Sample Question Papers for Class 12 Sanskrit Elective
Explore authentic exam practice materials through the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download. Tailored for Class 12 learners, utilizing these Sanskrit Elective sample papers ensures thorough preparation and strengthens time management skills before final CBSE evaluations.
Practice Class 12 Sanskrit Elective Exam Papers
Access the complete sample paper PDF for Class 12 Sanskrit Elective below. Regular practice with these targeted mock exams builds familiarity with expected question patterns and chapter weightage to help secure higher marks.
खण्डः - ‘क’
अपठितावबोधनम् 10 अङ्काः
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत - [10 Marks]
अखिलभारतस्य सञ्चारं कृत्वा विवेकानन्देन नैके अनुभवाः प्राप्ताः। तेषां निष्पीडनात् तेन आविष्कृतम् इदमेकं सत्यं यत् 'आध्यात्मिकता एव भारतस्य मेरुदण्डः' इति। तादृशः महिमा भारतस्य धुरि विद्यते चेदपि देशवासिषु, समाजे, राष्ट्रस्य सर्वक्षेत्रेषु अपि कुतः एतावान् कलहः, क्षोभः, विप्लवः च? एतादृशी भेदभावना कुतः? एतस्य विरोधस्य परिहारः साध्यः उत न ?' इति चिन्ताक्रमः स्वामिनो मनसि जातः। परिहारस्य अन्वेषणं करणीयम् एव इति दृढमतिं कृत्वा सः विचारसमुद्रम् अवगाहितवान्। युगपद् एव कन्याकुमार्याः तरङ्गितसमुद्रेऽपि कूर्दितवान्। यथा कश्चित् पिता माता इव मृदुतया शिशुं ग्रहीतुम् अजानन् उत्क्षेपणादिकं कृत्वा शिशुना सह क्रीडति तथैव तरङ्गाः अपि पातनोत्पातनपूर्वं तम् इतस्ततः अघूर्णयन्। न केवलं बाह्यतरङ्गाः, राष्ट्रस्य दुःस्थितिरूपाः आन्तरिकचिन्तातरङ्गाः अपि तस्य चित्तम् अमथ्नन्। त्रयाणां समुद्राणां सङ्गमे दीर्घकालं तरणं कृत्वा सः एकस्यां शिलायाम् उपाविशत्। भारतीयपरम्परायाः दृश्यानि, भारतेतिहासस्य उन्नत्यवनत्योः च दृश्यानि क्रमशः तस्य चित्तादर्शे प्रतिबिम्बितानि अभवन्।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) विरोधस्य परिहारस्य किं करणीयम्? [1 Mark]
Answer: अन्वेषणम्
Teacher's Note:
a) "परिहारस्य अन्वेषणं करणीयम् एव" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) एकपदेन उत्तरे केवलम् एकं पदं लेखनीयम्, पूर्णवाक्यं न।
(ii) विवेकानन्दः कस्याः तरङ्गितसमुद्रेऽपि कूर्दितवान्? [1 Mark]
Answer: कन्याकुमार्याः
Teacher's Note:
a) 'कस्याः' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) "युगपद् एव कन्याकुमार्याः तरङ्गितसमुद्रेऽपि कूर्दितवान्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
(iii) भारतेतिहासस्य कयोः दृश्यानि प्रतिबिम्बितानि अभवन्? [1 Mark]
Answer: उन्नत्यवनत्योः
Teacher's Note:
a) 'कयोः' इति प्रश्ने द्विवचने उत्तरं लेखनीयम् (उन्नत्यवनत्योः)।
b) उन्नतिः अवनतिः च इति पदद्वयं सन्धिं कृत्वा एकपदे लिखितम् अस्ति।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) भारतस्य सञ्चारं कृत्वा स्वामिना के प्राप्ताः? [2 Marks]
Answer: भारतस्य सञ्चारं कृत्वा विवेकानन्देन नैके अनुभवाः प्राप्ताः।
Teacher's Note:
a) 'नैके अनुभवाः' इति मुख्यं पदम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) प्रश्ने 'के' इति बहुवचनम् अस्ति, अतः उत्तरम् अपि बहुवचने लेखनीयम्।
(ii) के स्वामिनः चित्तम् अमथ्नन्? [2 Marks]
Answer: बाह्यतरङ्गाः, राष्ट्रस्य दुःस्थितिरूपाः आन्तरिकचिन्तातरङ्गाः अपि तस्य (स्वामिनः) चित्तम् अमथ्नन्।
Teacher's Note:
a) बाह्यतरङ्गाः आन्तरिकचिन्तातरङ्गाः च इति द्वयम् अपि उत्तरे लेखनीयम्।
b) 'राष्ट्रस्य दुःस्थितिरूपाः' इति विशेषणं न त्यक्तव्यम्।
(iii) समुद्राणां सङ्गमे स्वामी किं कृतवान्? [2 Marks]
Answer: त्रयाणां समुद्राणां सङ्गमे दीर्घकालं तरणं कृत्वा सः (स्वामी) एकस्यां शिलायाम् उपाविशत्।
Teacher's Note:
a) 'दीर्घकालं तरणं कृत्वा' 'शिलायाम् उपाविशत्' इति अंशद्वयम् उत्तरे आवश्यकम्।
b) पूर्णवाक्ये कर्तृपदम् (सः / स्वामी) अपि लेखनीयम्।
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत - [1 Mark]
Answer: स्वामी विवेकानन्दः (कन्याकुमार्याः समुद्रतटः / विवेकानन्दस्य साधना इत्यादीनि अन्यानि समुचितानि शीर्षकाणि अपि स्वीकार्याणि)
Teacher's Note:
a) शीर्षकं लघु गद्यांशस्य मुख्यविषयेण सम्बद्धं च भवेत्।
b) गद्यांशस्य मुख्यपात्रं स्वामी विवेकानन्दः अस्ति, अतः तस्य नाम्ना शीर्षकम् उचितम्।
(ई) निर्देशानुसारम् उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत - [3 Marks]
(क) “तेन नैके अनुभवाः प्राप्ताः” इत्यस्मिन् वाक्ये ‘तेन’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(i) समयाय
(ii) विवेकानन्दाय
(iii) भारताय
(iv) राष्ट्राय
Answer: (ii) विवेकानन्दाय
Teacher's Note:
a) पूर्ववाक्ये "विवेकानन्देन नैके अनुभवाः प्राप्ताः" इति अस्ति, अतः 'तेन' विवेकानन्दाय प्रयुक्तम्।
b) सर्वनामपदं सदा पूर्वम् उक्तस्य संज्ञापदस्य स्थाने प्रयुज्यते।
(ख) ‘तादृशः’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(i) पिता
(ii) मेरुदण्डः
(iii) अनुभवः
(iv) महिमा
Answer: (iv) महिमा
Teacher's Note:
a) "तादृशः महिमा भारतस्य धुरि विद्यते" इति वाक्ये 'तादृशः' इत्यस्य विशेष्यं 'महिमा' अस्ति।
b) विशेषणविशेष्ययोः लिङ्गं, विभक्तिः, वचनं च समानं भवति।
(ग) ‘प्रस्तरे’ इत्यस्य किं पर्यायपदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
(i) शिलायाम्
(ii) मृदुतया
(iii) चित्तादर्शे
(iv) धुरि
Answer: (i) शिलायाम्
Teacher's Note:
a) 'प्रस्तरः' 'शिला' इति पदयोः समानः अर्थः अस्ति।
b) उभयोः पदयोः सप्तमीविभक्तिः अस्ति (प्रस्तरे - शिलायाम्)।
खण्डः - ‘ख’
रचनात्मककार्यम् 10 अङ्काः
2. अ भवान् अनिकेतः। भवतः पिता नूतनं गृहं क्रीतवान्। भवान् गृहप्रवेशोत्सवार्थं निमन्त्रयितुं स्वमित्रं महेशं प्रति पत्रमेकं प्रदत्तसङ्केतानां सहायतया संस्कृतभाषया लिखतु। [5 Marks]
मञ्जूषा
सस्नेहम्, प्रियमित्र, कुशली, सपरिवारम्, सर्वगतं कुशलम्, अस्मिन् शीतावकाशे, आयोजनम्, प्रातःकालाद् आरभ्य, यज्ञम्, कलशस्थापना, विशालम्, पृथक् प्रकोष्ठः, व्यवस्थितम्, निर्व्याजम्, नूतनगृहम्, विकासपुरीतः, सर्वेऽपि, सम्बन्धिनः, सहभोजः, आनन्ददायकम्, ब्राह्मणैः, सम्पत्स्यते, आगमनम्, उपायनम्, द्वित्रिदिनानि, स्थित्वा।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 10 दिसम्बर, 20XX
प्रियमित्र महेश,
सस्नेहं नमः।
अहम् अत्र सपरिवारं कुशली अस्मि। आशासे तत्रापि सर्वगतं कुशलम्। त्वं जानासि यत् वयं विकासपुरीतः अन्यत्र गन्तुम् इच्छामः। अधुना मम पिता एकं नूतनगृहं क्रीतवान्। इदं गृहं विशालं व्यवस्थितं च अस्ति। अत्र प्रत्येकस्य कृते पृथक् प्रकोष्ठः अस्ति। अस्मिन् शीतावकाशे आगामिनि रविवासरे गृहप्रवेशोत्सवस्य आयोजनम् अस्ति। प्रातःकालाद् आरभ्य ब्राह्मणैः कलशस्थापना भविष्यति। ततः ब्राह्मणाः यज्ञं करिष्यन्ति। यज्ञः मध्याह्ने सम्पत्स्यते। तदनन्तरं सहभोजः भविष्यति। अस्माकं सर्वेऽपि सम्बन्धिनः अस्मिन् उत्सवे आगमिष्यन्ति। तव आगमनम् अस्माकं कृते अतीव आनन्ददायकं भविष्यति। अतः त्वं द्वित्रिदिनानि पूर्वम् आगच्छ, अत्र स्थित्वा उत्सवे भागं च गृहाण। उपायनम् आनेतुं मा चिन्तय, तव निर्व्याजं प्रेम एव अस्माकं कृते उपायनम् अस्ति। तव पितृभ्यां मम प्रणामाः निवेदनीयाः।
तव अभिन्नमित्रम्,
अनिकेतः
Teacher's Note:
a) अनौपचारिकपत्रे स्थानं, दिनाङ्कः, सम्बोधनम् (प्रियमित्र), अभिवादनम् (सस्नेहं नमः), अन्ते नाम च अवश्यं लेखनीयानि।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते।
c) वाक्यरचना प्रमुखा अस्ति, अतः लघूनि शुद्धानि च वाक्यानि लेखनीयानि।
अथवा
आ भवती सुनृता गोहाटीनगरे निवसति। भवत्याः क्षेत्रे उद्यानस्य समीपवर्ति-क्षेत्रेषु केचन असामाजिकाः जनाः तिष्ठन्ति। ते आदिनं मद्यपानं कुर्वन्तः सामान्यजनान् पीडयन्ति। ते मादकद्रव्याणां प्रयोगं विक्रयणं च कुर्वन्ति। तन्निवारणाय स्वस्य क्षेत्रस्य आरक्षकाधिकारिणं प्रति प्रदत्तसङ्केतानां सहायतया संस्कृतभाषया पत्रमेकं लिखत। [5 Marks]
मञ्जूषा
सेवायाम्, आरक्षकाधिकारिमहोदय, सविनयम्, गोहाटीनगरे, निवसामि, रथ्यासु, सद्य, मार्गेषु, बहुदिनेभ्यः, कठिनम्, दुर्गन्धः, प्रसरति, मद्यपानां प्रकोपः, दुष्करम्, भीतिः, सधन्यवादम्, दुर्घटनायाः, आशङ्का, बालिकाः, यथाशीघ्रम्, विशिष्टम् अवधानम्, काचित् समस्या, घटिता, न स्यात्, असुरक्षायाः भावः, महिलाः, गमनागमनम् ।
Answer: परीक्षाभवनम्
दिनाङ्कः - 10 दिसम्बर, 20XX
सेवायाम्,
आरक्षकाधिकारिमहोदयः,
आरक्षकस्थानकम्, गोहाटीनगरम्।
विषयः - क्षेत्रे असामाजिकजनानां मद्यपानस्य मादकद्रव्यविक्रयणस्य च निवारणार्थं प्रार्थनापत्रम्।
आरक्षकाधिकारिमहोदय,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहं सुनृता गोहाटीनगरे उद्यानस्य समीपवर्तिक्षेत्रे निवसामि। बहुदिनेभ्यः अस्माकं क्षेत्रस्य रथ्यासु मार्गेषु च केचन असामाजिकाः जनाः तिष्ठन्ति। ते आदिनं मद्यपानं कुर्वन्ति, मादकद्रव्याणां प्रयोगं विक्रयणं च कुर्वन्ति। अत्र मद्यपानां प्रकोपः वर्धते। सर्वत्र दुर्गन्धः अपि प्रसरति। अतः सामान्यजनानां गमनागमनं कठिनं दुष्करं च जातम्। महिलाः बालिकाः च अधिकं पीडिताः सन्ति। तासां मनसि असुरक्षायाः भावः भीतिः च वर्तते। कस्याश्चित् दुर्घटनायाः आशङ्का अपि सर्वदा वर्तते।
अतः भवन्तं प्रार्थये यत् भवान् अस्मिन् विषये विशिष्टम् अवधानं ददातु, यथाशीघ्रम् उचितं कार्यं च करोतु, येन अत्र काचित् समस्या घटिता न स्यात्।
सधन्यवादम्।
भवदीया,
सुनृता
गोहाटीनगरम्
Teacher's Note:
a) औपचारिकपत्रे सेवायाम्, विषयः, सम्बोधनम्, निवेदनम्, भवदीया, नाम, दिनाङ्कः च इति प्रारूपम् अवश्यं लेखनीयम्।
b) लेखिका स्त्री अस्ति, अतः अन्ते 'भवदीया' इति स्त्रीलिङ्गपदं लेखनीयम्।
c) समस्या तस्याः निवारणस्य प्रार्थना च स्पष्टरूपेण लेखनीये।
3. अ प्रदत्ततथ्यानां सहायतया अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य पञ्चविंशतितः त्रिंशत्-शब्दात्मकम् अनुच्छेदमेकं संस्कृतेन लिखत - [5 Marks]
विषयः - जलमेव जीवनम्
जीवने जलस्य महत्त्वम्
जनस्य स्रोतांसि
जलस्य विवेकपूर्णः प्रयोगः
जलप्रदूषणं निवारयितुम् उपायाः
उपसंहारः
Answer: जलमेव जीवनम्
जीवने जलस्य महत्त्वम् अधिकम् अस्ति। जलं विना जीवनं न सम्भवति। नद्यः, कूपाः, वर्षा च जलस्य स्रोतांसि सन्ति। अस्माभिः जलस्य विवेकपूर्णः प्रयोगः करणीयः। जलप्रदूषणं निवारयितुम् नदीषु अवकरः न क्षेप्तव्यः। जलमेव जीवनम्।
Teacher's Note:
a) अनुच्छेदः पञ्चविंशतितः त्रिंशत्-शब्दपर्यन्तं भवेत्, प्रदत्तानि सर्वाणि तथ्यानि च समाविष्टानि भवेयुः।
b) विषयसम्बद्धतायै 2½ अङ्काः भाषिकशुद्धतायै च 2½ अङ्काः निर्धारिताः सन्ति।
अथवा
आ हिन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखितानां वाक्यानां संस्कृतेन अनुवादं कुरुत। [5 Marks]
1. रामायण और महाभारत भारतीय साहित्य के मूलस्रोत हैं।
Ramayana and Mahabharata are the original sources of Indian literature. [1 Mark]
Answer: रामायणं महाभारतं च भारतीयसाहित्यस्य मूलस्रोतसी स्तः।
Teacher's Note:
a) कर्तृपदद्वयम् अस्ति, अतः 'मूलस्रोतसी' 'स्तः' इति द्विवचनप्रयोगः करणीयः।
b) 'के' इत्यस्य कृते षष्ठीविभक्तिः (भारतीयसाहित्यस्य) प्रयोक्तव्या।
2. भारत की पुण्यभूमि पर ही वेदों का आविर्भाव हुआ था।
The Vedas manifested only on the holy land of India. [1 Mark]
Answer: भारतस्य पुण्यभूमौ एव वेदानाम् आविर्भावः अभवत्।
Teacher's Note:
a) 'पर' इत्यस्य कृते सप्तमीविभक्तिः (पुण्यभूमौ) प्रयोक्तव्या।
b) 'ही' इत्यस्य कृते 'एव', भूतकाले च 'अभवत्' इति लङ्लकारः प्रयोक्तव्यः।
3. हमें नदियों की रक्षा करनी चाहिए।
We should protect the rivers. [1 Mark]
Answer: वयं नदीः रक्षेम। / अस्माभिः नद्यः रक्षणीयाः।
Teacher's Note:
a) 'चाहिए' इत्यर्थे विधिलिङ्लकारः (रक्षेम) अथवा अनीयर्-प्रत्ययः (रक्षणीयाः) प्रयुज्यते।
b) अनीयर्-प्रयोगे कर्ता तृतीयायां (अस्माभिः) भवति।
4. तुम सब विद्यालय कब जाओगे?
When will you all go to school? [1 Mark]
Answer: यूयं विद्यालयं कदा गमिष्यथ?
Teacher's Note:
a) 'तुम सब' इत्यस्य कृते 'यूयम्', अतः क्रियापदं मध्यमपुरुषबहुवचने (गमिष्यथ)।
b) भविष्यत्काले लृट्लकारः प्रयोक्तव्यः, प्रश्नवाचकचिह्नं च न त्यक्तव्यम्।
5. सब लोग सुखी और नीरोग हों।
May everyone be happy and healthy. [1 Mark]
Answer: सर्वे सुखिनः निरामयाः च भवन्तु।
Teacher's Note:
a) आशीर्वादार्थे लोट्लकारः (भवन्तु) प्रयुज्यते।
b) पर्यायपदानाम् (नीरोगाः इत्यादीनाम्) प्रयोगे अपि शुद्धवाक्याय पूर्णाः अङ्काः दीयन्ते।
खण्डः - ‘ग’
अनुप्रयुक्तव्याकरणम् 15 अङ्काः
4. अ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत। [3 Marks]
(क) अद्य कक्षायां कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः? [1 Mark]
Answer: कः + अपि
Teacher's Note:
a) 'अः' इत्यस्य परे 'अ' भवति चेत् विसर्गस्य 'ओ' भवति, परस्य 'अ' स्थाने अवग्रहः (ऽ) लिख्यते।
b) सन्धिच्छेदे अवग्रहस्य स्थाने 'अ' पुनः लेखनीयः (अपि)।
(ख) वयम् + सर्वे योगस्य उपयोगितायाः विषये सम्यग्रूपेण ज्ञातुम् उत्सुकाः स्मः। [1 Mark]
Answer: वयं सर्वे
Teacher's Note:
a) पदान्ते स्थितस्य 'म्' इत्यस्य परे व्यञ्जनं भवति चेत् 'म्' स्थाने अनुस्वारः भवति।
b) अतः 'वयम् + सर्वे' इत्यस्य 'वयं सर्वे' इति रूपम्।
(ग) जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावपि अभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ। [1 Mark]
Answer: द्वौ + अपि
Teacher's Note:
a) 'औ' इत्यस्य परे स्वरः भवति चेत् 'औ' स्थाने 'आव्' भवति (अयादिसन्धिः)।
b) द्वौ + अपि = द्वावपि इति स्मरणीयम्।
अथवा
आ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत। [3 Marks]
(क) प्रायः + तव आगमनसमये अहं न स्थास्यामि। [1 Mark]
Answer: प्रायस्तव
Teacher's Note:
a) विसर्गस्य परे 'त्' भवति चेत् विसर्गस्य स्थाने 'स्' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) प्रायः + तव = प्रायस्तव इति रूपम्।
(ख) कार्यं समाप्य स्वगृहं प्रत्यागमनञ्च तस्य वैशिष्ट्यमासीत्। [1 Mark]
Answer: प्रत्यागमनं + च
Teacher's Note:
a) अनुस्वारस्य परे वर्गीयव्यञ्जनं भवति चेत् तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः (ञ्) भवति (परसवर्णसन्धिः)।
b) सन्धिच्छेदे 'ञ्' स्थाने अनुस्वारः लेखनीयः।
(ग) शिष्टानध्याय इति + अस्खलितं खेलतां बटूनां कोलाहलः। [1 Mark]
Answer: इत्यस्खलितं
Teacher's Note:
a) 'इ' इत्यस्य परे असवर्णः स्वरः (अ) भवति चेत् 'इ' स्थाने 'य्' भवति (यण्सन्धिः)।
b) इति + अस्खलितं = इत्यस्खलितं इति रूपम्।
5. रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। [3 Marks]
(क) छात्राः अपि हृष्टमनसा परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति। [1 Mark]
(i) कृ + क्तवतु
(ii) कृ + शानच्
(iii) कृ + क्त
(iv) कृ + शतृ
Answer: (ii) कृ + शानच्
Teacher's Note:
a) 'कृ' धातोः आत्मनेपदे शानच्-प्रत्यये 'कुर्वाणः' इति रूपं भवति।
b) शानच्-प्रत्ययः वर्तमानकाले 'करते हुए' इत्यर्थे प्रयुज्यते।
(ख) मम पूर्वतनं पत्रं त्वया प्र + आप् + क्त स्यात्। [1 Mark]
(i) प्राप्तः
(ii) प्राप्नुवन्
(iii) प्राप्तम्
(iv) प्राप्तिः
Answer: (iii) प्राप्तम्
Teacher's Note:
a) 'पत्रम्' नपुंसकलिङ्गम् अस्ति, अतः तस्य विशेषणम् अपि नपुंसकलिङ्गे 'प्राप्तम्' भवति।
b) कर्मवाच्ये क्त-प्रत्ययान्तं पदं कर्मणः (पत्रम्) अनुसारं भवति।
(ग) योगविषये काऽपि विशिष्टा जिज्ञासा अस्ति किम् ? [1 Mark]
(i) विशिष्ट + टाप्
(ii) विशिष्ट + ङीप्
(iii) विशिष्ट + यत्
(iv) विशिष्ट + क्त
Answer: (i) विशिष्ट + टाप्
Teacher's Note:
a) अकारान्तशब्दात् स्त्रीलिङ्गे टाप्-प्रत्यये 'आ' युज्यते (विशिष्ट - विशिष्टा)।
b) 'जिज्ञासा' स्त्रीलिङ्गम् अस्ति, अतः विशेषणम् अपि स्त्रीलिङ्गे अस्ति।
6. मञ्जूषायां प्रदत्तैः समुचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि लिखत। [3 Marks]
मञ्जूषा
एव, च, एकदा।
(क) अश्वोऽश्व' इति नाम पशुसमाम्नाये सांग्रामिके ........... पठ्यते। [1 Mark]
Answer: अश्वोऽश्व' इति नाम पशुसमाम्नाये सांग्रामिके च पठ्यते।
Teacher's Note:
a) 'च' इत्यव्ययस्य अर्थः 'और / भी' अस्ति।
b) अश्वः पशुसमाम्नाये सांग्रामिके (युद्धसम्बद्धे) अपि पठ्यते इति भावः।
(ख) भवादृशा .......... भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्। [1 Mark]
Answer: भवादृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्।
Teacher's Note:
a) 'एव' इत्यव्ययं निश्चयार्थे (ही) प्रयुज्यते।
b) भवादृशाः जनाः एव उपदेशानां पात्राणि भवन्ति इति भावः।
(ग) एवं सकलगुणनिवासः स विक्रमो राजा ......... स्वमनस्यचिन्तयत्। [1 Mark]
Answer: एवं सकलगुणनिवासः स विक्रमो राजा एकदा स्वमनस्यचिन्तयत्।
Teacher's Note:
a) 'एकदा' इत्यव्ययस्य अर्थः 'एकस्मिन् समये' अस्ति।
b) 'अचिन्तयत्' भूतकालस्य क्रिया अस्ति, अतः कालवाचकम् अव्ययम् 'एकदा' उचितम्।
7. अ कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। [3 Marks]
(क) .......... (उपार्जित) वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्। [1 Mark]
Answer: उपार्जितानां
Teacher's Note:
a) 'वित्तानाम्' षष्ठीबहुवचनम् अस्ति, अतः तस्य विशेषणम् अपि षष्ठीबहुवचने (उपार्जितानाम्) भवति।
b) विशेषणं विशेष्यस्य लिङ्गविभक्तिवचनानि अनुसरति।
(ख) ते .......... (हितवादिन्) कुप्यन्ति। [1 Mark]
Answer: हितवादिने / हितवादिभ्यः
Teacher's Note:
a) 'क्रुध्' 'कुप्' धातुयोगे यस्मै कोपः क्रियते तत्र चतुर्थीविभक्तिः भवति।
b) एकवचने 'हितवादिने' बहुवचने 'हितवादिभ्यः' इति उभयम् अपि शुद्धम्।
(ग) अहं तस्मै .......... (राजन्) व्ययार्थं रत्नचतुष्टयं दास्यामि। [1 Mark]
Answer: राज्ञे
Teacher's Note:
a) 'दा' धातोः योगे यस्मै दीयते तत्र चतुर्थीविभक्तिः भवति।
b) 'तस्मै' इत्यस्य विशेष्यम् अस्ति, अतः 'राजन्' शब्दस्य चतुर्थ्येकवचनं 'राज्ञे'।
अथवा
आ कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। [3 Marks]
(क) अलं ................ (चिन्ता), अहम् एकैकं कृत्वा बोधयामि। [1 Mark]
Answer: चिन्तया
Teacher's Note:
a) निषेधार्थे 'अलम्' इत्यस्य योगे तृतीयाविभक्तिः भवति।
b) 'चिन्ता' आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दः, तृतीयैकवचने 'चिन्तया'।
(ख) श्रीनायारः ......... (केरल) प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्। [1 Mark]
Answer: केरलं
Teacher's Note:
a) 'प्रति' इत्यस्य योगे द्वितीयाविभक्तिः भवति।
b) 'केरल' अकारान्तशब्दः, द्वितीयैकवचने 'केरलम्'।
(ग) दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न ......... (स्वकार्य) विरमति। [1 Mark]
Answer: स्वकार्यात् / स्वकार्येभ्यः
Teacher's Note:
a) 'वि + रम्' (विरमति) धातोः योगे पञ्चमीविभक्तिः भवति।
b) एकवचने 'स्वकार्यात्' बहुवचने 'स्वकार्येभ्यः' इति उभयम् अपि शुद्धम्।
8. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं विग्रहं समस्तपदं वा चित्वा लिखत। [3 Marks]
(क) भो भोः ! तत् किम् अक्षत्रिया पृथिवी? [1 Mark]
(i) न क्षत्रिया
(ii) क्षत्रियाणाम् अभावः
(iii) क्षत्रियाणां योग्यम्
(iv) क्षत्रियैः रहिताः
Answer: (i) न क्षत्रिया
Teacher's Note:
a) अत्र नञ्-तत्पुरुषसमासः अस्ति, विग्रहे 'न' इति पदं प्रयुज्यते।
b) व्यञ्जनात् पूर्वं 'न' स्थाने 'अ' भवति (न क्षत्रिया - अक्षत्रिया)।
(ख) तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्। [1 Mark]
(i) कर्मन्कौशलम्
(ii) कर्मकुशलम्
(iii) कर्मणकौशलम्
(iv) कर्मकौशलम्
Answer: (iv) कर्मकौशलम्
Teacher's Note:
a) अत्र सप्तमी-तत्पुरुषसमासः अस्ति (कर्मसु कौशलम्)।
b) समासे 'कर्मन्' शब्दस्य नकारस्य लोपः भवति, अतः 'कर्मकौशलम्'।
(ग) चन्द्रपीडः प्रीतहृदयो स्वभवनमाजगाम। [1 Mark]
(i) प्रीतं हृदयं यस्मै सः
(ii) प्रीतम् हृदयम्
(iii) प्रीतं हृदयं यस्य सः
(iv) प्रीतः हृदयः यस्मात् सः
Answer: (iii) प्रीतं हृदयं यस्य सः
Teacher's Note:
a) अत्र बहुव्रीहिसमासः अस्ति, यः चन्द्रपीडस्य विशेषणम् अस्ति।
b) बहुव्रीहिविग्रहे 'यस्य ... सः' इति रूपं प्रायः भवति।
खण्डः - (घ)
(i) पठितावबोधनम् 25 अङ्काः
9. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
अस्मिन् समये एकः षोडशवर्षदेशीयो गौरो युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म। एष सुघटितदृढशरीरः श्याम-श्यामैर्गुच्छ-गुच्छैः कुञ्चित-कुञ्चितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः दूरागमनायासवशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेदबिन्दु-व्रजेन समाच्छादित-ललाट-कपोल-नासाग्रोत्तरोष्ठः प्रसन्नवदनाम्भोज-प्रदर्शित-दृढसिद्धान्त-महोत्साहः कोऽपि शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तस्यैव पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति। तावदकस्मादुत्थितो महान् झञ्झावातः, एकः सायंसमयप्रयुक्तः स्वभाव-वृत्तोऽन्धकारः, स च द्विगुणितो मेघमालाभिः। झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैश्च पुनरेष द्वैगुण्यं प्राप्तः।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम् [1 Mark]
(i) सैनिकः किम् आदाय तोरणदुर्गं प्रयाति? [½ Mark]
Answer: पत्रम्
Teacher's Note:
a) "तस्यैव पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'किम्' इति प्रश्ने द्वितीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) युवा हयेन कुत्र गच्छति स्म? [½ Mark]
Answer: पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि
Teacher's Note:
a) गद्यांशस्य प्रथमवाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'पर्वतश्रेणीः उपर्युपरि' इति पदद्वयं सन्धिं कृत्वा एकपदरूपेण लिखितम्।
(iii) युवा कस्य विश्वासपात्रम् आसीत्? [½ Mark]
Answer: शिववीरस्य
Teacher's Note:
a) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) शिववीरः इत्यस्य अर्थः वीरः शिवाजी अस्ति।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) सैनिकस्य ललाट-कपोलौ केन आच्छादितौ आस्ताम्? [1 Mark]
Answer: सैनिकस्य ललाट-कपोलौ दूरागमनायासवशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेदबिन्दु-व्रजेन आच्छादितौ आस्ताम्।
Teacher's Note:
a) 'स्वेदबिन्दु-व्रजेन' इति मुख्यं पदम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तौ उत्तरं भवति।
(ii) सायङ्कालीनः अन्धकारः कथं द्विगुणितः जातः? [1 Mark]
Answer: सायङ्कालीनः अन्धकारः मेघमालाभिः द्विगुणितः जातः।
Teacher's Note:
a) "स च द्विगुणितो मेघमालाभिः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'मेघमालाभिः' इति तृतीयान्तं पदं कारणं सूचयति।
(iii) सैनिकस्य कपोलपाली कीदृशैः कचकलापैः कमनीये स्तः? [1 Mark]
Answer: सैनिकस्य कपोलपाली कुञ्चित-कुञ्चितैः कचकलापैः कमनीये स्तः।
Teacher's Note:
a) 'कीदृशैः' इति प्रश्ने विशेषणपदं (कुञ्चित-कुञ्चितैः) लेखनीयम्।
b) 'श्याम-श्यामैः गुच्छ-गुच्छैः' इति विशेषणे अपि योजयितुं शक्यते।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘गच्छति स्म’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: युवा
Teacher's Note:
a) "एकः ... युवा हयेन ... गच्छति स्म" इति वाक्ये कर्ता 'युवा' अस्ति।
b) कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति, 'हयेन' तु करणपदम् अस्ति।
(ii) ‘अश्वेन’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: हयेन
Teacher's Note:
a) 'हयः' 'अश्वः' इति पदयोः समानः अर्थः अस्ति।
b) पर्यायपदम् अपि तस्यामेव विभक्तौ (तृतीयायाम्) लेखनीयम्।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘महान्’ इति पदस्य विशेष्यपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: झञ्झावातः
Teacher's Note:
a) "महान् झञ्झावातः" इति पदयोः 'महान्' विशेषणं 'झञ्झावातः' च विशेष्यम्।
b) उभयोः पुंलिङ्गं प्रथमा एकवचनं च समानम् अस्ति।
(ii) ‘षोडशवर्षदेशीयः’ इति पदस्य विशेष्यपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: युवा
Teacher's Note:
a) "षोडशवर्षदेशीयो गौरो युवा" इति अंशे 'युवा' विशेष्यम् अस्ति।
b) 'गौरः' अपि 'युवा' इत्यस्य विशेषणम् अस्ति।
10. अधोलिखितं पद्यद्वयं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ।
गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च॥
गिरौ कलापी गगने पयोदो लक्षान्तरेऽर्कश्च जले च पद्मम्।
इन्दुर्द्विलक्षे कुमुदस्य बन्धुर्यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम्॥
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम् [1 Mark]
(i) कः अधिकप्रदाता आसीत्? [½ Mark]
Answer: नृपः
Teacher's Note:
a) "नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च" इति पङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
b) नृपः याचकस्य कामनायाः अपि अधिकं दातुम् इच्छति स्म।
(ii) कुमुदस्य बन्धुः कः? [½ Mark]
Answer: इन्दुः
Teacher's Note:
a) "इन्दुर्द्विलक्षे कुमुदस्य बन्धुः" इति पङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
b) 'इन्दुः' इत्यस्य अर्थः चन्द्रः अस्ति।
(iii) पयोदः कुत्र तिष्ठति? [½ Mark]
Answer: गगने
Teacher's Note:
a) 'कुत्र' इति प्रश्ने सप्तमीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) "गगने पयोदः" इति श्लोके उक्तम् अस्ति।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) रघु-कौत्सौ कस्य अभिनन्दनीयौ अभवताम्? [1 Mark]
Answer: रघु-कौत्सौ साकेतनिवासिनः जनस्य अभिनन्दनीयौ अभवताम्।
Teacher's Note:
a) 'साकेतनिवासिनः जनस्य' इति षष्ठ्यन्तं पदद्वयम् उत्तरे आवश्यकम्।
b) साकेतम् इत्यस्य अर्थः अयोध्या अस्ति।
(ii) नृपः कौत्साय कियद् धनम् अयच्छत्? [1 Mark]
Answer: नृपः कौत्साय अर्थिकामादधिकं धनम् अयच्छत्।
Teacher's Note:
a) 'अर्थिकामादधिकम्' इति मुख्यं पदम् उत्तरे लेखनीयम्।
b) अर्थात् याचकस्य इच्छायाः अपि अधिकं धनं नृपः अयच्छत्।
(iii) कलापिनः मित्रं कः अस्ति? [1 Mark]
Answer: कलापिनः मित्रं पयोदः अस्ति।
Teacher's Note:
a) गिरौ स्थितः कलापी (मयूरः) गगने स्थितं पयोदं (मेघं) दृष्ट्वा प्रसीदति।
b) दूरे स्थितः अपि मित्रं समीपे एव भवति इति श्लोकस्य भावः।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘द्वौ’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं श्लोके किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: अभूताम्
Teacher's Note:
a) कर्ता द्विवचने अस्ति, अतः क्रियापदम् अपि द्विवचने (अभूताम्) अस्ति।
b) 'द्वावप्यभूताम्' इत्यत्र सन्धिं विभज्य क्रियापदं ज्ञातव्यम्।
(ii) ‘नृपः’ इति पदस्य विशेषणपदं श्लोके किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: अर्थिकामादधिकप्रदः
Teacher's Note:
a) 'नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च' इत्यत्र सन्धिविच्छेदेन विशेषणं प्राप्यते।
b) विशेषणम् अपि 'नृपः' इव पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने अस्ति।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘नभसि’ इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: गगने
Teacher's Note:
a) 'नभः' 'गगनम्' इति पदयोः समानः अर्थः (आकाशः) अस्ति।
b) उभयोः सप्तमीविभक्तिः अस्ति (नभसि - गगने)।
(ii) ‘शत्रुः’ इति पदस्य विपर्ययपदं श्लोके किं पदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: मित्रम्
Teacher's Note:
a) 'शत्रुः' इत्यस्य विलोमपदं 'मित्रम्' अस्ति।
b) "यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम्" इति पङ्क्तौ पदम् अस्ति।
11. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
अरुन्धतीजनकौ - महत्कौतुकं वत्सस्य।
कौशल्या - अरण्यगर्भरूपालापैर्यूयं तोषिता वयं च। भगवति! जानामि तं पश्यन्ती वञ्चितेव। तस्मादितोऽन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत् पलायमानं दीर्घायुषम्।
अरुन्धती - अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते? (प्रविश्य)
बटवः - पश्यतु कुमारस्तावदाश्चर्यम्।
लवः - दृष्टमवगतं च। नूनमाश्मेधिकोऽयमश्वः।
बटवः - कथं ज्ञायते?
लवः - ननु मूर्खाः! पठितमेव हि युष्माभिरपि तत्काण्डम्। किं न पश्यथ? प्रत्येकं शतसङ्ख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः। यदि च विप्रत्ययस्तत्पृच्छत।
बटवः - भो भोः! किं प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्यटति?
लवः - (सस्पृहमात्मगतम्)'अश्वमेध' इति नाम विश्वविजयिनां क्षत्रियाणामूर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी महान् उत्कर्षनिकषः।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम् [1 Mark]
(i) लवः कथं दूरम् अतिक्रान्तः अभवत्? [½ Mark]
Answer: अतिजवेन
Teacher's Note:
a) "अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः" इति अरुन्धत्याः कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'अतिजवेन' इत्यस्य अर्थः 'अतिवेगेन' अस्ति।
(ii) महत्कौतुकं कस्य अभवत्? [½ Mark]
Answer: वत्सस्य
Teacher's Note:
a) "महत्कौतुकं वत्सस्य" इति अरुन्धतीजनकयोः कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(iii) कः परिवृतः पर्यटति? [½ Mark]
Answer: अश्वः
Teacher's Note:
a) "किं प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्यटति?" इति बटूनां प्रश्ने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कः' इति प्रश्ने प्रथमाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) कौशल्या-अरुन्धती-जनकादयः कैः तोषिताः? [1 Mark]
Answer: कौशल्या-अरुन्धती-जनकादयः अरण्यगर्भरूपालापैः तोषिताः।
Teacher's Note:
a) 'अरण्यगर्भरूपालापैः' इति मुख्यं पदम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) 'कैः' इति प्रश्ने तृतीयाबहुवचने उत्तरं भवति।
(ii) अश्वस्य रक्षितारः के आसन्? [1 Mark]
Answer: अश्वस्य प्रत्येकं शतसङ्ख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षितारः आसन्।
Teacher's Note:
a) कवचिनः, दण्डिनः, निषङ्गिणः च इति त्रयः अपि उत्तरे लेखनीयाः।
b) 'प्रत्येकं शतसङ्ख्याः' इति सङ्ख्यावाचकम् अंशं न त्यक्तव्यम्।
(iii) ‘अश्वमेध’ इति नाम केषाम् उत्कर्षनिकषः? [1 Mark]
Answer: 'अश्वमेध' इति नाम विश्वविजयिनां क्षत्रियाणाम् ऊर्जस्वलः सर्वक्षत्रपरिभावी महान् उत्कर्षनिकषः।
Teacher's Note:
a) 'विश्वविजयिनां क्षत्रियाणाम्' इति मुख्यम् उत्तरम् अस्ति।
b) 'केषाम्' इति प्रश्ने षष्ठीबहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘पर्यटति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं नाट्यांशे किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: अश्वः
Teacher's Note:
a) "अयम् अश्वः परिवृतः पर्यटति" इत्यत्र कर्ता 'अश्वः' अस्ति।
b) क्रियापदं प्रथमपुरुषैकवचने अस्ति, कर्ता अपि एकवचने अस्ति।
(ii) ‘आश्वमेधिकोऽयमश्वः’ अत्र विशेषणपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: आश्वमेधिकः / अयम्
Teacher's Note:
a) सन्धिविच्छेदे 'आश्वमेधिकः + अयम् + अश्वः' इति पदानि भवन्ति, 'अश्वः' विशेष्यम्।
b) 'आश्वमेधिकः' 'अयम्' इति उभे अपि विशेषणे स्वीकार्ये।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(i) ‘विद्वांसः’ इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: मूर्खाः
Teacher's Note:
a) "ननु मूर्खाः!" इति लवस्य कथने पदम् अस्ति।
b) विलोमपदम् अपि प्रथमाबहुवचने (मूर्खाः) लेखनीयम्।
(ii) ‘चञ्चलः’ इत्यस्य पर्यायपदं संवादात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: चपलः
Teacher's Note:
a) "स चपलः कथं दृश्यते?" इति अरुन्धत्याः कथने पदम् अस्ति।
b) 'चञ्चलः' 'चपलः' इति पदयोः समानः अर्थः अस्ति।
12. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत - [4 Marks]
(क) ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्। [1 Mark]
Answer: ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च कस्यां / कुत्र जगत्?
Teacher's Note:
a) 'जगत्याम्' सप्तमी स्त्रीलिङ्गम् अस्ति, अतः प्रश्नवाचकं 'कस्याम्' अथवा 'कुत्र' भवति।
b) वाक्यलेखनाय ½ अङ्कः प्रश्नवाचकचिह्नाय च ½ अङ्कः अस्ति।
(ख) समाप्तविद्येन गुरुदक्षिणायै मया महर्षि-र्विज्ञापितोऽभूद। [1 Mark]
Answer: समाप्तविद्येन कस्मै मया महर्षि-र्विज्ञापितोऽभूद?
Teacher's Note:
a) 'गुरुदक्षिणायै' चतुर्थीविभक्तिः अस्ति, अतः प्रश्नवाचकं 'कस्मै' भवति।
b) प्रश्नवाचकपदं रेखाङ्कितपदस्य स्थाने एव लेखनीयम्।
(ग) भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः शिष्योऽहम्। [1 Mark]
Answer: भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य कस्य शिष्योऽहम्?
Teacher's Note:
a) 'वाल्मीकेः' षष्ठी पुंलिङ्गम् अस्ति, अतः प्रश्नवाचकं 'कस्य' भवति।
b) वाक्यान्ते प्रश्नवाचकचिह्नं (?) न त्यक्तव्यम्।
(घ) कर्मणा एव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। [1 Mark]
Answer: केन एव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः?
Teacher's Note:
a) 'कर्मणा' तृतीयाविभक्तिः नपुंसकलिङ्गम् अस्ति, अतः प्रश्नवाचकं 'केन' भवति।
b) सम्यक् प्रश्ननिर्माणे सति एव प्रश्नवाचकचिह्नस्य अङ्कः दीयते।
13. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत। [3 Marks]
उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढनिश्चयं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥
Answer: अन्वयः - लक्ष्मीः स्वयम् उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रम् क्रियाविधिज्ञम् शूरम् कृतज्ञम् दृढनिश्चयम् व्यसनेषु च असक्तम् वासहेतोः वाञ्छति।
Teacher's Note:
a) अन्वये प्रथमं कर्ता (लक्ष्मीः), ततः कर्मणः विशेषणानि, अन्ते क्रियापदं (वाञ्छति) लेखनीयम्।
b) सन्धियुक्तपदानि विभज्य लेखनीयानि (अदीर्घसूत्रम्, व्यसनेषु असक्तम्)।
c) श्लोकस्य सर्वाणि पदानि अन्वये भवेयुः, किमपि पदं न त्यक्तव्यम्।
14. अ अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥
Answer: अस्मिन् मन्त्रे ऋषिः कथयति यत् ये जनाः केवलम् अविद्याम् (कर्म / भौतिकज्ञानम्) एव उपासते, ते घोरम् अन्धकारं प्रविशन्ति। ये जनाः केवलं विद्यायाम् (आध्यात्मिकज्ञाने) एव रताः भवन्ति, ते ततः अपि अधिकम् अन्धकारं प्रविशन्ति। अतः मनुष्यः विद्याम् अविद्यां च उभे अपि समन्वयेन सेवेत इति भावः।
Teacher's Note:
a) भावार्थः स्ववाक्यैः सरलसंस्कृते लेखनीयः, श्लोकस्य पदानां केवलम् अनुवादः न करणीयः।
b) विद्या-अविद्ययोः समन्वयः इति मुख्यः भावः अवश्यं लेखनीयः।
c) व्याकरणाशुद्धीनां कृते आंशिकरूपेण अङ्काः कर्त्यन्ते, अतः शुद्धवाक्यानि लेखनीयानि।
अथवा
आ ‘शुकनासोपदेशः’ इति पाठम् आधृत्य “युवावस्थायाः केषां दोषाणां विषये शुकनासः चन्द्रपीडम् उपदिष्टवान्?” इति सङ्क्षेपेण संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
Answer:
1. मन्त्री शुकनासः युवराजं चन्द्रपीडम् उपदिष्टवान् यत् गर्भेश्वरत्वम्, अभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वम्, अमानुषशक्तित्वं च इति चतुष्टयं महती अनर्थपरम्परा अस्ति।
2. यौवनप्रभवं तमः अतिमलिनम् अस्ति, तत् सूर्येण रत्नालोकेन प्रदीपप्रभया वा न अपनीयते।
3. यौवनारम्भे शास्त्रजलेन प्रक्षालिता निर्मला अपि बुद्धिः कालुष्यम् उपयाति। अतः युवा सदा सावधानः विनयी च भवेत्।
Teacher's Note:
a) गर्भेश्वरत्वम्, अभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वम्, अमानुषशक्तित्वम् इति चत्वारः दोषाः अवश्यं लेखनीयाः।
b) उत्तरं सङ्क्षेपेण स्ववाक्यैः शुद्धसंस्कृते च लेखनीयम्।
खण्डः - (घ)
(ii) संस्कृत-साहित्येतिहासस्य सामान्यः परिचयः 10 अङ्काः
15. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। [3 Marks]
(क) ‘सौदरनन्दम्’ इति ग्रन्थे कति सर्गाः सन्ति? [1 Mark]
(i) चतुर्दश
(ii) अष्टादश
(iii) सप्तदश
(iv) चतुर्विंशतिः
Answer: (ii) अष्टादश
Teacher's Note:
a) 'सौदरनन्दम्' (सौन्दरनन्दम्) अश्वघोषस्य महाकाव्यम् अस्ति, अस्मिन् अष्टादश सर्गाः सन्ति।
b) अश्वघोषस्य 'बुद्धचरितम्' अपि प्रसिद्धं महाकाव्यम् अस्ति।
(ख) ‘किरातार्जुनीयम्’ कस्य रचना अस्ति? [1 Mark]
(i) भारवेः
(ii) पद्मगुप्तस्य
(iii) बिल्हणस्य
(iv) बाणभट्टस्य
Answer: (i) भारवेः
Teacher's Note:
a) 'किरातार्जुनीयम्' भारविना रचितं महाकाव्यम् अस्ति।
b) "भारवेः अर्थगौरवम्" इति सूक्तिः स्मरणीया।
(ग) ‘शिशुपालवधम्’ इति महाकाव्यस्य रचयिता कः आसीत्? [1 Mark]
(i) कालिदासः
(ii) श्रीहर्षः
(iii) भारविः
(iv) माघः
Answer: (iv) माघः
Teacher's Note:
a) 'शिशुपालवधम्' माघेन रचितम्, अतः इदं 'माघकाव्यम्' इति अपि कथ्यते।
b) "माघे सन्ति त्रयो गुणाः" इति सूक्तिः स्मरणीया।
16. प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । [3 Marks]
(क) ‘नवसाहसाङ्कचरितम्’ इत्यस्मिन् महाकाव्ये कस्य राज्ञः वर्णनम् अस्ति? [1 Mark]
(i) विक्रमादित्यस्य
(ii) हर्षवर्धनस्य
(iii) यशोवर्मणः
(iv) सिन्धुराजस्य
Answer: (i) विक्रमादित्यस्य
Teacher's Note:
a) 'नवसाहसाङ्कचरितम्' पद्मगुप्तस्य (परिमलस्य) ऐतिहासिकं महाकाव्यम् अस्ति।
b) पद्मगुप्तः धारानगर्याः परमारवंशीयानां राज्ञां सभाकविः आसीत्।
(ख) ‘नयचन्द्रसूरिः’ किम् ऐतिहासिकं महाकाव्यम् अरचयत्? [1 Mark]
(i) कुमारपालचरितम्
(ii) हम्मीर-महाकाव्यम्
(iii) मधुराविजयम्
(iv) पृथ्वीराजविजयम्
Answer: (ii) हम्मीर-महाकाव्यम्
Teacher's Note:
a) नयचन्द्रसूरिः 'हम्मीर-महाकाव्यम्' इति ऐतिहासिकं महाकाव्यम् अरचयत्।
b) अस्मिन् काव्ये रणथम्भोरस्य राज्ञः हम्मीरस्य वर्णनम् अस्ति।
(ग) चम्पूकाव्यं किं भवति? [1 Mark]
(i) गद्यमयम्
(ii) पद्यमयम्
(iii) गद्यपद्यमयम्
(iv) संवादात्मकम्
Answer: (iii) गद्यपद्यमयम्
Teacher's Note:
a) "गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते" इति चम्प्वाः लक्षणम् अस्ति।
b) चम्पूकाव्ये गद्यं पद्यं च उभयं मिश्रितं भवति।
17. प्रदत्तविकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। [4 Marks]
(क) भट्टनारायणः कं नाटकम् अरचयत्? [1 Mark]
(i) कर्णभारम्
(ii) मुद्राराक्षसम्
(iii) वेणीसंहारम्
(iv) मालविकाग्निमित्रम्
Answer: (iii) वेणीसंहारम्
Teacher's Note:
a) 'वेणीसंहारम्' भट्टनारायणस्य नाटकम् अस्ति, यस्य कथा महाभारतात् गृहीता।
b) 'कर्णभारम्' भासस्य, 'मुद्राराक्षसम्' विशाखदत्तस्य, 'मालविकाग्निमित्रम्' कालिदासस्य रचना अस्ति।
(ख) भरतमुनिः कं ग्रन्थम् अरचयत्? [1 Mark]
(i) मृच्छकटिकम्
(ii) नाट्यशास्त्रम्
(iii) मालविकाग्निमित्रम्
(iv) मुद्राराक्षसम्
Answer: (ii) नाट्यशास्त्रम्
Teacher's Note:
a) भरतमुनेः 'नाट्यशास्त्रम्' नाट्यविषयस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः अस्ति।
b) 'मृच्छकटिकम्' शूद्रकस्य प्रकरणम् अस्ति।
(ग) ‘शारिपुत्रप्रकरणम्’ इति रूपकस्य रचयिता कः अस्ति? [1 Mark]
(i) शूद्रकः
(ii) नागानन्दः
(iii) अश्वघोषः
(iv) विशाखदत्तः
Answer: (iii) अश्वघोषः
Teacher's Note:
a) 'शारिपुत्रप्रकरणम्' अश्वघोषस्य रूपकम् अस्ति।
b) 'नागानन्दम्' तु हर्षस्य नाटकम् अस्ति, न तु कश्चन कविः।
(घ) ‘महावीरचरितम्’ इति नाटकस्य रचयिता कः अस्ति? [1 Mark]
(i) भवभूतिः
(ii) कालिदासः
(iii) भट्टनारायणः
(iv) भासः
Answer: (i) भवभूतिः
Teacher's Note:
a) भवभूतेः त्रीणि नाटकानि सन्ति - महावीरचरितम्, मालतीमाधवम्, उत्तररामचरितम्।
b) 'महावीरचरितम्' इत्यस्मिन् श्रीरामस्य कथा वर्णिता अस्ति।
खण्डः - ‘ङ’
छन्दोऽलङ्कारपरिचयः - 10 अङ्काः
18. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। [3 Marks]
(क) ‘अनुष्टुप्’ इति छन्दसः एकमुदाहरणं लिखत। [1 Mark]
Answer: तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
Teacher's Note:
a) अनुष्टुप्-छन्दसि प्रतिचरणम् अष्टौ वर्णाः भवन्ति।
b) पाठ्यपुस्तकस्य कस्यापि अनुष्टुप्-श्लोकस्य पङ्क्तिः उदाहरणरूपेण लेखितुं शक्यते।
(ख) 'मालिनी' इति छन्दसः लक्षणं किम्? [1 Mark]
Answer: ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः।
Teacher's Note:
a) मालिन्यां प्रतिचरणं नगणः, नगणः, मगणः, यगणः, यगणः च इति पञ्चदश वर्णाः भवन्ति।
b) 'भोगिलोकैः' इत्यनेन अष्टमे सप्तमे च वर्णे यतिः सूच्यते।
(ग) ‘रगण’ इत्यस्य चिह्नं लिखत। [1 Mark]
Answer: ऽ।ऽ
Teacher's Note:
a) रगणे प्रथमः गुरुः, मध्यमः लघुः, अन्तिमः गुरुः च भवति।
b) 'यमाताराजभानसलगाः' इति सूत्रेण 'राजभा' इति रगणः स्मरणीयः।
(आ) अधोलिखितश्लोकपङ्क्तिषु प्रयुक्तं छन्दः परिचीय तस्य नाम लिखत। [2 Marks]
(क) महिम्नामेतस्मिन् विनयशिशिरो मौग्ध्यमसृणो। [1 Mark]
Answer: शिखरिणी
Teacher's Note:
a) अस्यां पङ्क्तौ सप्तदश वर्णाः सन्ति, यगणः, मगणः, नगणः, सगणः, भगणः, लघुः, गुरुः च क्रमेण भवन्ति।
b) "रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी" इति लक्षणं स्मरणीयम्।
(ख) तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञः तपोधनं मानधनाग्रयायी। [1 Mark]
Answer: उपजातिः
Teacher's Note:
a) इन्द्रवज्रायाः उपेन्द्रवज्रायाः च चरणानां मिश्रणेन उपजातिः छन्दः भवति।
b) प्रतिचरणम् एकादश वर्णाः भवन्ति।
19. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। [3 Marks]
(क) उपमालङ्कारस्य लक्षणं किम्? [1 Mark]
Answer: साधर्म्यमुपमा भेदे।
Teacher's Note:
a) उपमेय-उपमानयोः भेदे सति यत् साधर्म्यं (समानधर्मः) वर्ण्यते सा उपमा।
b) उपमायां 'इव', 'यथा', 'तुल्यः' इत्यादीनि पदानि प्रायः दृश्यन्ते।
(ख) ‘श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने...’ इति कस्यालङ्कारस्य लक्षणम्? [1 Mark]
Answer: श्लेषालङ्कारस्य
Teacher's Note:
a) यत्र एकं पदम् अनेकान् अर्थान् बोधयति तत्र श्लेषालङ्कारः भवति।
b) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ (श्लेषालङ्कारस्य) उत्तरं लेखनीयम्।
(ग) भवेत् ............ प्रकृतस्य परात्मना। इति लक्षणं पूरयत। [1 Mark]
Answer: भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना।
Teacher's Note:
a) इदम् उत्प्रेक्षालङ्कारस्य लक्षणम् अस्ति।
b) प्रकृतस्य (उपमेयस्य) उपमानरूपेण सम्भावना उत्प्रेक्षा भवति, अत्र 'मन्ये', 'नूनम्', 'इव' इत्यादीनि पदानि दृश्यन्ते।
(आ) अधोलिखितासु श्लोकपङ्क्तिषु प्रयुक्तालङ्कारस्य नाम लिखत। [2 Marks]
(क) रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना। [1 Mark]
Answer: यमकः
Teacher's Note:
a) अत्र 'मानसम्' इति पदं द्विवारं भिन्नार्थे (मनः, मानसरोवरः) प्रयुक्तम्।
b) समानवर्णानां भिन्नार्थे पुनः आवृत्तौ यमकालङ्कारः भवति।
(ख) दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम्। [1 Mark]
Answer: उपमा
Teacher's Note:
a) अत्र 'इव' इति पदेन धनराशेः सुमेरोः वज्रभिन्नेन पादेन सह तुलना कृता।
b) 'इव' पदं प्रायः उपमालङ्कारस्य सूचकं भवति।
Free study material for Sanskrit
CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download & Sample Question Papers for Class 12 Sanskrit Elective
Get Started with CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download (CBSE)
Access structured sample papers for Class 12 Sanskrit Elective. Solving the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download provided above helps students understand official exam blueprints and tackle anticipated question formats with confidence.
Why Practice Class 12 Sanskrit Elective Sample Papers?
- Exam Blueprint: Understand mark allocations and structural guidelines relevant to Class 12 evaluations.
- Targeted Improvement: Identify weak areas in Class 12 Sanskrit Elective requiring focused revision.
- Pacing & Precision: Practice mixed question formats to build execution speed and ensure timely paper completion.
Steps to Follow After Completing CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download
- Review Solutions: Evaluate your completed papers using expert-verified guidance inside our solution sets.
- Target Weaknesses: Class 12 students should analyze missed questions to rectify conceptual misunderstandings.
- Deep Revision: Re-read sections in the NCERT book for Class 12 Sanskrit Elective to clear doubts before solving items again.
FAQs
You can download the complete PDF for CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download for free from StudiesToday.com. Our resources for Class 12 Sanskrit Elective are updated for the latest academic session and follow the official exam pattern.
Yes, CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download comes with detailed, teacher-verified solutions. We have provided step-by-step answers for Sanskrit Elective to help students of Class 12 understand correct methodology and marking scheme.
Practicing this Sanskrit Elective paper helps in time management and identifying important topics. For Class 12, solving mock papers is the best way to gain confidence and reduce exam-day anxiety.
Yes, all our study materials for Class 12 Sanskrit Elective are provided in a mobile-friendly PDF format. You can easily download CBSE Class 12 Sanskrit Elective Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download on your mobile device.