NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 04 Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) PDF Download

चतुर्थः पाठः - न खलु वयस्तेजसो हेतुः

भारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः। किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति? छात्राः! ते सर्वेऽपि क्रान्तिवीराः अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः। खुदीरामः तेषु एव देशभक्तेषु कश्चन तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा अस्ति। क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति।

भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत्। तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत्। तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत्। खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्। बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्। साधारणबालानामिव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म। सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।

[चित्र: शिशु खुदीराम को गोद में लिए परिवार और अंग्रेज़ों के अत्याचार का दृश्य, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) पाठ के नाम का अर्थ है: तेज (साहस) का कारण आयु नहीं होती; 'वयस्तेजसो' = वयः + तेजसः।
b) खुदीराम का परिचय याद रखिए: जन्म ३ दिसम्बर १८८९, मोहोबनी ग्राम, मेदिनीपुर (बङ्गप्रान्त); पिता त्रैलोक्यनाथ, माता लक्ष्मीप्रिया देवी।
c) वर्ष संस्कृत में ऐसे लिखा गया है: नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे = अठारह सौ नवासी (१८८९)।

[चित्र: आकाश की ओर देखते लोग और मुट्ठी उठाए युवक, पाठ्यपुस्तक में देखें]

बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः संत्रस्ताः आसन्। भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुं, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान्। पञ्चाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः। तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम्। बङ्गभङ्ग-आन्दोलनमिति तस्य जनान्दोलनस्य नाम। यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः।

[चित्र: बङ्गभङ्ग-आन्दोलन में जनसमूह के साथ युवा खुदीराम, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) बङ्गप्रान्त का विभाजन वायसराय कर्जन ने १९०५ में किया; उसके विरोध में हुए आन्दोलन का नाम 'बङ्गभङ्ग-आन्दोलन' है।
b) 'पञ्चदशवर्षीयः' = पन्द्रह वर्ष का; उस समय खुदीराम की यही आयु थी।
c) 'यद्यपि ... तथापि' की जोड़ी पर ध्यान दीजिए: यद्यपि (यद्यपि) कम आयु थी, तथापि (फिर भी) वे आन्दोलन में कूद पड़े।