ( क ) अधोलिखितपद्यद्वयस्य अन्वययोः मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः।
क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम्॥
अन्वयः - आदानस्य ___(i)___ कर्तव्यस्य च ___(ii)___ क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य ___(iii)___ तत् रसम् ___(iv)___।
( ख ) अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम्।
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः॥
अन्वयः - ___(v)___ लोचनं ___(vi)___ (भवति। इदम्) अनेकसंशयोच्छेदि ___(vii)___ दर्शकम् (भवति)। यस्य न अस्ति सः ___(viii)___ एव।
मञ्जूषा : कर्मणः, परोक्षार्थस्य, अन्धः, पिबति, प्रदानस्य, सर्वस्य, कालः, शास्त्रम्।
Answer:
( क )
(i) प्रदानस्य
(ii) कर्मणः
(iii) कालः
(iv) पिबति

( ख )
(v) सर्वस्य
(vi) शास्त्रम्
(vii) परोक्षार्थस्य
(viii) अन्धः
In simple words: मञ्जूषातः शब्दान् आदाय श्लोकयोः अन्वयपूर्तिः कृता।

Exam Tip: Re-read the completed anvaya in prose order to confirm that the subject matches the verb and the sense is preserved.

Question 15. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(i) लक्ष्मणः सुमन्त्रं वीक्ष्य अपृच्छत्।
(ii) उपकारकं नकुलं हत्वा ब्राह्मणः विषादम् अगच्छत्।
(iii) रात्रौ दधि न भुञ्जीत।
(iv) राजा आचारहीनान् पुत्रान् दृष्ट्वा अचिन्तयत्।
Answer:
(i) लक्ष्मणः कम् वीक्ष्य अपृच्छत् ?
(ii) कीदृशं नकुलं हत्वा ब्राह्मणः विषादम् अगच्छत् ? (अथवा कम् हत्वा...)
(iii) कदा दधि न भुञ्जीत ?
(iv) राजा कीदृशान् पुत्रान् दृष्ट्वा अचिन्तयत् ? (अथवा कान् दृष्ट्वा...)
In simple words: रेखाङ्कितपदानां विभक्तिं लिङ्गं च आधृत्य किम-शब्दस्य प्रश्नवाचकरूपाणि योजितानि।

Exam Tip: Always place a question mark ('?') at the end of every sentence when forming questions.

Question 16. घटनाक्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि क्रमेण पुनः लिखत।
(i) विप्रः 'बालकोऽनेन खादितः' इति अवधार्य नकुलं व्यापादितवान्।
(ii) नकुलः कृष्णसर्पम् अपश्यत्।
(iii) विप्रस्य भार्या स्नातुं गता।
(iv) ब्राह्मणः नकुलं बालरक्षायां व्यवस्थाप्य श्राद्धार्थं गतः।
(v) माधवः उज्जयिन्याम् वसति स्म।
(vi) नकुलस्य मुखं रक्तविलिप्तं भवति।
(vii) विप्रः परम् विषादम् अगच्छत्।
(viii) नकुलः कृष्णसर्पम् अमारयत्।
Answer:
घटनानुसारं शुद्धक्रमः -
1. (v) माधवः उज्जयिन्याम् वसति स्म।
2. (iii) विप्रस्य भार्या स्नातुं गता।
3. (iv) ब्राह्मणः नकुलं बालरक्षायां व्यवस्थाप्य श्राद्धार्थं गतः।
4. (ii) नकुलः कृष्णसर्पम् अपश्यत्।
5. (viii) नकुलः कृष्णसर्पम् अमारयत्।
6. (vi) नकुलस्य मुखं रक्तविलिप्तं भवति।
7. (i) विप्रः 'बालकोऽनेन खादितः' इति अवधार्य नकुलं व्यापादितवान्।
8. (vii) विप्रः परम् विषादम् अगच्छत्।
In simple words: पञ्चतन्त्रकथायाः घटनाक्रमं स्मृत्वा वाक्यानि क्रमेण संयोजितानि।

Exam Tip: Number each sentence clearly according to the narrative timeline from start to finish.

Question 17. ( क ) प्रसङ्गानुसारं रेखाङ्कितपदानां उचितम् अर्थं चित्वा लिखत -
(i) न अनृतं ब्रूयात्।
(अ) सत्यम्
(ब) असत्यम्
(स) मधुरं
(द) सततम्
(ii) न नक्तं दधि भुञ्जीत।
(अ) प्रभाते
(ब) सायंकाले
(स) मध्याह्ने
(द) रात्रौ
( ख ) शब्दानाम् अर्थैः सह मेलनं कुरुत
शब्दाः - अर्थाः
(i) करे - शत्रुः
(ii) रिपुः - भेदनं कुर्यात्
(iii) भिन्द्यात् - हस्ते
(iv) सत्वरम् - शीघ्रम्
Answer:
( क )
(i) (ब) असत्यम् ('अनृतम्' इत्यर्थः असत्यम्)
(ii) (द) रात्रौ ('नक्तम्' इत्यर्थः रात्रौ)

( ख ) समुचितं मेलनम् -

In simple words: प्रसङ्गानुसारं कठिनशब्दानां पर्यायार्थाः मेलनं च कृत्वा प्रदर्शिताः।

Exam Tip: Present matching pairs in a clearly aligned table format to avoid any confusion for the examiner.