Read Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari of NCERT Class 9 Sanskrit
Access the official NCERT textbook for Class 9 Sanskrit, updated for the 2026-27 academic session. This digital resource provides the foundational knowledge required for exam success and conceptual clarity.
Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari PDF Resource
Navigate directly to the Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari section using the digital viewer below. Organizing your study sessions chapter-by-chapter allows for seamless offline review. Be sure to utilize the accompanying NCERT Solutions to verify your textbook answers.
पञ्चमः पाठः - एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते। अत्र यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं च कुर्वन्ति। अहो! अवलोकनीयं कृतकबुद्धेः सामर्थ्यं तत्र।
अस्मिन् पाठे "कृतकबुद्धिः-मानवबुद्धेः सहकरी" इति कश्चित् वार्तालापः प्रस्तुतः अस्ति। यत्र अध्यापकः छात्राः च मिलित्वा कृतकबुद्धेः स्वरूपम्, उपयोगक्षेत्राणि, लाभान् सीमां च अधिकृत्य चर्चां कुर्वन्ति।
एषः पाठः न केवलं कृतकबुद्धेः विषये सूचनां प्रयच्छति अपि तु विद्यार्थिनां चिन्तन-शक्तिं विवेकं च जागरयति। एषा कृतकबुद्धिः कथं मानवहिताय उपयोगिनी भवेत् इति चिन्तनीयः विषयः।
[चित्र: कक्षा में अध्यापक, छात्र, रोबोट और स्क्रीन पर कार का त्रिविम चित्र, पाठ्यपुस्तक में देखें]
शिक्षक की टिप्पणी
a) 'कृतकबुद्धि' का अर्थ है बनाई गई (कृत्रिम) बुद्धि, यानी Artificial Intelligence।
b) पाठ के नाम का भाव: यह कृतकबुद्धि मानव-बुद्धि की सहायक (सहकरी) है, उसका स्थान लेने वाली नहीं।
c) भूमिका में चर्चा के चार विषय बताए गए हैं: स्वरूप, उपयोगक्षेत्र, लाभ और सीमा।
(स्थानं - विद्यालयकक्षा। अध्यापकः कक्षायां प्रविशति।)
सर्वे छात्राः - शुभप्रभातं, गुरुवर्य!
अध्यापकः - शुभप्रभातं, प्रियच्छात्राः!
यशिका - महोदय! अद्य अहम् किञ्चन चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। अहम् आश्चर्यचकिता। किम् एतत् संभवम्?
अध्यापकः - अवश्यं यशिके! एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति।
कात्यायनी - महोदय! केयं कृतकबुद्धिः, अद्य वयम् अस्याः विषये ज्ञातुमिच्छामः।
अध्यापकः - अद्यत्वे अयं बहुचर्चितः विषयः अस्ति। भवत्सु कृतकबुद्धेः विषये कोऽपि जानाति वा?
श्रेया - आचार्य! अहं जानामि। यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति इति जानीमः।
अध्यापकः - सुष्ठु! यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
अथर्वः - आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति।
अध्यापकः - साधु! चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
यशिका - अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती। इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम्।
अथर्वः - मम माता 'एलेक्सा'-नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति। एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।
पावनी - अहो! मम माता गूगल-सहायकेन सह वार्तां करोति।
शिक्षक की टिप्पणी
a) अध्यापक द्वारा दी गई परिभाषा याद रखिए: जिससे अचेतन यन्त्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, वह कृतकबुद्धि है।
b) 'चालकरहितं कारयानम्' = बिना चालक (ड्राइवर) की कार; 'विद्युद्दीपम्' = बिजली का दीपक (बल्ब)।
c) 'कोऽपि' = कः + अपि; लिखते समय 'ऽ' (अवग्रह) मत छोड़िए।
Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari Digital Textbook & Resources for Class 9 Sanskrit
Chapter Textbook PDF for Class 9 Sanskrit
Access the official NCERT Textbook for Class 9 Sanskrit Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari, updated for the current academic session. Recognized as the core reading material across schools nationwide, board evaluations rely entirely on this syllabus.
Digital E-Book Collection for Class 9 Sanskrit
Access a full archive of NCERT books in English Medium tailored for Class 9 courses. Units like Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari deliver in-depth concepts and thorough review questions at the section close.
Complete Your Chapter Preparation
Built to foster deep conceptual mastery, this manual serves as an ideal study tool. Complement your textbook reading by exploring our professional NCERT Solutions and revision notes online.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकारी) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 9 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 9 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 05 Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकारी) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.