Download CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Papers
Explore authentic exam practice materials through the CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download. Tailored for Class 12 learners, utilizing these Sanskrit Core sample papers ensures thorough preparation and strengthens time management skills before final CBSE evaluations.
Access CBSE Sample Papers and Solutions
View or download the dedicated CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download resource below. Engaging with these sample papers under timed conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 exam format.
खण्डः - क
अपठितावबोधनम् - 10 अङ्काः
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतेन लिखत - [10 Marks]
अस्माकं देशः प्राचीनकालादेव प्राकृतिक-पर्यावरणस्य पोषकः। वैदिककाले यद्यपि पर्यावरणस्य प्रदूषणस्य समस्या नासीत् तथापि वेदेषु स्थाने-स्थाने ऋषीणां पर्यावरणविषयकं चिन्तनं दृश्यते। अद्य पर्यावरण-प्रदूषणं संसारस्य भीषणतमा समस्या वर्तते, परं जनाः अस्याः गाम्भीर्यं न अनुभवन्ति। पर्यावरणं रक्षणीयं वृक्षाः रोपणीयाः रक्षणीयाः च इति शृण्वन्तः उद्घोषयन्तः अपि वयं प्रतिदिनं तेषां कर्तनं पश्यामः। 'प्लास्टिक्' इति रसायनेन निर्मितवस्तूनि पर्यावरणाय हानिकराणि इति जानन्तः अपि जनाः एतेषां प्रयोगं बाहुल्येन कुर्वन्ति। पर्यावरणप्रदूषकं धूमं क्षिपतां वाहनानाम् औद्योगिक-यन्त्रागाराणां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना अस्ति। यद्यपि विकासाय नवीनाः आविष्काराः, अपेक्षिताः परं सञ्चाराय विस्तृताः सुरक्षिताः मार्गाः जनानां कृते अपि आवश्यकाः एव। यदि पर्यावरणं प्राणिजीवनाय अनुकूलं न भविष्यति तर्हि पृथिव्यां जीवनमेव असम्भवं भविष्यति तदा भौतिकनिकासेन किम्। अतः सर्वकारः जनसहयोगेन सर्वथा पर्यावरणरक्षणाय यत्नशीलः भवेदिति।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) के रोपणीयाः रक्षणीयाः च? [1 Mark]
Answer: वृक्षाः
Teacher's Note:
a) "वृक्षाः रोपणीयाः रक्षणीयाः च" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'के' इति प्रश्ने प्रथमा-बहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) कदा पर्यावरणस्य प्रदूषणस्य समस्या नासीत्? [1 Mark]
Answer: वैदिककाले
Teacher's Note:
a) "वैदिककाले यद्यपि पर्यावरणस्य प्रदूषणस्य समस्या नासीत्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कदा' इति प्रश्ने कालवाचकं सप्तम्यन्तं पदं लेखनीयम्।
(iii) अस्माकं देशः कस्य पोषकः? [1 Mark]
Answer: प्राकृतिक-पर्यावरणस्य
Teacher's Note:
a) गद्यांशस्य प्रथमे वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) किं जानन्तः जनाः ‘प्लास्टिक्’-निर्मितवस्तूनां प्रयोगं बाहुल्येन कुर्वन्ति? [2 Marks]
Answer: 'प्लास्टिक्' इति रसायनेन निर्मितवस्तूनि पर्यावरणाय हानिकराणि इति जानन्तः अपि जनाः एतेषां प्रयोगं बाहुल्येन कुर्वन्ति।
Teacher's Note:
a) 'पर्यावरणाय हानिकराणि' इति मुख्यं पदम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) पूर्णवाक्येन उत्तरं देयम्, केवलम् एकं पदं न।
(ii) यदि पर्यावरणं प्राणिजीवनाय अनुकूलं न भविष्यति तर्हि किं भविष्यति? [2 Marks]
Answer: यदि पर्यावरणं प्राणिजीवनाय अनुकूलं न भविष्यति तर्हि पृथिव्यां जीवनमेव असम्भवं भविष्यति।
Teacher's Note:
a) 'पृथिव्यां जीवनमेव असम्भवं भविष्यति' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) प्रश्नस्य पदानि उत्तरे योजयित्वा पूर्णवाक्यं लेखनीयम्।
(iii) केषां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना अस्ति? [2 Marks]
Answer: पर्यावरणप्रदूषकं धूमं क्षिपतां वाहनानाम् औद्योगिक-यन्त्रागाराणां च सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना अस्ति।
Teacher's Note:
a) 'वाहनानाम्' 'औद्योगिक-यन्त्रागाराणाम्' इति पदद्वयम् उत्तरे आवश्यकम्।
b) 'केषाम्' इति प्रश्ने षष्ठी-बहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(इ) अनुच्छेदस्य समुचितं शीर्षकं लिखत। [1 Mark]
Answer: पर्यावरणम् / प्रकृतिसुरक्षा
Teacher's Note:
a) गद्यांशस्य मुख्यः विषयः पर्यावरणस्य रक्षणम् अस्ति।
b) विषयानुकूलम् अन्यत् शीर्षकम् अपि स्वीक्रियते।
(ई) यथानिर्देशम् उत्तरत - [3 Marks]
(i) 'नवीनाः' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्? [1 Mark]
(क) जनाः
(ख) आविष्काराः
(ग) मार्गाः
(घ) अपेक्षिताः
Answer: (ख) आविष्काराः
Teacher's Note:
a) "नवीनाः आविष्काराः" इति पदयोः लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि समानानि सन्ति।
b) विशेषणं विशेष्यस्य गुणं बोधयति।
(ii) 'शोषकः' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्? [1 Mark]
(क) विषयः
(ख) चिन्तनीयः
(ग) सरलः
(घ) पोषकः
Answer: (घ) पोषकः
Teacher's Note:
a) 'शोषकः' (हानिं करोति) इत्यस्य विपरीतार्थः 'पोषकः' (पालनं करोति) अस्ति।
b) 'पोषकः' गद्यांशस्य प्रथमे वाक्ये प्रयुक्तम्।
(iii) जनाः अस्याः गाम्भीर्यं न अनुभवन्ति।' अत्र किं क्रियापदम्? [1 Mark]
(क) अत्र
(ख) अस्याः
(ग) अनुभवन्ति
(घ) जनाः
Answer: (ग) अनुभवन्ति
Teacher's Note:
a) क्रियापदं कार्यं बोधयति, अत्र 'अनुभवन्ति' एव क्रियापदम्।
b) 'जनाः' कर्तृपदम् अस्ति, न तु क्रियापदम्।
खण्डः - ख
रचनात्मककार्यम् - 15 अङ्काः
2. भवान् प्रदीपः। स्वस्य कुशलतायाः विषये सूचयितुं मातरं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखतु - [5 Marks]
(i) ..................
शिमलातः,
तिथिः ..................
परमपूज्यमातः!
सादरं प्रणामाः।
अहम् अत्र कुशली तत्रापि कामये। भवत्याः पत्रं प्राप्य मनसि सन्तोषः (ii) ............। मम भ्राता (iii) ............ स्वस्थः इति हर्षस्य विषयः। सः मम अध्ययनस्य (iv) .................. च विषये चिन्तितः आसीत्। अहं पञ्चवादने (v) ............ यथानिर्दिष्टं (vi) ............ करोमि (vii) ............ च पठामि। नववादने विद्यालयं (viii) ............। चतुर्वादने (ix) ............ आगच्छामि। सप्तवादने गृहकार्यं करोमि। पितृमहाभागानां प्रणामाः कथनीयाः।
भवत्याः आज्ञापालकः (x) ............
प्रदीपः।
मञ्जूषा
पुत्रः, विद्यालयात्, व्यायामम्, स्वास्थ्यस्य, जातः, व्यास-छात्रावासः, इदानीम्, तदनन्तरम्, उत्थाय, गच्छामि।
Answer:
(i) व्यास-छात्रावासः
शिमलातः,
तिथिः 15.03.20XX
परमपूज्यमातः!
सादरं प्रणामाः।
अहम् अत्र कुशली तत्रापि कामये। भवत्याः पत्रं प्राप्य मनसि सन्तोषः (ii) जातः। मम भ्राता (iii) इदानीं स्वस्थः इति हर्षस्य विषयः। सः मम अध्ययनस्य (iv) स्वास्थ्यस्य च विषये चिन्तितः आसीत्। अहं पञ्चवादने (v) उत्थाय यथानिर्दिष्टं (vi) व्यायामं करोमि (vii) तदनन्तरं च पठामि। नववादने विद्यालयं (viii) गच्छामि। चतुर्वादने (ix) विद्यालयात् आगच्छामि। सप्तवादने गृहकार्यं करोमि। पितृमहाभागानां प्रणामाः कथनीयाः।
भवत्याः आज्ञापालकः (x) पुत्रः
प्रदीपः।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धः अङ्कः अस्ति, अतः सर्वं पत्रं पूरयित्वा पुनः लेखनीयम्।
b) रिक्तस्थानस्य पूर्वापरपदानि पठित्वा पदं चेतव्यम्, यथा 'विद्यालयं ... गच्छामि', 'चतुर्वादने विद्यालयात् आगच्छामि'।
c) पत्रस्य आरम्भे प्रेषकस्य स्थानं (व्यास-छात्रावासः) तिथिः च लेखनीये।
3. अ अधः प्रदत्तं चित्रम् आधृत्य पञ्चविंशतितः त्रिंशत्परिमितैः शब्दैः अनुच्छेदमेकं लिखत - [5 Marks]
मञ्जूषा
अकरोत्, महाभारतकाले, अर्जुनः, युद्धम्, प्राप्नोत्, गीतोपदेशः, रथात्, प्रार्थना, श्रीकृष्णः, निराकरोति, ज्ञानप्रवाहः, मोहभग्नम्, विषादम्।
[Figure: युद्धभूमेः दृश्यम्। मध्ये तेजोमण्डलेन युक्तः श्रीकृष्णः तिष्ठति, तस्य शिरसि मयूरपिच्छम्, कण्ठे पुष्पमाला, पीतवस्त्रं च अस्ति। तस्य पुरतः कवचधारी अर्जुनः जानुभ्यां स्थित्वा बद्धाञ्जलिः अस्ति। वामभागे ध्वजयुक्तः सुवर्णरथः चतुर्भिः श्वेताश्वैः सह अस्ति। पृष्ठभागे गजैः सैनिकैः च युक्ते सेने दृश्येते।]
Answer:
1. महाभारतकाले कुरुक्षेत्रे युद्धम् आसीत्।
2. युद्धभूमौ अर्जुनः विषादं प्राप्नोत्।
3. सः रथात् अवतीर्य श्रीकृष्णं प्रार्थनाम् अकरोत्।
4. तदा श्रीकृष्णः अर्जुनाय गीतोपदेशम् अयच्छत्।
5. गीतोपदेशः ज्ञानप्रवाहः अस्ति।
6. श्रीकृष्णः अर्जुनस्य विषादं निराकरोत्।
7. अर्जुनस्य मोहः भग्नः अभवत्।
Teacher's Note:
a) अस्य प्रश्नस्य प्रमुखम् उद्देश्यं वाक्यरचना भावप्रकटनं च अस्ति, अतः लघूनि शुद्धानि वाक्यानि लेखनीयानि।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते, स्वमेधया अपि वाक्यानि रचयितुं शक्यन्ते।
c) शब्दसीमा (25-30 शब्दाः) अवश्यं पालनीया।
अथवा
आ अधः प्रदत्तं विषयम् आधृत्य पञ्चविंशतितः त्रिंशच्छब्दपरिमितैः अनुच्छेदमेकं लिखत - [5 Marks]
विषयः - ‘देशभक्तः’
मञ्जूषा
संस्कृतिम्, प्रति, मन्यते, नित्यम्, देशभक्तः, परित्यज्य, पुरुषः, हृदयम्, स्वदेशम्, अखण्डप्रेम्णा, स्वजन्मभूमेः, स्वार्थम्, राष्ट्रहितम्, सङ्कटकाले, देशरक्षणे, समाजे।
Answer: देशभक्तः
1. देशभक्तः स्वदेशं मातृवत् मन्यते।
2. तस्य हृदयं स्वजन्मभूमिं प्रति अखण्डप्रेम्णा पूर्णम् अस्ति।
3. सः नित्यं राष्ट्रहितम् एव चिन्तयति।
4. सङ्कटकाले सः स्वार्थं परित्यज्य देशरक्षणे तत्परः भवति।
5. सः स्वसंस्कृतिम् अपि रक्षति।
6. समाजे देशभक्तः सदा पूज्यते।
Teacher's Note:
a) सर्वाणि वाक्यानि विषयेण सम्बद्धानि व्याकरणदृष्ट्या शुद्धानि च भवेयुः।
b) मञ्जूषायाः पदानां विभक्तिं परिवर्त्य अपि वाक्यनिर्माणं कर्तुं शक्यते।
c) शब्दसीमा (25-30 शब्दाः) अवश्यं पालनीया।
4. अ मञ्जूषाप्रदत्त-पदसहायतया अधोलिखितां कथां पूरयत - [5 Marks]
कस्मिंश्चिद् विशाले जनप्रदेशे कश्चन धनादि-ऐश्वर्य-विहीनः (i) ............ जनः प्रतिवसति स्म। सः भिक्षाटनेन (ii) ......... करोति स्म। अथ कदाचित् सः पिष्टेन पूरितम् एकं (iii) ............ प्राप्नोत्। सः तं घटम् आनीय गृहे एकस्मिन् नागदन्ते स्थापितवान्। सः सदा तस्य घटस्य अधः उपविश्य घटमेव पश्यति स्म। एकदा रात्रौ सः (iv) ............ -“यदि प्रदेशे दुर्भिक्षः भवेत् तर्हि एतस्य अधिकं मूल्यं भवेत्। तदा अहम् एतस्य पिष्टपूरितस्य घटस्य (v) ............ कृत्वा तेन धनेन अजानां क्रयणं करिष्यामि। कालान्तरे तेन अजसमूहः भविष्यति। अजसमूहस्य विक्रयणं कृत्वा महिषीः ताः च विक्रीय अश्वान् क्रेष्यामि। अश्वान् अपि विक्रीय यथेष्टं (vi) ............ सम्पादयिष्यामि। तेन धनेन बृहतः भवनस्य निर्माणं कारयिष्यामि। तदा मां धनवन्तं ज्ञात्वा कश्चित् श्रेष्ठी आगत्य रूपवतीं (vii) ......... मह्यं दास्यति। अनन्तरं मम पुत्रः भविष्यति। देवः इति तस्य नामकरणं करिष्यामि। अथ कदाचन अहं प्राङ्गणे उपविश्य (viii) ............ पठिष्यामि। यदा देवः जानुभ्यां चलन् मम (ix) .................. आगमिष्यति तदा तं बालं नेतुं स्वपत्नीम् आज्ञापयिष्यामि। यदि सा मम वचनं न श्रोष्यति, तर्हि अहं कोपेन (x) ............ करिष्यामि।” इति चिन्तयन् सः पादप्रहारं कृतवान् एव। तेन प्रहारेण घटः पतितः भग्नः चाभवत्।
मञ्जूषा
चिन्तितवान्, पादप्रहारम्, पुस्तकम्, दरिद्रः, मृत्तिकाघटम्, जीवनयापनम्, विक्रयणम्, धनम्, समीपम्, स्वकन्याम्।
Answer:
(i) दरिद्रः
(ii) जीवनयापनम्
(iii) मृत्तिकाघटम्
(iv) चिन्तितवान्
(v) विक्रयणम्
(vi) धनम्
(vii) स्वकन्याम्
(viii) पुस्तकम्
(ix) समीपम्
(x) पादप्रहारम्
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं शुद्धपदाय अर्धः अङ्कः अस्ति।
b) रिक्तस्थानस्य समीपस्थानि पदानि ध्यानेन पठनीयानि, यथा 'धनादि-ऐश्वर्य-विहीनः' इत्यनेन 'दरिद्रः', 'पठिष्यामि' इत्यनेन 'पुस्तकम्' सूच्यते।
c) कथायाः अन्ते 'सः पादप्रहारं कृतवान्' इति वाक्यम् (x) इत्यस्य उत्तरं पुष्टीकरोति।
अथवा
आ अधोलिखिते संवादे मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत - [5 Marks]
महेशः - मित्र! भवान् वार्षिकोत्सवाय विद्यालयं न आगच्छत्। अपि गृहे सर्वं कुशलम्?
राममनोहरः - (i) ..................।
महेशः - तर्हि किमर्थं नागच्छत्?
राममनोहरः - (ii) ..................।
माधवः - अहो! उज्जयिनीं सर्वे परिवारजनाः अगच्छन्। बहूत्तमम्। किं किं दृष्टम्?
राममनोहरः - (iii) ..................।
माधवः - उज्जयिन्याः विषये बहुधा श्रुतम् अस्ति। किम् अन्वभवत् तत्र भवान्?
राममनोहरः - आनन्दप्रदं नगरं तत्, सर्वेऽपि तत्र चिन्तारहिताः भक्ताः ‘हरहरमहादेव जयमहाकाल’ इति वदन्तः सर्वत्र व्रजन्ति।
माधवः - अहो! अद्भुतं खलु तद् दृश्यम्। किं प्रातःकालस्य भस्मारत्या दृश्यम् अवालोकयत्?
राममनोहरः - (iv) ..................।
माधवः - सत्यं वदति, अहम् अत्र विवरणं श्रुत्वैव आनन्दितः भवामि।
राममनोहरः - भवान् अपि कदापि गच्छतु यतोहि वस्तुतः दर्शनीयं स्थलं तत्।
माधवः - (v) ..................।
राममनोहरः - स्वागतम्, पुनर्मिलामः महादेव!
मञ्जूषा
आम्, अद्भुतं दृश्यं भवति तत्र यदा भस्मारती भवति तदा जनाः मन्दिरपरिसरे उपविश्य आनन्दरताः भवन्ति।
आम् मित्र! परिवारसदस्यैः सह विमर्शं कृत्वा योजनां करिष्यामि। धन्यवादः।
सर्वप्रथमं तु शिप्रानद्यां स्नानं कृतं पश्चात् च वयं महाकालदर्शनम् अकुर्म।
आम् मित्र! गेहे सर्वं कुशलमेव।
वयं गृहे न आस्म, सर्वेऽपि भ्रमणार्थं उज्जयिनीम् अगच्छाम।
Answer:
(i) आम् मित्र! गेहे सर्वं कुशलमेव।
(ii) वयं गृहे न आस्म, सर्वेऽपि भ्रमणार्थं उज्जयिनीम् अगच्छाम।
(iii) सर्वप्रथमं तु शिप्रानद्यां स्नानं कृतं पश्चात् च वयं महाकालदर्शनम् अकुर्म।
(iv) आम्, अद्भुतं दृश्यं भवति तत्र यदा भस्मारती भवति तदा जनाः मन्दिरपरिसरे उपविश्य आनन्दरताः भवन्ति।
(v) आम् मित्र! परिवारसदस्यैः सह विमर्शं कृत्वा योजनां करिष्यामि। धन्यवादः।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं रिक्तस्थानस्य पूर्वं पृष्टः प्रश्नः ध्यानेन पठनीयः, उत्तरं तेन सह सङ्गच्छेत।
b) 'किमर्थं नागच्छत्?' इत्यस्य उत्तरं भ्रमणार्थं उज्जयिनीगमनम्, 'भस्मारत्या दृश्यम्' इत्यस्य उत्तरं भस्मारतीविषयकं वाक्यम् अस्ति।
c) प्रत्येकं वाक्यं पूर्णं शुद्धं च लेखनीयम्।
खण्डः - ग
अनुप्रयुक्तव्याकरणम् 20 अङ्काः
5. अ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत - [4 Marks]
(क) आचार्याय प्रियम् + धनमाहृत्य प्रजतन्तुं मा व्यव्छेत्सीः। [1 Mark]
Answer: प्रियं धनम् (प्रियं धनमाहृत्य)
Teacher's Note:
a) पदान्ते 'म्' इत्यस्य परे व्यञ्जनम् (ध) अस्ति, अतः 'म्' स्थाने अनुस्वारः भवति (अनुस्वारसन्धिः)।
b) अत्र सन्धिः करणीयः, अतः '+' चिह्नं न लेखनीयम्।
(ख) तनुवाग्विभवः अपि सन् रघूणाम् अन्वयं वक्ष्ये। [1 Mark]
Answer: तनुवाक् + विभवः
Teacher's Note:
a) सन्धौ 'क्' इत्यस्य स्थाने 'ग्' जातः (जश्त्वसन्धिः), विच्छेदे पुनः 'वाक्' लिख्यते।
b) सन्धिच्छेदे '+' चिह्नं स्पष्टं लेखनीयम्।
(ग) एकशरीर - सङ्क्षिप्ता पृथिवी रक्षितवव्येति। [1 Mark]
Answer: रक्षितव्या + इति
Teacher's Note:
a) 'आ' + 'इ' इत्यनयोः स्थाने 'ए' भवति (गुणसन्धिः)।
b) अतः 'रक्षितव्येति' इत्यस्य विच्छेदः 'रक्षितव्या + इति' भवति।
(घ) क एष मामनुत्तरन् मुमूर्षुः + समायाति। [1 Mark]
Answer: मुमूर्षुस्समायाति
Teacher's Note:
a) विसर्गस्य परे 'स' अस्ति, अतः विसर्गस्य स्थाने 'स्' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) सन्धिं कृत्वा एकं पदं लेखनीयम्।
अथवा
आ अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत - [4 Marks]
(क) अपेक्षया रूपवतां हि विद्या मानं लभन्तेऽतितरां जगत्याम्। [1 Mark]
Answer: लभन्ते + अतितराम्
Teacher's Note:
a) पदान्ते 'ए' इत्यस्य परे 'अ' अस्ति, अतः 'अ' स्थाने अवग्रहः (ऽ) भवति (पूर्वरूपसन्धिः)।
b) विच्छेदे अवग्रहस्य स्थाने 'अ' पुनः लेखनीयः।
(ख) सन्तुष्टः + राजा मुञ्जः भोजं निजसिंहासने निवेशयेत्। [1 Mark]
Answer: सन्तुष्टो राजा
Teacher's Note:
a) 'अः' इत्यस्य परे मृदुव्यञ्जनम् (र) अस्ति, अतः विसर्गस्य 'ओ' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) अतः 'सन्तुष्टः + राजा' इत्यस्य 'सन्तुष्टो राजा' भवति।
(ग) जाने ते अभिरुचिम् अध्ययनाध्यापनयोः च। [1 Mark]
Answer: अध्ययन + अध्यापनयोः
Teacher's Note:
a) 'अ' + 'अ' इत्यनयोः स्थाने दीर्घः 'आ' भवति (दीर्घसन्धिः)।
b) विच्छेदे द्वे पदे '+' चिह्नेन पृथक् लेखनीये।
(घ) दैवी सम्पत् + विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। [1 Mark]
Answer: सम्पद्विमोक्षाय
Teacher's Note:
a) पदान्ते 'त्' इत्यस्य परे 'व' अस्ति, अतः 'त्' स्थाने 'द्' भवति (जश्त्वसन्धिः)।
b) सन्धिं कृत्वा एकं पदं लेखनीयम्।
6. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं समस्तपदं विग्रहवाक्यं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत - [4 Marks]
(i) प्रज्ञया सदृशाः आगमाः यस्य सः राजा आसीत्। [1 Mark]
(क) प्रज्ञसदृशागमात्
(ख) प्रज्ञासदृशागमः
(ग) प्रज्ञासदृशागमस्
(घ) प्रज्ञासदृशागमा
Answer: (ख) प्रज्ञासदृशागमः
Teacher's Note:
a) 'यस्य सः' इति विग्रहे बहुव्रीहिसमासः भवति।
b) समस्तपदं 'राजा' इत्यस्य विशेषणम्, अतः पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचने (प्रज्ञासदृशागमः) भवति।
(ii) (सवाष्पम्) हा धिक्! अस्मानविज्ञायोपालभसे। [1 Mark]
(क) वाष्पस्य सहितम्
(ख) वाष्पात् सहितम्
(ग) वाष्पेण सहितम्
(घ) वाष्पेभ्यः सहितम्
Answer: (ग) वाष्पेण सहितम्
Teacher's Note:
a) 'स' (सहितम्) इत्यनेन योगे तृतीयाविभक्तिः भवति, अतः 'वाष्पेण सहितम्'।
b) 'सवाष्पम्' इत्यत्र 'स' इति पदं 'सहितम्' इति अर्थं बोधयति।
(iii) यदि ते कर्मणि विचिकित्सा स्यात्। [1 Mark]
(क) कर्मविचिकित्सा
(ख) कर्मन्विचिकित्सा
(ग) कर्माणविचिकित्सा
(घ) कर्मणाविचिकित्सा
Answer: (क) कर्मविचिकित्सा
Teacher's Note:
a) समासे पूर्वपदस्य विभक्तेः लोपः भवति, 'कर्मन्' इत्यस्य 'न्' अपि लुप्यते।
b) अतः 'कर्मणि विचिकित्सा' इत्यस्य 'कर्मविचिकित्सा' (सप्तमीतत्पुरुषः) भवति।
(iv) जनः कामं च क्रोधं च लोभं च त्यजेत्। [1 Mark]
(क) कामक्रोधलोभम्
(ख) कामक्रोधलोभाः
(ग) कामक्रोधलोभा
(घ) कामक्रोधलोभान्
Answer: (घ) कामक्रोधलोभान्
Teacher's Note:
a) त्रयाणां पदानां 'च' इत्यनेन योगे इतरेतरद्वन्द्वसमासः भवति, समस्तपदं बहुवचने भवति।
b) 'त्यजेत्' इत्यस्य कर्म अस्ति, अतः द्वितीया-बहुवचनम् (कामक्रोधलोभान्) उचितम्।
7. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा समुचितं रूपं प्रदत्त-विकल्पेभ्यः चिनुत - [4 Marks]
(i) दौवारिकः भुशुण्डीं स्कन्धे निधाय निपुणं निरीक्षमाणः असीत्। [1 Mark]
(क) निर्+इक्ष् +मतुप्
(ख) निर्+ईक्ष्+अण्
(ग) निर्+ईक्ष्+शतृ
(घ) निर्+ईक्ष्+शानच्
Answer: (घ) निर्+ईक्ष्+शानच्
Teacher's Note:
a) 'ईक्ष्' आत्मनेपदी धातुः, अतः अत्र शानच्-प्रत्ययः (मान) भवति।
b) शतृ-प्रत्ययः परस्मैपदिधातुभ्यः एव भवति।
(ii) निवेदितम् अप्रभु + त्व। [1 Mark]
(क) अप्रभुत्व
(ख) अप्रभुतम्
(ग) अप्रभुत्वम्
(घ) अप्रभुता
Answer: (ग) अप्रभुत्वम्
Teacher's Note:
a) त्व-प्रत्ययान्तं पदं सदा नपुंसकलिङ्गे भवति।
b) अतः प्रथमा-एकवचने 'अप्रभुत्वम्' इति रूपम्।
(iii) अहं बल+मतुप् सिद्धः सुखी च अस्मि। [1 Mark]
(क) बलवत्
(ख) बलवान्
(ग) बलवति
(घ) बलवता
Answer: (ख) बलवान्
Teacher's Note:
a) अकारान्तशब्दात् मतुप्-प्रत्ययस्य 'वत्' भवति, पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचने 'बलवान्' रूपम्।
b) 'अहम्' इत्यस्य विशेषणत्वात् प्रथमाविभक्तिः उचिता।
(iv) आर्य! कः परित्रातव्यः। [1 Mark]
(क) परि + त्राण् + तव्यत्
(ख) परि + त्राण् + शानच्
(ग) परि + त्राण् + अनीयर्
(घ) परि + त्राण् + क्तिन्
Answer: (क) परि + त्राण् + तव्यत्
Teacher's Note:
a) 'तव्य' इति भागः तव्यत्-प्रत्ययं सूचयति।
b) तव्यत्-प्रत्ययः 'योग्यम्' 'करणीयम्' इति अर्थं बोधयति।
8. समुचितं विभक्तियुक्तं पदं प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कृत्वा लिखत - [4 Marks]
(i) ते आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः ............ अविधिपूर्वकं यजन्ते। [1 Mark]
(क) नामयज्ञेभ्यः
(ख) नामयज्ञानाम्
(ग) नामयज्ञेषु
(घ) नामयज्ञैः
Answer: (घ) नामयज्ञैः
Teacher's Note:
a) यजनस्य साधनं 'नामयज्ञाः', अतः करणे तृतीयाविभक्तिः।
b) शुद्धवाक्यम् - ते आत्मसम्भाविताः स्तब्धाः नामयज्ञैः अविधिपूर्वकं यजन्ते।
(ii) कुलगुरुतुम्बरुमहाभागैः तु .................. अन्यदेव सूचितम्। [1 Mark]
(क) गन्धर्वराजम्
(ख) गन्धर्वराजाय
(ग) गन्धर्वराजात्
(घ) गन्धर्वराजस्य
Answer: (ख) गन्धर्वराजाय
Teacher's Note:
a) 'सूचितम्' (कथितम्) इत्यस्य योगे यस्मै सूच्यते तस्मिन् चतुर्थी भवति।
b) शुद्धवाक्यम् - कुलगुरुतुम्बरुमहाभागैः तु गन्धर्वराजाय अन्यदेव सूचितम्।
(iii) .................. समीपम् आगत्य दौवारिकः उवाच। [1 Mark]
(क) दीपेषु
(ख) दीपम्
(ग) दीपस्य
(घ) दीपात्
Answer: (ग) दीपस्य
Teacher's Note:
a) 'समीपम्' इत्यस्य योगे षष्ठीविभक्तिः भवति।
b) यथा - गृहस्य समीपम्, नद्याः समीपम्।
(iv) राजा दिलीपः .................. सदृशागमः आसीत्। [1 Mark]
(क) प्रज्ञायाः
(ख) प्रज्ञाः
(ग) प्रज्ञा
(घ) प्रज्ञया
Answer: (घ) प्रज्ञया
Teacher's Note:
a) 'सदृश' (तुल्य) इत्यस्य योगे तृतीयाविभक्तिः भवति।
b) अस्य एव वाक्यस्य समस्तपदं 'प्रज्ञासदृशागमः' प्रश्ने 6 (i) दृश्यते।
9. अ वाच्यानुसारं समुचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं लिखत - [4 Marks]
राघवेन्द्रः - भोः मानव! (i) .................. अधुना किं क्रियते?
मानवः - किं त्वम् न जानासि? सा परीक्षायै (ii) .................. करोति।
राघवेन्द्रः - तया क्रीडनाय कदा (iii) ..................?
मानवः - निश्चयेन अध्ययनं समाप्य एव (iv) .................. क्रीडनाय आगमिष्यति।
मञ्जूषा
आगमिष्यते, सिद्धताम्, सा, राधया।
Answer:
राघवेन्द्रः - भोः मानव! (i) राधया अधुना किं क्रियते?
मानवः - किं त्वम् न जानासि? सा परीक्षायै (ii) सिद्धताम् करोति।
राघवेन्द्रः - तया क्रीडनाय कदा (iii) आगमिष्यते?
मानवः - निश्चयेन अध्ययनं समाप्य एव (iv) सा क्रीडनाय आगमिष्यति।
Teacher's Note:
a) कर्मवाच्ये (क्रियते, आगमिष्यते) कर्ता तृतीयाविभक्तौ (राधया, तया) भवति।
b) कर्तृवाच्ये (करोति, आगमिष्यति) कर्ता प्रथमाविभक्तौ (सा) कर्म च द्वितीयायां (सिद्धताम्) भवति।
अथवा
आ वाच्यानुसारं समुचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितानि वाक्यानि लिखत - [4 Marks]
(i) तेन विद्यालयः .................. (गम्)।
(ii) .................. (युष्मद्) श्रीमद्भगवद्गीतां जानासि?
(iii) पिता सर्वान् .................. (पुत्र) लालयति।
(iv) क्रीडकैः ध्यानेन .................. (क्रीड्)।
Answer:
(i) तेन विद्यालयः गम्यते।
(ii) त्वं श्रीमद्भगवद्गीतां जानासि?
(iii) पिता सर्वान् पुत्रान् लालयति।
(iv) क्रीडकैः ध्यानेन क्रीड्यते।
Teacher's Note:
a) कर्तरि तृतीया (तेन, क्रीडकैः) अस्ति चेत् कर्मवाच्यं भाववाच्यं वा भवति, अतः क्रियापदम् आत्मनेपदे 'यक्'-युक्तं (गम्यते, क्रीड्यते) भवति।
b) 'जानासि' मध्यमपुरुषः, अतः कर्ता 'त्वम्'; 'सर्वान्' इत्यस्य विशेष्यं 'पुत्रान्' (द्वितीया-बहुवचनम्)।
खण्डः - घ भागः - I
पठितांशावबोधनम् 25 अङ्काः
10. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् यथानिर्देशं संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
पुरा धाराराज्ये सिन्धुल-संज्ञो राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्। तस्य वार्धक्ये भोज इति पुत्रः समजनि। सः यदा पञ्चवार्षिकस्तदा पिता ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा मुख्यामात्यानाहूयानुजं मुञ्जं महाबलमालोक्य पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास - यद्यहं राज्यलक्ष्मीभारधारणसमर्थं सहोदरमपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छामि, तदा लोकापवादः। अथ वा बालं मे पुत्रं मुञ्जो राज्यलोभाद्विषादिना मारयिष्यति तदा दत्तमपि राज्यं वृथा। पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राज्यं मुञ्जाय दत्वा तदुत्सङ्गे भोजमात्मानं मुमोच।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(क) राजा कं बालं संवीक्ष्य विचारयामास? [½ Mark]
Answer: पुत्रम्
Teacher's Note:
a) "पुत्रं च बालं संवीक्ष्य विचारयामास" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कम्' इति प्रश्ने द्वितीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ख) पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च इति विचार्य राजा राज्यं कस्मै अयच्छत्? [½ Mark]
Answer: मुञ्जाय
Teacher's Note:
a) "राज्यं मुञ्जाय दत्वा" इति अंशे उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ग) कः संज्ञः राजा चिरं प्रजाः पर्यपालयत्? [½ Mark]
Answer: सिन्धुल-संज्ञः
Teacher's Note:
a) गद्यांशस्य प्रथमे वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'संज्ञः' इति पदेन सह उत्तरं लेखनीयम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(क) राजा आत्मनः जरां ज्ञात्वा किं विचारयामास? [1 Mark]
Answer: राजा आत्मनः जरां ज्ञात्वा विचारयामास - यद्यहं राज्यलक्ष्मीभारधारणसमर्थं सहोदरमपहाय राज्यं पुत्राय प्रयच्छामि, तदा लोकापवादः। अथ वा बालं मे पुत्रं मुञ्जो राज्यलोभाद्विषादिना मारयिष्यति तदा दत्तमपि राज्यं वृथा।
Teacher's Note:
a) राज्ञः चिन्तायाः द्वौ अंशौ स्तः - लोकापवादः, मुञ्जेन पुत्रस्य मारणस्य भयं च।
b) उत्तरे द्वौ अपि अंशौ लेखनीयौ।
(ख) राज्ञः वार्धक्ये कः समजनि? [1 Mark]
Answer: राज्ञः वार्धक्ये भोज इति पुत्रः समजनि।
Teacher's Note:
a) 'भोज इति पुत्रः' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) प्रश्नस्य पदानि योजयित्वा पूर्णवाक्यं लेखनीयम्।
(ग) सिन्धुलः किं विचार्य राज्यं मुञ्जाय अयच्छत्? [1 Mark]
Answer: पुत्रहानिर्वंशोच्छेदश्च इति विचार्य सिन्धुलः राज्यं मुञ्जाय अयच्छत्।
Teacher's Note:
a) 'पुत्रहानिः वंशोच्छेदः च' इति विचारः उत्तरस्य मूलम् अस्ति।
b) गद्यांशस्य अन्तिमे वाक्ये उत्तरं प्राप्यते।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) ‘विचारयामास’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
Answer: पिता / राजा
Teacher's Note:
a) "पिता ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा ... विचारयामास" इति वाक्ये 'पिता' कर्ता अस्ति।
b) कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति।
(ख) ‘बबन्ध’ इत्यस्य विपर्ययपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: मुमोच
Teacher's Note:
a) 'बबन्ध' (बद्धवान्) इत्यस्य विपरीतार्थः 'मुमोच' (मुक्तवान्) अस्ति।
b) उभे अपि पदे लिट्-लकारे स्तः।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) ‘सः यदा पञ्चवार्षिकस्तदा’ अत्र ‘सः’ इति सर्वनामपदं कस्मै किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: पुत्राय / भोजाय
Teacher's Note:
a) पूर्ववाक्ये 'भोज इति पुत्रः समजनि' इति उक्तम्, अतः 'सः' भोजाय प्रयुक्तम्।
b) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ख) ‘अवलोक्य’ इत्यर्थे किं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: संवीक्ष्य
Teacher's Note:
a) 'अवलोक्य' 'संवीक्ष्य' च द्वे अपि 'दृष्ट्वा' इति अर्थं बोधयतः।
b) उभे अपि पदे ल्यप्-प्रत्ययान्ते स्तः।
11. अधोलिखितं पद्यं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् यथानिर्देशं संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य, दोषेषु यत्नः सुमहान् खलानाम्।
निरीक्षते केलिवनं प्रविश्य, क्रमेलकः कण्टकजालमेव॥
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(क) खलानां कीदृशः यत्नः दोषेषु भवति? [½ Mark]
Answer: सुमहान्
Teacher's Note:
a) 'कीदृशः' इति प्रश्ने विशेषणपदं लेखनीयम्।
b) "दोषेषु यत्नः सुमहान् खलानाम्" इति पङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
(ख) कः कण्टकजालं निरीक्षते? [½ Mark]
Answer: क्रमेलकः
Teacher's Note:
a) पद्यस्य द्वितीयपङ्क्तौ उत्तरम् अस्ति।
b) 'क्रमेलकः' इत्यस्य अर्थः उष्ट्रः।
(ग) खलानाम् केषु यत्नः भवति? [½ Mark]
Answer: दोषेषु
Teacher's Note:
a) 'केषु' इति प्रश्ने सप्तमी-बहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
b) खलाः गुणान् त्यक्त्वा दोषान् एव पश्यन्ति।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(क) क्रमेलकः कुत्र प्रविश्य किं निरीक्षते? [1 Mark]
Answer: क्रमेलकः केलिवनं प्रविश्य कण्टकजालं निरीक्षते।
Teacher's Note:
a) प्रश्नस्य द्वौ अंशौ स्तः - 'कुत्र' (केलिवनम्), 'किम्' (कण्टकजालम्)।
b) उभौ अपि अंशौ उत्तरे लेखनीयौ।
(ख) पद्ये सूक्तिरसं कीदृशं प्रोक्तम्? [1 Mark]
Answer: पद्ये सूक्तिरसं कर्णामृत-सदृशं प्रोक्तम्।
Teacher's Note:
a) 'कर्णामृतम्' इति पदं 'सूक्तिरसम्' इत्यस्य विशेषणम् अस्ति।
b) 'कर्णामृतम्' इत्यस्य भावः - कर्णयोः कृते अमृतम् इव मधुरम्।
(ग) किं विमुच्य खलानां यत्नः दोषेषु भवति? [1 Mark]
Answer: कर्णामृतं सूक्तिरसं विमुच्य खलानां यत्नः दोषेषु भवति।
Teacher's Note:
a) 'कर्णामृतं सूक्तिरसम्' इति पदद्वयम् उत्तरस्य मुख्यः अंशः।
b) पद्यस्य प्रथमपङ्क्तौ उत्तरं प्राप्यते।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) 'यत्नः' इति पदस्य विशेषणपदं किम्? [1 Mark]
Answer: सुमहान्
Teacher's Note:
a) "यत्नः सुमहान्" इति पदयोः लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि समानानि।
b) विशेषणं विशेष्यस्य गुणं बोधयति।
(ख) ‘गुणेषु' इति पदस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: दोषेषु
Teacher's Note:
a) 'गुणेषु' इत्यस्य विपरीतार्थः 'दोषेषु' अस्ति।
b) उभे अपि पदे सप्तमी-बहुवचने स्तः।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) ‘निरीक्षते’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: क्रमेलकः
Teacher's Note:
a) "क्रमेलकः ... निरीक्षते" इति वाक्ये 'क्रमेलकः' कर्ता अस्ति।
b) कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति।
(ख) ‘त्यक्त्वा’ इति पदस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: विमुच्य
Teacher's Note:
a) 'त्यक्त्वा' 'विमुच्य' च समानार्थके पदे स्तः।
b) पर्यायपदं समानार्थकं पदम् इति स्मर्तव्यम्।
12. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् यथानिर्देशं संस्कृतेन उत्तरत - [5 Marks]
रामः - अत्र मोहमुपगतस्तत्रभवान्। हन्त! निवेदितमप्रभुत्वम्। मैथिलि!
मङ्गलार्थेऽनया दत्तान् वल्कलांस्तावदानय।
करोम्यन्यैर्नृपैर्धर्मं नैवाप्तं नोपपादितम्॥
सीता - गृह्णात्वार्यपुत्रः।
रामः - मैथिलि! किं व्यवसितम्?
सीता - ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम्।
रामः - मयैकाकिना किल गन्तव्यम्।
सीता - अतो नु खल्वनुगच्छामि।
रामः - वने खलु वस्तव्यम्।
सीता - तत् खलु मे प्रासादः।
रामः - श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषापि च ते निर्वर्तयितव्या।
सीता - एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणामः क्रियते।
I. एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(क) रामः सीतां कान् आनेतुं कथयति? [½ Mark]
Answer: वल्कलान्
Teacher's Note:
a) "वल्कलांस्तावदानय" इति अंशे उत्तरम् अस्ति।
b) 'कान्' इति प्रश्ने द्वितीया-बहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(ख) सहधर्मचारिणी का अस्ति? [½ Mark]
Answer: सीता
Teacher's Note:
a) "ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम्" इति सीता वदति।
b) 'का' इति प्रश्ने स्त्रीलिङ्गे प्रथमाविभक्तौ उत्तरम्।
(ग) एकाकिना केन गन्तव्यम्? [½ Mark]
Answer: रामेण
Teacher's Note:
a) "मयैकाकिना किल गन्तव्यम्" इति रामः वदति, अतः 'मया' इत्यस्य स्थाने 'रामेण'।
b) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(क) रामेण कुत्र वस्तव्यम्? [1 Mark]
Answer: रामेण वने वस्तव्यम्।
Teacher's Note:
a) "वने खलु वस्तव्यम्" इति रामस्य वचने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कुत्र' इति प्रश्ने सप्तम्यन्तं स्थानवाचकं पदं (वने) लेखनीयम्।
(ख) सीता किं निमित्तं देवतानां प्रणामं करोति? [1 Mark]
Answer: सीता श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषानिमित्तं देवतानां प्रणामं करोति।
Teacher's Note:
a) 'एनाम् उद्दिश्य' इत्यत्र 'एनाम्' श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषां निर्दिशति।
b) उत्तरे 'शुश्रूषानिमित्तम्' इति पदं स्पष्टं लेखनीयम्।
(ग) कः मोहं उपगतः? [1 Mark]
Answer: तत्रभवान् (महाराजः दशरथः) मोहम् उपगतः।
Teacher's Note:
a) "अत्र मोहमुपगतस्तत्रभवान्" इति रामस्य वचने उत्तरम् अस्ति; 'तत्रभवान्' इति आदरसूचकं पदम्।
b) अङ्कयोजनायाम् अत्र 'भवान् (लक्ष्मणः) मोहम् उपगतः' इति उत्तरं दत्तम्।
III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) ‘तत् खलु मे प्रासादः।’ इत्यत्र ‘मे’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: सीतायै
Teacher's Note:
a) इदं वाक्यं सीता वदति, अतः 'मे' (मम) सीतायै प्रयुक्तम्।
b) 'कस्मै' इति प्रश्ने चतुर्थीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ख) ‘करोमि’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? [1 Mark]
Answer: अहम् (रामः)
Teacher's Note:
a) 'करोमि' उत्तमपुरुषः एकवचनम्, अतः कर्ता 'अहम्'।
b) इदं वाक्यं रामः वदति, अतः 'अहम्' इत्यनेन रामः सूच्यते।
अथवा
(आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत - [2 Marks]
(क) ‘दानवानाम्’ इति पदस्य किं विलोमपदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्? [1 Mark]
Answer: देवतानाम्
Teacher's Note:
a) 'दानवाः' इत्यस्य विपरीतार्थः 'देवताः' अस्ति।
b) उभे अपि पदे षष्ठी-बहुवचने स्तः।
(ख) ‘मैथिली’ इति पदं कस्याः पर्यायः अस्ति? [1 Mark]
Answer: सीतायाः
Teacher's Note:
a) मिथिलायाः राजकुमारी इति कारणेन सीता 'मैथिली' इति कथ्यते।
b) 'कस्याः' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
13. अ अधोलिखितस्य पद्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत - [3 Marks]
तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः।
दिलीप इव राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव॥
भावार्थः - येन प्रकारेण (i) ............ चन्द्रमा उत्पन्नः अभवत् तथा एव तस्य (ii) ......... वंशे तस्य अपेक्षया अपि (iii) .................. निर्मलतरः राजसु चन्द्रः इव तेजस्वी राजा दिलीपः अभवत् (जन्म लब्धवान्)।
मञ्जूषा
वैवस्वतमनोः, कान्तिमान्, क्षीरसागरात्।
Answer:
भावार्थः - येन प्रकारेण (i) क्षीरसागरात् चन्द्रमा उत्पन्नः अभवत् तथा एव तस्य (ii) वैवस्वतमनोः वंशे तस्य अपेक्षया अपि (iii) कान्तिमान् निर्मलतरः राजसु चन्द्रः इव तेजस्वी राजा दिलीपः अभवत् (जन्म लब्धवान्)।
Teacher's Note:
a) 'क्षीरनिधौ' इत्यस्य भावः 'क्षीरसागरात्', 'तदन्वये' इत्यस्य भावः 'वैवस्वतमनोः वंशे' अस्ति।
b) 'शुद्धिमत्तरः' इत्यस्य भावः 'कान्तिमान् निर्मलतरः' इति।
c) भावार्थं पूरयित्वा सम्पूर्णः पुनः लेखनीयः।
अथवा
आ प्रदत्त-भावार्थत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत - [3 Marks]
(i) सूक्तिरसं विमुच्य दोषेषु यत्नः सुमहान् खलानाम्। [1 Mark]
(क) खलः नरः दुष्टताम् आचरति।
(ख) दुष्टानां प्रयासः सुवचनं त्यक्त्वा दोषेषु/व्यसनेषु भवति।
(ग) सज्जनानां सुवचनं त्याज्यं भवति।
Answer: (ख) दुष्टानां प्रयासः सुवचनं त्यक्त्वा दोषेषु/व्यसनेषु भवति।
Teacher's Note:
a) 'खलानाम्' = दुष्टानाम्, 'यत्नः' = प्रयासः, 'सूक्तिरसं विमुच्य' = सुवचनं त्यक्त्वा।
b) मूलस्य प्रत्येकं पदस्य भावः यस्मिन् विकल्पे अस्ति सः एव शुद्धः।
(ii) युधिष्ठिरस्य एषा एव चिन्तनसरणिः। [1 Mark]
(क) ज्येष्ठपाण्डुपुत्रस्य ईदृशी एव विचारधारा।
(ख) तस्य ईदृशी प्रवृत्ति न आसीत्।
(ग) युधिष्ठिरस्य कुलपरम्परा ईदृशी एव।
Answer: (क) ज्येष्ठपाण्डुपुत्रस्य ईदृशी एव विचारधारा।
Teacher's Note:
a) 'युधिष्ठिरः' = ज्येष्ठपाण्डुपुत्रः, 'चिन्तनसरणिः' = विचारधारा।
b) 'कुलपरम्परा' इति अर्थः मूले नास्ति, अतः (ग) अशुद्धः।
(iii) यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि। [1 Mark]
(क) यानि वन्दनीयानि तानि सेवा योग्यानि।
(ख) सेवा एव करणीयानि।
(ग) यानि दोषरहितानि अनिन्द्यानि च कार्याणि सन्ति तानि करणीयानि।
Answer: (ग) यानि दोषरहितानि अनिन्द्यानि च कार्याणि सन्ति तानि करणीयानि।
Teacher's Note:
a) 'अनवद्यानि' = दोषरहितानि अनिन्द्यानि, 'सेवितव्यानि' = करणीयानि।
b) 'यानि ... तानि' इति संरचना शुद्धे भावार्थे अपि अस्ति।
14. अधोलिखित-श्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत - [3 Marks]
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव तावत्
मम पितृपरवत्ता बालभावः स एव।
नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजानाम्
अथ च न परिभोगैर्वञ्चिता भ्रातरो मे॥
अन्वयः - तावत् एव (i) ......... वनगमन-निवृत्तिः, मम पितृपरवत्ता सः एव (ii) ............, नवनृपति-विमर्शे प्रजानां शङ्का न अस्ति, अथ च मे भ्रातरः (iii) ............ वञ्चिताः न (भविष्यन्ति)।
मञ्जूषा
बालभावः, परिभोगैः, पार्थिवस्य।
Answer:
अन्वयः - तावत् एव (i) पार्थिवस्य वनगमन-निवृत्तिः, मम पितृपरवत्ता सः एव (ii) बालभावः, नवनृपति-विमर्शे प्रजानां शङ्का न अस्ति, अथ च मे भ्रातरः (iii) परिभोगैः वञ्चिताः न (भविष्यन्ति)।
Teacher's Note:
a) 'पार्थिवस्यैव' इत्यस्मात् 'पार्थिवस्य', 'परिभोगैर्वञ्चिताः' इत्यस्मात् 'परिभोगैः' इति पदं सन्धिविच्छेदेन प्राप्यते।
b) 'सः एव' इत्यस्य विशेष्यं 'बालभावः' अस्ति।
c) अन्वयं पूरयित्वा सम्पूर्णः पुनः लेखनीयः।
15. अ ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशस्य ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशेन सह मेलनं कुरुत - [4 Marks]
‘क’ स्तम्भः | ‘ख’ स्तम्भः
(1) प्रजानामेव भूत्यर्थम् | (क) अन्तेवासिनमनुशास्ति।
(2) वेदम् अनूच्याचार्यः | (ख) स ताभ्यो बलिमग्रहीत्।
(3) अजीर्णे भेषजं वारि | (ग) शिष्येभ्यः जीवनकलां शिक्षयिष्यामि।
(4) आचार्येतिपादं प्राप्य | (घ) जीर्णे वारि बलप्रदम्।
Answer:
(1) प्रजानामेव भूत्यर्थम् - (ख) स ताभ्यो बलिमग्रहीत्।
(2) वेदम् अनूच्याचार्यः - (क) अन्तेवासिनमनुशास्ति।
(3) अजीर्णे भेषजं वारि - (घ) जीर्णे वारि बलप्रदम्।
(4) आचार्येतिपादं प्राप्य - (ग) शिष्येभ्यः जीवनकलां शिक्षयिष्यामि।
Teacher's Note:
a) प्रत्येकं वाक्यांशस्य अर्थं विचार्य पूर्णं सार्थकं वाक्यं यथा भवेत् तथा मेलनं करणीयम्।
b) 'अजीर्णे ... जीर्णे' इति पदयोः सम्बन्धः, 'आचार्य' 'शिष्येभ्यः' इति पदयोः सम्बन्धः च मेलने साहाय्यं करोति।
अथवा
आ अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत - [4 Marks]
(क) भूत्यै न प्रमदिव्यम्।
(ख) फले कस्मिन् स्पृहा तस्या येनाकार्यं करिष्यति।
(ग) राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य निशीथे शयनमासाद्य व्यचिन्तयत्।
(घ) केलिवनं प्रविश्य क्रमेलकः कण्टकजालं निरीक्षते।
मञ्जूषा
कामना, ऐश्वर्याय, उष्ट्रः, रात्रौ।
Answer:
(क) ऐश्वर्याय न प्रमदिव्यम्।
(ख) फले कस्मिन् कामना तस्या येनाकार्यं करिष्यति।
(ग) राजा ब्राह्मणं सम्प्रेष्य रात्रौ शयनमासाद्य व्यचिन्तयत्।
(घ) केलिवनं प्रविश्य उष्ट्रः कण्टकजालं निरीक्षते।
Teacher's Note:
a) भूत्यै = ऐश्वर्याय, स्पृहा = कामना, निशीथे = रात्रौ, क्रमेलकः = उष्ट्रः।
b) पर्यायपदस्य विभक्तिः वचनं च मूलपदस्य अनुसारं भवेत् (भूत्यै - ऐश्वर्याय, चतुर्थी)।
खण्डः - घ भागः - II
सामान्यसंस्कृतसाहित्यपरिचयः 10 अङ्काः
16. अधोलिखित-प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘शिक्षावल्याः’ कः पाठः सङ्कलितः? [1 Mark]
Answer: ‘शिक्षावल्याः’ अनुशासनम् इति पाठः सङ्कलितः।
Teacher's Note:
a) 'शिक्षावल्ली' तैत्तिरीयोपनिषदः भागः अस्ति।
b) पाठस्य नाम 'अनुशासनम्' शुद्धं लेखनीयम्।
(ii) ‘प्रजानुरञ्जको नृपः’ इति पाठः कस्मात् महाकाव्यात् सङ्कलितः? [1 Mark]
Answer: ‘प्रजानुरञ्जको नृपः’ इति पाठः रघुवंशमहाकाव्यात् सङ्कलितः।
Teacher's Note:
a) रघुवंशमहाकाव्यस्य रचयिता कालिदासः अस्ति।
b) 'कस्मात्' इति प्रश्ने पञ्चमीविभक्तौ उत्तरं (रघुवंशमहाकाव्यात्) लेखनीयम्।
(iii) ‘शिवराजविजयः’ इत्यस्य उपन्यासस्य लेखकः कः? [1 Mark]
Answer: ‘शिवराजविजयः’ इत्यस्य उपन्यासस्य लेखकः पं. अम्बिकादत्तव्यासः।
Teacher's Note:
a) 'शिवराजविजयः' संस्कृतस्य प्रसिद्धः उपन्यासः अस्ति।
b) लेखकस्य पूर्णं नाम (पं. अम्बिकादत्तव्यासः) लेखनीयम्।
(iv) ‘कार्याकार्यव्यवस्थितिः’ इत्यस्य पाठस्य सन्दर्भग्रन्थः कः? [1 Mark]
Answer: ‘कार्याकार्यव्यवस्थितिः’ इत्यस्य पाठस्य सन्दर्भग्रन्थः श्रीमद्भगवद्गीता।
Teacher's Note:
a) अस्मिन् पाठे 'दैवी सम्पद्विमोक्षाय' इति श्लोकांशः अपि अस्ति (प्रश्नः 5 आ)।
b) ग्रन्थस्य नाम शुद्धं लेखनीयम्।
17. मञ्जूषायाः समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
मञ्जूषा
नलचम्पू, महाकाव्यस्य, मेघदूतम्, गद्यरचनायाः।
(i) कालिदासेन रचितं खण्डकाव्यम् ............... अस्ति। [1 Mark]
Answer: कालिदासेन रचितं खण्डकाव्यम् मेघदूतम् अस्ति।
Teacher's Note:
a) मेघदूतं कालिदासस्य प्रसिद्धं खण्डकाव्यम् (गीतिकाव्यम्) अस्ति।
b) 'खण्डकाव्यम्' नपुंसकलिङ्गे, अतः 'मेघदूतम्' इति पदं सङ्गच्छते।
(ii) .................. दमयन्तीकथा अपि कथ्यते। [1 Mark]
Answer: नलचम्पूः दमयन्तीकथा अपि कथ्यते।
Teacher's Note:
a) नलचम्पूः चम्पूकाव्यम् अस्ति, तस्य अपरं नाम 'दमयन्तीकथा'।
b) मञ्जूषायां 'नलचम्पू' इति मुद्रितम्।
(iii) .................. सन्दर्भे ‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इति उक्तिः प्रसिद्धा। [1 Mark]
Answer: गद्यरचनायाः सन्दर्भे ‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इति उक्तिः प्रसिद्धा।
Teacher's Note:
a) उक्तिः एव 'गद्यम्' इति वदति, अतः अत्र 'गद्यरचनायाः' इति पदं सङ्गच्छते।
b) अङ्कयोजनायाम् अत्र 'महाकाव्यस्य' (iv) इत्यत्र च 'गद्यरचनायाः' इति दत्तम्, उभे परस्परं विपर्यस्ते प्रतीयेते।
(iv) दैवीयोदात्तगुणोपेतः उच्चकुलीयः क्षत्रियः .................. नायकः भवति। [1 Mark]
Answer: दैवीयोदात्तगुणोपेतः उच्चकुलीयः क्षत्रियः महाकाव्यस्य नायकः भवति।
Teacher's Note:
a) महाकाव्यस्य लक्षणेषु धीरोदात्तगुणयुक्तः सद्वंशजः क्षत्रियः देवः वा नायकः इति उक्तम्।
b) अङ्कयोजनायाम् अत्र 'गद्यरचनायाः' इति दत्तम्।
18. समुचितं मेलयित्वा लिखत - [4 Marks]
भागः - क | भागः - ख
(i) मृच्छकटिकम् | (क) मुद्राराक्षसम्
(ii) राजनैतिकनाटकम् | (ख) शूद्रकः
(iii) महाभारताधारितम् | (ग) कालिदासः
(iv) मालविाग्निमित्रम् | (घ) वेणीसंहारः
Answer:
(i) मृच्छकटिकम् - (ख) शूद्रकः
(ii) राजनैतिकनाटकम् - (क) मुद्राराक्षसम्
(iii) महाभारताधारितम् - (घ) वेणीसंहारः
(iv) मालविाग्निमित्रम् - (ग) कालिदासः
Teacher's Note:
a) मृच्छकटिकस्य रचयिता शूद्रकः, मालविकाग्निमित्रस्य रचयिता कालिदासः अस्ति।
b) मुद्राराक्षसं राजनीतिप्रधानं नाटकम्, वेणीसंहारः महाभारतस्य कथाम् आधृत्य रचितम्।
Free study material for Sanskrit
CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download & Sample Question Papers for Class 12 Sanskrit Core
Access Sample Papers for Class 12 Sanskrit Core
Access structured sample papers for Class 12 Sanskrit Core. Solving the CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download provided above helps students understand official exam blueprints and tackle anticipated question formats with confidence.
Key Advantages of Solving CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download
- Exam Blueprint: Understand mark allocations and structural guidelines relevant to Class 12 evaluations.
- Targeted Improvement: Identify weak areas in Class 12 Sanskrit Core requiring focused revision.
- Pacing & Precision: Practice mixed question formats to build execution speed and ensure timely paper completion.
How to Analyze Your Performance in CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download
- Self-Evaluation: Score your answers using official guidance to track your academic progress.
- Mistake Correction: Class 12 pupils must re-solve questions answered incorrectly to master the correct method.
- Continuous Practice: Take additional Sanskrit Core sample modules online to maximize preparedness for CBSE evaluations.
FAQs
You can download the complete PDF for CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download for free from StudiesToday.com. Our resources for Class 12 Sanskrit Core are updated for the latest academic session and follow the official exam pattern.
Yes, CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download comes with detailed, teacher-verified solutions. We have provided step-by-step answers for Sanskrit Core to help students of Class 12 understand correct methodology and marking scheme.
Practicing this Sanskrit Core paper helps in time management and identifying important topics. For Class 12, solving mock papers is the best way to gain confidence and reduce exam-day anxiety.
Yes, all our study materials for Class 12 Sanskrit Core are provided in a mobile-friendly PDF format. You can easily download CBSE Class 12 Sanskrit Core Sample Paper 2026 27 with Solutions PDF Download on your mobile device.