NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 03 Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) PDF Download

तृतीयः पाठः - आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः

भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।

[चित्र: करताल बजाते हुए कीर्तन करते नामदेवमहाराज, पाठ्यपुस्तक में देखें]

कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।

[चित्र: कुत्ते के पीछे पत्थर लेकर दौड़ते बच्चे और दूर से पुकारती नानी, पाठ्यपुस्तक में देखें]

मातामही - भोः कपिल! माधवि! किं कुरुतः?

कपिलः - मातामहि! पश्यतु किल। सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)

मातामही - वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?

उभावपि - मातामह्याः कथा! रोचते मे कथा ... रोचते मे मातामही। (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)

शिक्षक की टिप्पणी

a) भूमिका में आए जीवनमूल्य याद रखिए: भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता और बन्धुता।
b) कपिल और माधवी दो हैं, इसलिए उनके लिए द्विवचन रूप आए हैं: गतवन्तौ, धावितवन्तौ, कुरुतः।
c) 'मातामही' का अर्थ नानी है और उसे बुलाते समय सम्बोधन रूप 'मातामहि!' आया है।

मातामही - उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च प्रसवित्री। बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः?

[चित्र: नानी के पास बैठकर कथा सुनते बच्चे, पाठ्यपुस्तक में देखें]

माधवी - आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। अपि सत्यम्?

मातामही - आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।

माधवी - किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः?

कपिलः - किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?

मातामही - आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। तस्य गुरुः आसीत् विसोबा।

शिक्षक की टिप्पणी

a) 'उभावपि' = उभौ + अपि, यानी दोनों ही; यहाँ कपिल और माधवी एक साथ बोलते हैं।
b) 'प्रियसुहृदासीत्' को तोड़कर पढ़िए: प्रियसुहृत् + आसीत्।
c) कथा के नाम याद रखिए: भक्त नामदेव, उनके मित्र देव पाण्डुरङ्ग और उनके गुरु विसोबा।