NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 02 Sukhasya Moolam Dharmah Dharmasya Moolamarthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलमर्थः) PDF Download

द्वितीयः पाठः - सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः

भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति। तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति -

"सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।"

अस्य आशयः अस्ति यत् वास्तविकसुखस्य आधारः धर्मः, धर्मपालनस्य च आधारः अर्थः। अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्।

जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति। यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते।

[चित्र: बच्चों को पुस्तकें देते हुए पिता, पाठ्यपुस्तक में देखें]

सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम्। पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति। स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति। दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थः अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते। उक्तं गरुडपुराणे -

"ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।"

अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।

शिक्षक की टिप्पणी

a) सूत्र का क्रम याद रखिए: अर्थ से धर्म का पालन होता है, और धर्म से सुख मिलता है।
b) यह सूत्र कौटिल्य के 'अर्थशास्त्र' से है, जबकि 'ब्राह्मे मुहूर्ते ...' वाला वाक्य 'गरुडपुराण' से है; दोनों स्रोत अलग-अलग याद रखिए।
c) 'चतुर्वर्ग' के चार स्तम्भ हैं: धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष।

स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति -

न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् - सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति। उक्तं भगवता मनुना -

सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।
योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥

अस्य आशयः यत् अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।

"मा गृधः कस्यस्विद्धनम्" इति उपनिषदः वाक्यं सततं मनसि निधाय स्वकौशलेन विद्यया च धनम् उपार्जनीयम्।

औचित्यपूर्णः व्ययः - आवश्यकतानुसारं व्ययः करणीयः। येन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः विद्यार्जनम् आत्मसुरक्षा वा भवेत्, सः व्ययः अवश्यं करणीयः। आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः अथवा विलासव्यसनाय व्ययः अपव्ययः भवति। अपव्ययः वर्जनीयः, अतः प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः। अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम्।

[चित्र: व्यय का लेखा लिखती हुई छात्रा, पाठ्यपुस्तक में देखें]

भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः - उपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति। स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते। संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।

शिक्षक की टिप्पणी

a) स्वस्थ आर्थिक व्यवहार के तीन भाग क्रम से याद कीजिए: न्यायपूर्ण अर्थोपार्जन, औचित्यपूर्ण व्यय और भविष्यदृष्टि से सञ्चय।
b) 'योऽर्थे' = यः + अर्थे और 'संकटकालेऽपि' = संकटकाले + अपि; दोनों में 'ऽ' (अवग्रह) है।
c) 'व्यय' और 'अपव्यय' का अन्तर समझिए: आवश्यक काम पर खर्च व्यय है, दिखावे या विलास पर खर्च अपव्यय।