Previous Year Question Papers for Class 12 Sanskrit Elective
Access comprehensive previous year question papers for Class 12 Sanskrit Elective using the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49. Designed to align with the 2026-27 CBSE academic guidelines, these solved papers help students assess their exam readiness and understand official marking schemes.
Practice Class 12 Sanskrit Elective Exam Papers
View or download the dedicated CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 resource below. Engaging with these previous year papers under timed conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 exam format.
खण्डः ‘क’
अपठित-अवबोधनम् 10 अङ्काः
1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [10 Marks]
आधुनिकं युगं तु विज्ञानस्य युगम् एव कथ्यते। यत्र कुत्रापि दृष्टिः गच्छति तत्र विज्ञानस्य प्रभावः दृश्यते। सञ्चारक्षेत्रेषु तु विशेषतः विज्ञानस्य प्रभावः विस्मयकारकः अवलोक्यते। वयं विभिन्न-यन्त्रैः तु दूरतः अपि परस्परं वार्तालापं कर्तुं शक्नुमः। रेडियो इति यन्त्रेण शृणुमः दूरदर्शनेन च सर्वमेव पश्यामः। अधुना तत्क्षणमेव वयं देशविदेशानां समाचारान् जानीमः। अस्माकं मनोरञ्जनमपि दूरदर्शनेन भवति। एतत् तु विज्ञानस्य चमत्कारः एव। चिकित्साक्षेत्रे अपि विज्ञानस्य प्रभावः अपूर्वः दृश्यते। शल्य चिकित्सा तु विज्ञानस्य एकं वरदानं वर्तते। परं विज्ञानस्य केचित् दुष्प्रभावाः अपि सन्ति। वैज्ञानिकैः अत्याधुनिकानि अस्त्र-शस्त्राणि निर्माय, जीवानाम् अस्तित्वमपि विनाशमुखे प्रेषितम्। प्रतिदिनमेव युद्धक्षेत्रे मानवः मानवानां संहारं करोति। मानवजीवने विज्ञानस्य सदुपयोगेन लाभाः भवन्ति किन्तु दुरुपयोगेन च हानयः अपि जायन्ते।
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) आधुनिकं युगं कस्य युगम् एव कथ्यते ? [1 Mark]
Answer: विज्ञानस्य
Teacher's Note:
a) "आधुनिकं युगं तु विज्ञानस्य युगम् एव कथ्यते" इति प्रथमवाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कस्य' इति प्रश्ने षष्ठीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) सर्वमेव केन पश्यामः ? [1 Mark]
Answer: दूरदर्शनेन
Teacher's Note:
a) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) "दूरदर्शनेन च सर्वमेव पश्यामः" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
(iii) कस्मिन् अपि विज्ञानस्य प्रभावः अपूर्वः ? [1 Mark]
Answer: चिकित्साक्षेत्रे
Teacher's Note:
a) 'कस्मिन्' इति प्रश्ने सप्तमीविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
b) एकपदेन उत्तरे पूर्णवाक्यं न लेखनीयम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [4 Marks]
(i) मानवजीवने लाभाः हानयः च कथं भवन्ति ? [2 Marks]
Answer: मानवजीवने विज्ञानस्य सदुपयोगेन लाभाः दुरुपयोगेन च हानयः भवन्ति।
Teacher's Note:
a) 'सदुपयोगेन' 'दुरुपयोगेन' इति पदद्वयम् उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) लाभानां हानीनां च कारणं पृथक् पृथक् स्पष्टं कुर्वन्तु।
(ii) कुत्र विज्ञानस्य प्रभावः विस्मयकारकः ? [2 Marks]
Answer: सञ्चारक्षेत्रेषु विशेषतः विज्ञानस्य प्रभावः विस्मयकारकः अवलोक्यते।
Teacher's Note:
a) 'कुत्र' इति प्रश्ने स्थानवाचकं पदं (सञ्चारक्षेत्रेषु) सप्तम्यां लेखनीयम्।
b) पूर्णवाक्ये 'विज्ञानस्य प्रभावः विस्मयकारकः' इति अंशः अपि लेखनीयः।
(iii) वैज्ञानिकैः अस्त्राणि निर्माय किं कृतम् ? [2 Marks]
Answer: वैज्ञानिकैः अत्याधुनिकानि अस्त्राणि निर्माय जीवानाम् अस्तित्वम् अपि विनाशमुखे प्रेषितम्।
Teacher's Note:
a) 'जीवानाम् अस्तित्वम् अपि विनाशमुखे प्रेषितम्' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) वाक्यं कर्मवाच्ये अस्ति, अतः कर्ता तृतीयायां (वैज्ञानिकैः) लेखनीयः।
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। [1 Mark]
Answer: विज्ञानस्य युगम् (विज्ञानम् / आधुनिकं युगं विज्ञानस्य युगम् इति शीर्षके अपि उचिते)
Teacher's Note:
a) शीर्षकं लघु गद्यांशस्य मुख्यविषयेण च सम्बद्धं भवेत्।
b) अन्यत् अपि उपयुक्तं शीर्षकं स्वीक्रियते।
(ई) निर्देशानुसारम् उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘शल्य-चिकित्सा तु विज्ञानस्य एकं वरदानं वर्तते’ - अत्र शल्य-चिकित्सा इति कर्तृ पदस्य क्रियापदं किम् ? [1 Mark]
(A) विज्ञानस्य
(B) एकम्
(C) वरदानम्
(D) वर्तते
Answer: (D) वर्तते
Teacher's Note:
a) वाक्ये 'वर्तते' एव क्रियापदम् अस्ति, अन्यानि पदानि संज्ञाविशेषणपदानि सन्ति।
b) कर्तृपदस्य क्रियापदं ज्ञातुं 'किं करोति/भवति' इति प्रश्नः करणीयः।
(ii) ‘आधुनिकं युगं तु विज्ञानस्य युगम् एव कथ्यते।’ अत्र किं विशेष्यपदम् ? [1 Mark]
(A) आधुनिकम्
(B) युगम्
(C) विज्ञानस्य
(D) कथ्यते
Answer: (B) युगम्
Teacher's Note:
a) 'आधुनिकम्' इति विशेषणम्, तस्य विशेष्यं 'युगम्' अस्ति।
b) विशेषणविशेष्ययोः लिङ्गं, विभक्तिः, वचनं च समानं भवति।
(iii) ‘वयं विभिन्न-यन्त्रैः तु दूरतः अपि परस्परं वार्तालापं कर्तुं शक्नुमः।’ अत्र ‘मिथः’ इति पदस्य पर्यायपदं किम् ? [1 Mark]
(A) दूरतः
(B) परस्परम्
(C) तु
(D) कर्तुम्
Answer: (B) परस्परम्
Teacher's Note:
a) 'मिथः' 'परस्परम्' इति पदयोः अर्थः 'आपस में' इति समानः अस्ति।
b) पर्यायपदं समानार्थकं भवति, विलोमपदं विपरीतार्थकं भवति।
(iv) ‘अधुना वयं देशविदेशानां समाचारान् जानीमः।’ अत्र ‘जानीमः’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? [1 Mark]
(A) अधुना
(B) वयम्
(C) देशविदेशानाम्
(D) समाचारान्
Answer: (B) वयम्
Teacher's Note:
a) 'जानीमः' उत्तमपुरुषबहुवचनम् अस्ति, अतः कर्ता 'वयम्'।
b) कर्तृक्रिययोः पुरुषः वचनं च समानं भवति।
खण्डः ‘ख’
रचनात्मक-कार्यम् 10 अङ्काः
2. (क) भवान्/भवती वा गुरुग्रामे वसति। भवता/भवत्या गतसप्ताहे जन्तुशाला दृष्टा। अस्य अनुभवस्य वैशिष्ट्यं वर्णयन्/वर्णयन्ती गोवर्धनवासिनं स्वमित्रं प्रति मञ्जूषायां प्रदत्तसङ्केतानां सहायतया पत्रमेकं लिखत। [5 Marks]
मञ्जूषा
नमो नमः, प्रियमित्रं, मित्रैः सह, जन्तुशाला, उत्साहिताः, जन्तवः, पक्षिणः, कलरवम्, द्रष्टुम्, श्रृगालः, चित्रकः, गजः, व्याघ्रः, प्रवेशपत्रम्, आदाय, अविस्मरणीयम्, श्रान्तः, भीतः, भोजनम्, कर्मचारिणः, इतस्ततः।
Answer: गुरुग्रामतः
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
प्रियमित्र रमेश,
नमो नमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। गतसप्ताहे अहं मित्रैः सह जन्तुशालां द्रष्टुम् अगच्छम्। वयं सर्वे अतीव उत्साहिताः आस्म। द्वारे प्रवेशपत्रम् आदाय वयं जन्तुशालायां प्राविशाम। तत्र अनेके जन्तवः पक्षिणः च आसन्। पक्षिणां मधुरं कलरवं श्रुत्वा वयं प्रसन्नाः अभवाम। तत्र श्रृगालः, चित्रकः, विशालः गजः च आसन्। व्याघ्रस्य गर्जनं श्रुत्वा अहं किञ्चित् भीतः अभवम्। जन्तुशालायाः कर्मचारिणः पशूनां भोजनस्य रक्षायाः च सम्यक् व्यवस्थां कुर्वन्ति स्म। वयं दिनपर्यन्तम् इतस्ततः अभ्रमाम। सायङ्काले वयं श्रान्ताः गृहम् अगच्छाम। अयम् अनुभवः अविस्मरणीयः आसीत्। त्वम् अपि कदाचित् अत्र आगच्छ। पितृभ्यां मम प्रणामाः।
तव प्रियमित्रम्,
क ख ग
Teacher's Note:
a) अङ्कविभाजनम् - स्थानसङ्केतः अभिवादनं च 1 अङ्कः, जन्तुशालायाः वैशिष्ट्यवर्णनम् 3 अङ्काः, समापनम् 1 अङ्कः।
b) मञ्जूषायाः पदानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा अपि प्रयोक्तुं शक्यन्ते।
c) वाक्यसंरचना विषयप्रतिपादनं च प्रमुखे स्तः, अतः लघूनि शुद्धानि वाक्यानि लिखन्तु।
अथवा
(ख) स्वविद्यालयस्य छात्राणां कृते सङ्गणककक्षस्य व्यवस्थां कारयितुं स्वविद्यालयस्य प्रधानाचार्यं प्रति मञ्जूषायां प्रदत्तसङ्केतानां सहायतया पत्रमेकं लिखत। [5 Marks]
मञ्जूषा
सेवायाम्, प्रधानाचार्यः, आधुनिकम्, सुविधा, ज्ञानप्राप्तुम्, सङ्गणकम्, उपयोगि, अनिवार्यम्, वञ्चिताः, विकासम्, भवेत्, सर्वत्र, आज्ञाकारी, धन्यवादाः, प्रदाय।
Answer: सेवायाम्,
प्रधानाचार्यमहोदयाः,
राजकीय-उच्चतर-माध्यमिक-विद्यालयः,
नवदेहली।
दिनाङ्कः - 15 मार्च, 20XX
विषयः - सङ्गणककक्षस्य व्यवस्थायै प्रार्थनापत्रम्।
मान्याः,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अद्य सर्वत्र सङ्गणकस्य प्रयोगः भवति। आधुनिकं युगं सङ्गणकस्य युगम् अस्ति। ज्ञानं प्राप्तुं सङ्गणकम् अतीव उपयोगि अस्ति। छात्राणां कृते सङ्गणकज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति। अस्माकं विद्यालये सङ्गणककक्षस्य सुविधा नास्ति। अतः वयं छात्राः अस्याः सुविधायाः वञ्चिताः स्मः। सङ्गणकेन छात्राणां सर्वाङ्गीणः विकासः भवेत्। अतः भवन्तः विद्यालये एकं सङ्गणककक्षं प्रदाय अस्मान् अनुगृह्णन्तु।
एतदर्थं वयं भवतां सदा आभारिणः भविष्यामः। धन्यवादाः।
भवताम् आज्ञाकारी शिष्यः,
क ख ग
कक्षा - द्वादशी
Teacher's Note:
a) अङ्कविभाजनम् - सम्बोधनं स्थानसङ्केतः च 1 अङ्कः, विषयलेखनम् 1 अङ्कः, विषयवस्तु 2 अङ्कौ, समापनम् 1 अङ्कः।
b) औपचारिकपत्रे 'सेवायाम्', 'विषयः', 'सविनयं निवेदनम्', 'आज्ञाकारी शिष्यः' इति प्रारूपं न त्यक्तव्यम्।
c) पत्रे स्वनाम्नः स्थाने 'क ख ग' इति लेखनीयम्।
3. (क) प्रदत्ततथ्यानां सहायतया अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य संस्कृतेन अनुच्छेदं लिखत। [5 Marks]
विषयः - मम प्रियस्थानम्
पर्यटनम्, रोचकम्, सुखकरम्, देशविदेशेषु, विभिन्नः, भाषा, संस्कृतिः, रोचते, सर्वाधिकम्, पर्वतीय क्षेत्रम् वर्षपर्यन्तम्, गत्वा, अनुभवामि, अवकाशे, यापनम्, आनन्ददायकः, विशिष्टा, सर्वैः, स्वर्गतुल्यः, उपसंहारः।
Answer: मम प्रियस्थानम्
पर्यटनं सर्वेभ्यः रोचकं सुखकरं च भवति। जनाः देशविदेशेषु पर्यटनाय गच्छन्ति। विभिन्नेषु स्थानेषु विभिन्नाः भाषाः संस्कृतयः च भवन्ति। मह्यं पर्वतीयं क्षेत्रं सर्वाधिकं रोचते। अहं वर्षपर्यन्तम् अवकाशस्य प्रतीक्षां करोमि। अवकाशे तत्र गत्वा अहं परमं सुखम् अनुभवामि। तत्र समययापनम् अतीव आनन्ददायकं भवति। पर्वतीयक्षेत्रस्य शोभा विशिष्टा भवति। तत्र शीतलः वायुः, हरिताः वृक्षाः, निर्मलाः निर्झराः च सर्वैः प्रशंस्यन्ते। उपसंहारः - अयं पर्वतीयः प्रदेशः स्वर्गतुल्यः अस्ति, अतः इदं मम प्रियस्थानम्।
Teacher's Note:
a) अङ्कविभाजनम् - आरम्भः 1 अङ्कः, विषयविस्तारः 3 अङ्काः, उपसंहारः 1 अङ्कः।
b) प्रदत्ततथ्यानि विभक्तिपरिवर्तनं कृत्वा प्रयोक्तव्यानि, सर्वाणि च अनुच्छेदे समाविष्टानि भवेयुः।
अथवा
(ख) अधोलिखितवाक्येषु केषाञ्चन पञ्चवाक्यानां संस्कृतेन अनुवादं कुरुत। [5 Marks]
(i) वे सब मिलकर खेल रही हैं।
They are all playing together. [1 Mark]
Answer: ताः मिलित्वा खेलन्ति। (ताः परस्परं क्रीडन्ति।)
Teacher's Note:
a) 'खेल रही हैं' इति स्त्रीलिङ्गम् अस्ति, अतः कर्ता 'ताः' (स्त्रीलिङ्गबहुवचनम्)।
b) 'मिलकर' इत्यस्य कृते क्त्वा-प्रत्ययान्तं 'मिलित्वा' अथवा 'परस्परम्' प्रयोक्तव्यम्।
(ii) भारत त्योहारों का देश है।
India is a country of festivals. [1 Mark]
Answer: भारतं पर्वणां देशः अस्ति। (भारतम् उत्सवानां देशः अस्ति।)
Teacher's Note:
a) 'का' इत्यस्य कृते षष्ठीविभक्तिः (पर्वणाम् / उत्सवानाम्) प्रयोक्तव्या।
b) 'है' इत्यस्य कृते 'अस्ति' इति लट्लकारः।
(iii) हम सब कल चलचित्र देखने गए थे।
We all went to watch a movie yesterday. [1 Mark]
Answer: वयं ह्यः चलचित्रं द्रष्टुम् अगच्छाम। (वयं ह्यः चलचित्रदर्शनाय अगच्छाम।)
Teacher's Note:
a) 'बीता हुआ कल' इत्यर्थे 'ह्यः', भूतकाले च लङ्लकारः (अगच्छाम) प्रयोक्तव्यः।
b) 'देखने' इत्यर्थे तुमुन्-प्रत्ययः (द्रष्टुम्) अथवा चतुर्थी (चलचित्रदर्शनाय) प्रयुज्यते।
(iv) चिकित्सक रोगी को औषधि देता है।
Doctor gives medicine to patient. [1 Mark]
Answer: चिकित्सकः रुग्णाय औषधं यच्छति। (चिकित्सकः रोगिणे औषधं ददाति।)
Teacher's Note:
a) 'दा' धातोः योगे यस्मै दीयते तत्र चतुर्थीविभक्तिः (रुग्णाय / रोगिणे) भवति।
b) 'देता है' इत्यस्य कृते 'यच्छति' अथवा 'ददाति' उभयम् अपि शुद्धम्।
(v) तुम्हें रात में अल्प भोजन करना चाहिए।
You should eat less at night. [1 Mark]
Answer: त्वं रात्रौ अल्पभोजनं कुर्याः। (त्वया रात्रौ अल्पभोजनं कर्तव्यम् / करणीयम्।)
Teacher's Note:
a) 'चाहिए' इत्यर्थे विधिलिङ्लकारः (कुर्याः) अथवा तव्यत्/अनीयर्-प्रत्ययः (कर्तव्यम् / करणीयम्) प्रयुज्यते।
b) तव्यत्-प्रयोगे कर्ता तृतीयायां (त्वया) भवति, 'रात में' इत्यस्य कृते 'रात्रौ' सप्तमी।
(vi) मैं प्रतियोगिता के लिए नहीं जाऊँगी।
I will not go for the competition. [1 Mark]
Answer: अहं प्रतियोगितायै न गमिष्यामि।
Teacher's Note:
a) 'के लिए' इत्यर्थे चतुर्थीविभक्तिः (प्रतियोगितायै) प्रयोक्तव्या।
b) भविष्यत्काले लृट्लकारः (गमिष्यामि) भवति, 'अहम्' इत्यस्य लिङ्गभेदः न भवति।
(vii) तुम दोनों बाहर जाओ।
You both go out. [1 Mark]
Answer: युवां बहिः गच्छतम्।
Teacher's Note:
a) 'तुम दोनों' इत्यस्य कृते 'युवाम्', अतः क्रिया मध्यमपुरुषद्विवचने भवति।
b) आज्ञार्थे लोट्लकारः (गच्छतम्) प्रयोक्तव्यः।
खण्डः ‘ग’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् 15 अङ्काः
4. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(क) ये के च + आत्महनो जनाः ? [1 Mark]
Answer: चात्महनो
Teacher's Note:
a) अ + आ = आ इति दीर्घसन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः)।
b) सन्धिं कृत्वा पूर्णं वाक्यं भवति - ये के चात्महनो जनाः।
(ख) न हि कः + चित् क्षणमपि तिष्ठति अकर्मकृत्। [1 Mark]
Answer: कश्चित्
Teacher's Note:
a) विसर्गस्य परे 'च्' वर्णे सति विसर्गस्य स्थाने 'श्' भवति (विसर्गसन्धिः)।
b) कः + चित् = कश्चित् इति नियमः स्मर्तव्यः।
(ग) स्पष्टीकृत्य एव कक्षां समापयतु। [1 Mark]
Answer: कक्षाम् + समापयतु
Teacher's Note:
a) पदान्ते 'म्' व्यञ्जने परे अनुस्वारः भवति (मोऽनुस्वारः), अतः विच्छेदे 'कक्षाम्' लेखनीयम्।
b) सन्धिच्छेदे '+' चिह्नं स्पष्टं लेखनीयम्।
(घ) कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो निजकार्यान्न विरमति। [1 Mark]
Answer: कृतप्रतिज्ञः + असौ
Teacher's Note:
a) अ-कारात् परस्य विसर्गस्य ह्रस्व-अकारे परे 'ओ' भवति, अकारः च पूर्वरूपः (ऽ) भवति।
b) 'ऽ' (अवग्रहः) चिह्नं दृष्ट्वा तत्र 'अ' इति विच्छेदे लेखनीयम्।
5. रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः अर्थ + णिनि। [1 Mark]
(A) अर्थण्
(B) अर्थि
(C) अर्थी
(D) अर्थिनि
Answer: (C) अर्थी
Teacher's Note:
a) णिनि-प्रत्ययस्य 'इन्' शेषः भवति, प्रथमाविभक्तौ एकवचने 'अर्थी' इति रूपम्।
b) ज्ञानी, गुणी इति शब्दाः अपि एवमेव निर्मीयन्ते।
(ii) अयि जात ! कथयितव्यं कथय। [1 Mark]
(A) कथ् + तव्यत्
(B) कथा + तव्यत्
(C) कथ् + क्त
(D) कथ् + तृच्
Answer: (A) कथ् + तव्यत्
Teacher's Note:
a) 'करना चाहिए' इत्यर्थे तव्यत्-प्रत्ययः प्रयुज्यते।
b) तव्यत्-प्रत्ययस्य 'तव्य' शेषः भवति (कथयितव्यम्)।
(iii) लब्ध + टाप् अपि खलु दुःखेन परिपाल्यते। [1 Mark]
(A) लब्धया
(B) लब्धा
(C) लब्धी
(D) लब्धेन
Answer: (B) लब्धा
Teacher's Note:
a) टाप्-प्रत्ययः स्त्रीलिङ्गे भवति, तस्य 'आ' शेषः भवति।
b) 'लब्धी' इति ङीप्-प्रत्ययस्य रूपम्, अतः तत् अशुद्धम्।
(iv) भगवान् भास्करः सिन्दूरद्रव - स्नातानाम् इव। [1 Mark]
(A) स्न + क्त
(B) स्नाता + क्त
(C) स्नात + क्त
(D) स्ना + क्त
Answer: (D) स्ना + क्त
Teacher's Note:
a) 'स्ना' धातुः अस्ति, क्त-प्रत्ययस्य 'त' शेषः भवति (स्नातः)।
b) प्रत्ययं विभज्य धातोः मूलरूपं लेखनीयम्।
6. मञ्जूषायां प्रदत्तैः समुचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
मञ्जूषा
वा, च, न, मा।
(क) प्रायस्तवागमनसमये अहं ________ स्थास्यामि। [1 Mark]
Answer: प्रायस्तवागमनसमये अहं न स्थास्यामि।
Teacher's Note:
a) निषेधार्थे 'न' इति अव्ययं प्रयुज्यते।
b) 'स्थास्यामि' इति लृट्लकारः अस्ति, अतः 'मा' न प्रयुज्यते।
(ख) मासोऽयमाषाढः, अस्ति ________ सायं समयः। [1 Mark]
Answer: मासोऽयमाषाढः, अस्ति च सायं समयः।
Teacher's Note:
a) 'च' इति अव्ययं समुच्चयार्थे (और) प्रयुज्यते।
b) वाक्ये द्वयोः कथनयोः योजनार्थं 'च' उचितम्।
(ग) ________ गृधः कस्यस्विद्धनम्। [1 Mark]
Answer: मा गृधः कस्यस्विद्धनम्।
Teacher's Note:
a) निषेधार्थे 'मा' इति अव्ययं 'गृधः' इति रूपेण सह प्रयुज्यते।
b) 'मा गृधः' इत्यस्य अर्थः 'लोभं मा कुरु' इति।
(घ) अस्ति ते माता ? स्मरसि ________ तातम्। [1 Mark]
Answer: अस्ति ते माता ? स्मरसि वा तातम्।
Teacher's Note:
a) 'वा' इति अव्ययं विकल्पार्थे प्रश्नार्थे च प्रयुज्यते।
b) प्रश्ने 11 इति नाट्यांशे अपि "स्मरसि वा तातम्" इति वाक्यम् अस्ति।
7. कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(क) वरतन्तुशिष्यः ________ प्रति दुर्बलाशः। (स्वार्थोपपत्ति) [1 Mark]
Answer: वरतन्तुशिष्यः स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशः।
Teacher's Note:
a) 'प्रति' इति उपपदस्य योगे द्वितीयाविभक्तिः भवति।
b) इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दस्य द्वितीयैकवचने 'स्वार्थोपपत्तिम्' इति रूपम्।
(ख) स यत्प्रमाणं कुरुते लोकः ________ अनुवर्तते। (तत्) [1 Mark]
Answer: स यत्प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते। (अङ्कयोजनायां 'तम्' अपि स्वीकृतम्)
Teacher's Note:
a) 'अनु' उपसर्गयुक्तस्य 'वृत्' धातोः कर्मणि द्वितीयाविभक्तिः भवति।
b) 'यत्' 'तत्' इति पदयोः सम्बन्धः अस्ति, अतः 'तत्' (नपुंसकलिङ्गम्) उचितम्।
(ग) न ________ रक्षति। (परिचय) [1 Mark]
Answer: न परिचयं रक्षति।
Teacher's Note:
a) 'रक्षति' इति क्रियायाः कर्मणि द्वितीयाविभक्तिः (परिचयम्) भवति।
b) कर्तुः ईप्सिततमं कर्म भवति, कर्मणि द्वितीया।
(घ) सः ________ न विरमति। (निजकार्य) [1 Mark]
Answer: सः निजकार्यात् न विरमति।
Teacher's Note:
a) 'वि' उपसर्गपूर्वकस्य 'रम्' धातोः योगे पञ्चमीविभक्तिः भवति।
b) प्रश्ने 4 (घ) इति वाक्ये अपि "निजकार्यान्न विरमति" इति प्रयोगः अस्ति।
8. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं विग्रहं समासं वा चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) शिववीरस्य विश्वासपात्रं तोरणदुर्गं प्रयाति। [1 Mark]
(A) विश्वासं पात्रम्
(B) विश्वासे पात्रम्
(C) विश्वासस्य पात्रम्
(D) विश्वासाय पात्रम्
Answer: (C) विश्वासस्य पात्रम्
Teacher's Note:
a) अत्र षष्ठी-तत्पुरुषसमासः अस्ति।
b) विग्रहे पूर्वपदं षष्ठीविभक्तौ (विश्वासस्य) लेखनीयम्।
(ii) यौ कौ वा तव पितरौ भवतां नाम, तौ धन्यवादार्हौ। [1 Mark]
(A) पिता च मातृ च
(B) माता च पिता च
(C) माता पिता यस्य
(D) पिता च पितः च
Answer: (B) माता च पिता च
Teacher's Note:
a) 'पितरौ' इति एकशेष-द्वन्द्वसमासः अस्ति।
b) द्वन्द्वसमासस्य विग्रहे प्रत्येकपदस्य पश्चात् 'च' लेखनीयम्।
(iii) तावत् देदीप्यमानः शरीरः समुद्रः ब्राह्मणरूपी सन् आगच्छत्। [1 Mark]
(A) देदीप्यमानशरीरः
(B) देदीप्यशरीरः
(C) शरीरदेदीप्यमानः
(D) देदीप्यमानशरीरौ
Answer: (A) देदीप्यमानशरीरः
Teacher's Note:
a) विशेषणं विशेष्येण सह समस्यते (कर्मधारयसमासः), विशेषणं पूर्वं भवति।
b) समस्तपदे एकवचनं (देदीप्यमानशरीरः) एव शुद्धम्।
(iv) न ह्येवं जगति किञ्चिदस्ति यथा इयम् न आर्या। [1 Mark]
(A) नार्या
(B) अनार्या
(C) नारी
(D) अनारी
Answer: (B) अनार्या
Teacher's Note:
a) नञ्-तत्पुरुषसमासे स्वरादौ उत्तरपदे 'न' स्थाने 'अन्' भवति।
b) न + आर्या = अनार्या, व्यञ्जनादौ तु 'अ' भवति (यथा अक्षत्रिया)।
खण्डः ‘घ’
(i) पठितावबोधनम् 25 अङ्काः
9. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
एवं चतुर्णां परस्परं विवादो लग्नः। ततो ब्राह्मणो राजसमीपमागत्य चतुर्णां विवादवृत्तान्तमकथयत्। राजापि तच्छ्रुत्वा तस्मै ब्राह्मणाय चत्वार्यपि रत्नानि ददौ। इति कथां कथयित्वा पुत्तलिका राजानमवदत्, ‘भो राजन्, त्वय्येवंविध - सहजमौदार्यं विद्यते चेत् अस्मिन् सिंहासने समुपविश।’ तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीमासीत्।
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) कः तूष्णीम् आसीत् ? [½ Mark]
Answer: राजा
Teacher's Note:
a) "तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीमासीत्" इति अन्तिमवाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'कः' इति प्रश्ने प्रथमाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) केषां विवादो लग्नः ? [½ Mark]
Answer: चतुर्णाम्
Teacher's Note:
a) 'केषाम्' इति प्रश्ने षष्ठीबहुवचने उत्तरं (चतुर्णाम्) लेखनीयम्।
b) "एवं चतुर्णां परस्परं विवादो लग्नः" इति प्रथमवाक्ये उत्तरम् अस्ति।
(iii) राजानम् का अवदत् ? [½ Mark]
Answer: पुत्तलिका
Teacher's Note:
a) "पुत्तलिका राजानमवदत्" इति वाक्ये उत्तरम् अस्ति।
b) 'का' स्त्रीलिङ्गम् अस्ति, उत्तरम् अपि स्त्रीलिङ्गे (पुत्तलिका)।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ब्राह्मणः राजसमीपम् आगत्य किमकथयत् ? [1 Mark]
Answer: ब्राह्मणः राजसमीपम् आगत्य चतुर्णां विवादवृत्तान्तम् अकथयत्।
Teacher's Note:
a) 'चतुर्णां विवादवृत्तान्तम्' इति मुख्यः अंशः उत्तरे अवश्यं लेखनीयः।
b) पूर्णवाक्ये कर्ता क्रिया च उभे लेखनीये।
(ii) पुत्तलिका राजानं किम् अवदत् ? [1 Mark]
Answer: पुत्तलिका राजानम् अवदत् यत् भो राजन् ! त्वय्येवंविधसहजमौदार्यं विद्यते चेत् अस्मिन् सिंहासने समुपविश।
Teacher's Note:
a) कथनं 'यत्' इति पदेन आरभ्य लेखनीयम्।
b) 'सहजम् औदार्यम्' 'सिंहासने समुपविश' इति अंशौ न त्यक्तव्यौ।
(iii) राजा ब्राह्मणाय किं ददौ ? [1 Mark]
Answer: राजा ब्राह्मणाय चत्वारि अपि रत्नानि ददौ।
Teacher's Note:
a) 'चत्वार्यपि रत्नानि' इति मुख्यः अंशः अस्ति।
b) 'ददौ' इति लिट्लकारस्य रूपम्, तत् एव उत्तरे प्रयोक्तव्यम्।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘समुपविश’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? [1 Mark]
Answer: त्वम् (राजा / राजन्)
Teacher's Note:
a) 'समुपविश' लोट्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनम् अस्ति, अतः कर्ता 'त्वम्'।
b) अङ्कयोजनायां 'राजा' 'राजन्' इति उत्तरे अपि स्वीकृते।
(ii) ‘मौनम्’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किं प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
Answer: तूष्णीम्
Teacher's Note:
a) 'मौनम्' 'तूष्णीम्' इति पदयोः अर्थः 'चुप' इति समानः।
b) "राजा तूष्णीमासीत्" इति वाक्यात् पदं सन्धिविच्छेदं कृत्वा लेखनीयम्।
(iii) ‘औदार्यम्’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम् ? [1 Mark]
Answer: सहजम्
Teacher's Note:
a) "सहजमौदार्यम्" इत्यत्र 'सहजम्' विशेषणम्, 'औदार्यम्' विशेष्यम् अस्ति।
b) उभयोः पदयोः नपुंसकलिङ्गं प्रथमा एकवचनं च समानम्।
10. अधोलिखितं पद्यं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम्।
शूरं कृतज्ञं दृढनिश्चयं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः॥
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) लक्ष्मीः स्वयं किमर्थं वाञ्छति ? [½ Mark]
Answer: वासहेतोः
Teacher's Note:
a) 'किमर्थम्' इति प्रश्नस्य उत्तरं हेत्वर्थे 'वासहेतोः' इति पदेन दीयते।
b) श्लोकस्य अन्तिमपदम् एव उत्तरम् अस्ति।
(ii) केषु असक्तम् उक्तम् ? [½ Mark]
Answer: व्यसनेषु
Teacher's Note:
a) "व्यसनेष्वसक्तम्" इति पदे 'व्यसनेषु + असक्तम्' इति यण्सन्धिः अस्ति।
b) 'केषु' इति प्रश्ने सप्तमीबहुवचने उत्तरं लेखनीयम्।
(iii) लक्ष्मीः कस्याः विधिज्ञं वासहेतोः वाञ्छति ? [½ Mark]
Answer: क्रियायाः
Teacher's Note:
a) 'क्रियाविधिज्ञम्' इति समस्तपदे 'क्रियायाः विधिज्ञम्' इति अर्थः।
b) अङ्कयोजनायां 'क्रियाविधिज्ञम्' इति उत्तरम् अपि स्वीकृतम्।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) केन सम्पन्नं नरं लक्ष्मीः स्वयं वासहेतोः वाञ्छति ? [1 Mark]
Answer: उत्साहेन सम्पन्नं नरं लक्ष्मीः स्वयं वासहेतोः वाञ्छति।
Teacher's Note:
a) 'उत्साहसम्पन्नम्' इति पदस्य विग्रहः 'उत्साहेन सम्पन्नम्' इति अस्ति।
b) 'केन' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तिः (उत्साहेन) प्रयोक्तव्या।
(ii) कीदृशं नरं लक्ष्मीः वासार्थं वाञ्छति ? [1 Mark]
Answer: उत्साहसम्पन्नम्, अदीर्घसूत्रम्, क्रियाविधिज्ञम्, व्यसनेषु असक्तम्, शूरम्, कृतज्ञं दृढनिश्चयं च नरं लक्ष्मीः वासार्थं वाञ्छति।
Teacher's Note:
a) श्लोके उक्तानि सर्वाणि विशेषणानि द्वितीयाविभक्तौ लेखनीयानि।
b) 'अदीर्घसूत्रम्' इत्यस्य अर्थः 'यः कार्ये विलम्बं न करोति' इति।
(iii) लक्ष्मीः किमर्थं क्रियाविधिज्ञं नरं वाञ्छति ? [1 Mark]
Answer: लक्ष्मीः वासहेतोः क्रियाविधिज्ञं नरं वाञ्छति।
Teacher's Note:
a) 'किमर्थम्' इति प्रश्नस्य उत्तरं 'वासहेतोः' इति अस्ति।
b) पूर्णवाक्ये 'लक्ष्मीः' 'वाञ्छति' इति कर्तृक्रिये अपि लेखनीये।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) लक्ष्मीः इति कर्तृपदस्य क्रियापदं श्लोके किं प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
Answer: वाञ्छति
Teacher's Note:
a) 'लक्ष्मीः' प्रथमपुरुषैकवचनम्, अतः क्रिया अपि प्रथमपुरुषैकवचने (वाञ्छति)।
b) श्लोके 'वाञ्छति' एकमात्रं क्रियापदम् अस्ति।
(ii) ‘कृतघ्नम्’ इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत। [1 Mark]
Answer: कृतज्ञम्
Teacher's Note:
a) कृतघ्नः उपकारं विस्मरति, कृतज्ञः उपकारं स्मरति, अतः एतौ विपरीतार्थकौ।
b) विलोमपदं श्लोके यथा प्रयुक्तं (कृतज्ञम्) तथैव लेखनीयम्।
(iii) ‘निश्चयम्’ अस्य विशेषणपदं किं प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
Answer: दृढम्
Teacher's Note:
a) "दृढनिश्चयम्" इति समस्तपदे 'दृढः' विशेषणम्, 'निश्चयः' विशेष्यम् अस्ति।
b) विशेषणपदं विशेष्यानुसारं 'दृढम्' इति लेखनीयम्।
11. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत। [5 Marks]
कौसल्या - राजर्षे ! किं न पश्यसि ? निपुणं निरूप्यमाणो वत्साया मे वध्वा मुखचन्द्रेणापि संवदत्येव।
जनकः - पश्यामि, सखि ! पश्यामि। (निरूप्य) वात्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिशावस्मिन्नभिव्यज्यते, संवृत्तिः प्रतिबिम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः। सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ हा हा देवि किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति।
कौसल्या - जात ! अस्ति ते माता ? स्मरसि वा तातम् ?
लवः - नहि।
कौसल्या - ततः कस्य त्वम् ?
लवः - भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः।
कौसल्या - अयि जात ! कथयितव्यं कथय।
लवः - एतावदेव जानामि।
(प्रविश्य सम्भ्रान्ताः)
बटवः - कुमार ! कुमार ! अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते, सोऽयमधुनाऽस्माभिः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः।
(अ) एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [1 Mark]
(i) लवस्य मुखं कया संवदति ? [½ Mark]
Answer: वध्वा (वत्सया)
Teacher's Note:
a) "वत्साया मे वध्वा मुखचन्द्रेणापि संवदत्येव" इति कौसल्यायाः कथने उत्तरम् अस्ति।
b) 'कया' इति प्रश्ने तृतीयाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(ii) बटुभिः कः प्रत्यक्षीकृतः ? [½ Mark]
Answer: अश्वः
Teacher's Note:
a) बटवः वदन्ति यत् 'अश्वः' इति भूतविशेषः तैः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः।
b) 'कः' इति प्रश्ने प्रथमाविभक्तौ उत्तरं लेखनीयम्।
(iii) ‘ततः कस्य त्वम् ?’ इति का पृच्छति ? [½ Mark]
Answer: कौसल्या
Teacher's Note:
a) नाट्यांशे वक्तुः नाम वाक्यस्य पूर्वं लिखितम् अस्ति, तत् दृष्ट्वा उत्तरं लेखनीयम्।
b) कौसल्या लवं तस्य मातापित्रोः विषये पृच्छति।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) कौसल्या कं मातुः विषये पृच्छति ? [1 Mark]
Answer: कौसल्या लवं मातुः विषये पृच्छति।
Teacher's Note:
a) 'कम्' इति प्रश्ने द्वितीयाविभक्तौ उत्तरं (लवम्) लेखनीयम्।
b) "जात ! अस्ति ते माता ?" इति कौसल्या लवं पृच्छति।
(ii) लवं दृष्ट्वा जनकस्य मनः कीदृशं भवति ? [1 Mark]
Answer: लवं दृष्ट्वा जनकस्य मनः उत्पथैः पारिप्लवं धावति।
Teacher's Note:
a) 'पारिप्लवम्' (चञ्चलम्) इति पदं उत्तरे अवश्यं लेखनीयम्।
b) "किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति" इति जनकस्य कथने उत्तरम् अस्ति।
(iii) अश्वं दृष्ट्वा बटवः लवं किं कथयन्ति ? [1 Mark]
Answer: अश्वं दृष्ट्वा बटवः लवं कथयन्ति यत् कुमार ! कुमार ! अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेषो जनपदेष्वनुश्रूयते, सोऽयमधुनाऽस्माभिः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः।
Teacher's Note:
a) बटूनां पूर्णं कथनं 'यत्' इति पदेन आरभ्य लेखनीयम्।
b) 'स्वयं प्रत्यक्षीकृतः' इति अंशः न त्यक्तव्यः।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) ‘धावति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? [1 Mark]
Answer: मनः
Teacher's Note:
a) "मम मनः पारिप्लवं धावति" इत्यत्र 'मनः' कर्ता अस्ति।
b) 'पारिप्लवम्' क्रियाविशेषणम् अस्ति, न तु कर्तृपदम्।
(ii) ‘आम्’ इति पदस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
Answer: न (नहि)
Teacher's Note:
a) 'आम्' (हाँ) इत्यस्य विपरीतार्थकं 'न' (नहीं) इति अस्ति।
b) नाट्यांशे लवस्य उत्तरे "नहि" इति पदम् अस्ति।
(iii) ‘भगवतः’ अत्र विशेष्यपदं किं प्रयुक्तम् ? [1 Mark]
Answer: वाल्मीकेः
Teacher's Note:
a) "भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः" इत्यत्र 'भगवतः' विशेषणम्, 'वाल्मीकेः' विशेष्यम्।
b) विशेषणविशेष्ययोः विभक्तिः (षष्ठी) वचनं च समानम्।
12. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) [4 Marks]
(क) गुरवे वस्तु प्रदेयम्। [1 Mark]
Answer: कस्मै वस्तु प्रदेयम् ?
Teacher's Note:
a) 'गुरवे' चतुर्थी एकवचनं पुंलिङ्गम् अस्ति, अतः प्रश्नवाचकं 'कस्मै'।
b) प्रश्ननिर्माणे वाक्यस्य अन्ये शब्दाः यथावत् लेखनीयाः।
(ख) विद्यया अमृतमश्नुते। [1 Mark]
Answer: कया अमृतमश्नुते ?
Teacher's Note:
a) 'विद्यया' तृतीया एकवचनं स्त्रीलिङ्गम्, अतः 'कया'।
b) प्रश्नवाचकपदस्य लिङ्गं रेखाङ्कितपदानुसारं भवति।
(ग) ततो युद्धाय युज्यस्व। [1 Mark]
Answer: ततः कस्मै युज्यस्व ?
Teacher's Note:
a) 'युद्धाय' चतुर्थी एकवचनम्, अतः प्रश्नवाचकं 'कस्मै'।
b) प्रश्नवाक्यस्य अन्ते प्रश्नचिह्नं (?) अवश्यं लेखनीयम्।
(घ) दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति। [1 Mark]
Answer: कं दुःस्वप्नमिव न स्मरति ?
Teacher's Note:
a) 'दातारम्' द्वितीया एकवचनं पुंलिङ्गम्, अतः प्रश्नवाचकं 'कम्'।
b) कर्मणि द्वितीयाविभक्तेः प्रश्नः 'कम्/काम्/किम्' इति पदैः भवति।
(ङ) योगाचार्यः श्यामपट्टे लिखति। [1 Mark]
Answer: योगाचार्यः कस्मिन् लिखति ? (योगाचार्यः कुत्र लिखति ?)
Teacher's Note:
a) 'श्यामपट्टे' सप्तमी एकवचनं पुंलिङ्गम्, अतः 'कस्मिन्' अथवा स्थानवाचकं 'कुत्र'।
b) उभयम् अपि अङ्कयोजनायां स्वीकृतम्।
13. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत। [3 Marks]
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥
Answer: तस्मात् सततम् असक्तः (सन्) कार्यं कर्म (एव) समाचर। हि असक्तः (सन्) कर्म आचरन् पूरुषः परम् आप्नोति।
Teacher's Note:
a) अन्वये सन्धिविच्छेदं कृत्वा (तस्मादसक्तः = तस्मात् असक्तः, ह्याचरन् = हि आचरन्) पदानि लेखनीयानि।
b) प्रथमं कर्ता, ततः कर्म, अन्ते क्रिया इति क्रमः पालनीयः।
c) 'परम्' इत्यस्य अर्थः परमात्मानं (श्रेष्ठं पदम्) इति।
14. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥
Answer:
1. अस्य श्लोकस्य भावः अस्ति यत् श्रेष्ठः पुरुषः यत् यत् आचरणं करोति, इतरः सामान्यः जनः अपि तत् तत् एव आचरति।
2. श्रेष्ठः जनः यत् प्रमाणं (आदर्शं) स्थापयति, लोकः तस्य एव अनुसरणं करोति।
3. अतः श्रेष्ठजनैः सदा उत्तमम् आचरणं करणीयम्, येन समाजः अपि सन्मार्गे चलेत्।
Teacher's Note:
a) भावार्थे श्लोकस्य पदानि सरलसंस्कृतेन व्याख्येयानि, न तु केवलम् अन्वयः लेखनीयः।
b) 'श्रेष्ठस्य आचरणं समाजस्य कृते प्रमाणम्' इति मुख्यः भावः अवश्यं लेखनीयः।
अथवा
‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ इति पाठस्य सारं सङ्क्षेपेण संस्कृतभाषया लिखत। [3 Marks]
Answer:
1. ‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ इति पाठे योगाचार्यः छात्रेभ्यः योगस्य महत्त्वं बोधयति।
2. महर्षिः पतञ्जलिः "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" इति योगस्य परिभाषां करोति। गीतायां "योगः कर्मसु कौशलम्" इति अपि उक्तम्।
3. योगस्य अष्टौ अङ्गानि सन्ति - यमः, नियमः, आसनम्, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं समाधिः च। योगेन शरीरं स्वस्थं मनः च शान्तं भवति, अतः सर्वैः प्रतिदिनं योगः करणीयः।
Teacher's Note:
a) सारलेखने पाठस्य मुख्यविचाराः एव लघुवाक्यैः लेखनीयाः।
b) योगस्य परिभाषा, अष्टाङ्गानि, लाभाः च इति त्रयः बिन्दवः समाविष्टाः भवेयुः।
खण्डः ‘घ’
(ii) संस्कृत-साहित्येतिहासस्य सामान्यः परिचयः 10 अङ्काः
15. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) कस्य अर्थगौरवम् प्रसिद्धम् ? [1 Mark]
(A) माघस्य
(B) कालिदासस्य
(C) भारवेः
(D) अश्वघोषस्य
Answer: (C) भारवेः
Teacher's Note:
a) "भारवेरर्थगौरवम्" इति प्रसिद्धा उक्तिः अस्ति।
b) भारविः 'किरातार्जुनीयम्' इति महाकाव्यस्य रचयिता अस्ति।
(ii) ‘सौन्दरनन्दम्’ इति महाकाव्ये कति सर्गाः सन्ति ? [1 Mark]
(A) पञ्चदश
(B) षोडश
(C) सप्तदश
(D) अष्टादश
Answer: (D) अष्टादश
Teacher's Note:
a) 'सौन्दरनन्दम्' अश्वघोषस्य महाकाव्यम् अस्ति, अस्मिन् अष्टादश (18) सर्गाः सन्ति।
b) अश्वघोषस्य अन्यत् महाकाव्यं 'बुद्धचरितम्' अस्ति, तयोः भेदः स्मर्तव्यः।
(iii) ‘पृथ्वीराजविजयस्य रचयिता कः अस्ति ? [1 Mark]
(A) सिन्धुराजः
(B) जयानकः
(C) कल्हणः
(D) हर्षः
Answer: (B) जयानकः
Teacher's Note:
a) 'पृथ्वीराजविजयम्' जयानकस्य ऐतिहासिकं महाकाव्यम् अस्ति।
b) कल्हणः 'राजतरङ्गिणी' इति ग्रन्थस्य रचयिता, तेन सह भ्रमः न करणीयः।
(iv) चालुक्य नरेश-विक्रमादित्यस्य प्रशंसा कुत्र वर्णिता ? [1 Mark]
(A) हर्षचरिते
(B) कुमारपालचरिते
(C) मधुराविजये
(D) विक्रमांकदेवचरिते
Answer: (D) विक्रमांकदेवचरिते
Teacher's Note:
a) बिल्हणस्य 'विक्रमाङ्कदेवचरितम्' इति महाकाव्ये चालुक्यनृपस्य विक्रमादित्यस्य वर्णनम् अस्ति।
b) 'हर्षचरितम्' बाणभट्टस्य रचना अस्ति, तस्मिन् हर्षवर्धनस्य वर्णनम्।
16. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि प्रदत्त-विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘दण्डिनः’ किं प्रसिद्धम् ? [1 Mark]
(A) कल्पना
(B) पदलालित्यम्
(C) गद्यम्
(D) शैली
Answer: (B) पदलालित्यम्
Teacher's Note:
a) "दण्डिनः पदलालित्यम्" इति प्रसिद्धा उक्तिः अस्ति।
b) 'भारवेरर्थगौरवम्' 'दण्डिनः पदलालित्यम्' इति उक्ती सह स्मर्तव्ये।
(ii) शिवराजविजयस्य लेखकः कः अस्ति ? [1 Mark]
(A) सुबन्धुः
(B) सोमनाथः
(C) अम्बिकादत्तव्यासः
(D) बाणभट्टः
Answer: (C) अम्बिकादत्तव्यासः
Teacher's Note:
a) 'शिवराजविजयः' अम्बिकादत्तव्यासस्य गद्यकाव्यम् अस्ति।
b) सुबन्धुः 'वासवदत्ता' इति गद्यकाव्यस्य, बाणभट्टः 'कादम्बरी' इत्यस्य रचयिता।
(iii) त्रिविक्रमभट्टस्य प्रसिद्धा रचना का अस्ति ? [1 Mark]
(A) मदालसाचम्पूः
(B) नलचम्पूः
(C) यशस्तिलकचम्पूः
(D) रामायणचम्पूः
Answer: (B) नलचम्पूः
Teacher's Note:
a) 'नलचम्पूः' त्रिविक्रमभट्टस्य प्रसिद्धा चम्पूरचना अस्ति।
b) मदालसाचम्पूः, यशस्तिलकचम्पूः, रामायणचम्पूः च अन्येषां कवीनां रचनाः सन्ति।
(iv) ‘जीवन्धरचम्पू’ इति काव्यस्य रचयिता कः ? [1 Mark]
(A) लक्ष्मणभट्टः
(B) हरिचन्द्रः
(C) वेंकटराजः
(D) अनन्तभट्टः
Answer: (B) हरिचन्द्रः
Teacher's Note:
a) 'जीवन्धरचम्पूः' हरिचन्द्रस्य रचना अस्ति।
b) चम्पूकाव्यानां रचयितॄणां नामानि सूचीरूपेण स्मर्तव्यानि।
17. प्रदत्तविकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) [4 Marks]
(i) कालिदासः कं नाटकम् अरचयत् ? [1 Mark]
(A) मृच्छकटिकम्
(B) मुद्राराक्षसम्
(C) प्रियदर्शिका
(D) विक्रमोर्वशीयम्
Answer: (D) विक्रमोर्वशीयम्
Teacher's Note:
a) कालिदासस्य त्रीणि नाटकानि - मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्।
b) मृच्छकटिकं शूद्रकस्य, मुद्राराक्षसं विशाखदत्तस्य, प्रियदर्शिका हर्षस्य रचना।
(ii) भट्टनारायणस्य ‘वेणी संहारः’ कस्मिन् ग्रन्थे आधारितम् ? [1 Mark]
(A) रामायणे
(B) महाभारते
(C) उपनिषदि
(D) कल्पनायाम्
Answer: (B) महाभारते
Teacher's Note:
a) 'वेणीसंहारम्' नाटकस्य कथा महाभारतात् गृहीता अस्ति।
b) नाटकस्य नाम द्रौपद्याः वेणीबन्धनेन सम्बद्धम् अस्ति।
(iii) शूद्रकस्य ‘मृच्छकटिक’ नाटके कति अङ्काः सन्ति ? [1 Mark]
(A) अष्ट
(B) नव
(C) दश
(D) एकादश
Answer: (C) दश
Teacher's Note:
a) 'मृच्छकटिकम्' दशाङ्कं प्रकरणम् अस्ति।
b) सङ्ख्यावाचकप्रश्नेषु विकल्पान् सावधानतया पठन्तु।
(iv) उत्तररामचरितस्य रचयिता कः अस्ति ? [1 Mark]
(A) वाल्मीकिः
(B) कालिदासः
(C) भवभूतिः
(D) नागानन्दः
Answer: (C) भवभूतिः
Teacher's Note:
a) 'उत्तररामचरितम्' भवभूतेः नाटकम् अस्ति।
b) भवभूतेः अन्ये नाटके 'महावीरचरितम्' 'मालतीमाधवम्' च स्तः।
(v) जीमूतवाहनस्य कथाधारितं नाटकं किम् ? [1 Mark]
(A) ऊरुभङ्गम्
(B) नागानन्दः
(C) वेणीसंहारम्
(D) दूतवाक्यम्
Answer: (B) नागानन्दः
Teacher's Note:
a) हर्षस्य 'नागानन्दम्' नाटके जीमूतवाहनस्य कथा अस्ति।
b) ऊरुभङ्गं दूतवाक्यं च भासस्य रूपके स्तः।
खण्डः ‘ङ’
छन्दोऽलङ्कारपरिचयः 10 अङ्काः
18. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) ‘नन मयययुतेयं भोगिलोकैः’ इति कस्य छन्दसः लक्षणम् अस्ति ? [1 Mark]
Answer: मालिनी
Teacher's Note:
a) "ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः" इति मालिनीछन्दसः पूर्णं लक्षणम् अस्ति।
b) मालिन्यां प्रतिचरणं नगणः, नगणः, मगणः, यगणः, यगणः (पञ्चदश वर्णाः) भवन्ति।
(ii) मन्दाक्रान्ता छन्दसः उदाहरणमेकम् लिखत। [1 Mark]
Answer: धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः।
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनानुसारं छात्राः मन्दाक्रान्तायाः किमपि शुद्धम् उदाहरणं लेखितुं शक्नुवन्ति।
b) मन्दाक्रान्तायां प्रतिचरणं सप्तदश वर्णाः भवन्ति।
(iii) ‘यगण’ इत्यस्य संक्षिप्त चिह्नानि कानि सन्ति ? [1 Mark]
Answer: ।ऽऽ (लघु-गुरु-गुरु)
Teacher's Note:
a) लघुवर्णस्य चिह्नं '।' गुरुवर्णस्य चिह्नं 'ऽ' च भवति।
b) यगणे प्रथमः वर्णः लघुः, अन्तिमौ द्वौ वर्णौ गुरू भवतः।
(iv) ‘वसन्ततिलका’ छन्दसि प्रतिचरणं कति वर्णाः भवन्ति ? [1 Mark]
Answer: वसन्ततिलकायां प्रतिचरणं चतुर्दश वर्णाः भवन्ति।
Teacher's Note:
a) वसन्ततिलकायाः गणाः - तगणः, भगणः, जगणः, जगणः, गुरुः, गुरुः।
b) गणानां वर्णान् गणयित्वा (3+3+3+3+1+1) चतुर्दश इति उत्तरं परीक्षणीयम्।
(आ) अधोलिखितासु श्लोकपङ्क्तिषु प्रयुक्तं छन्दः परिचीय तस्य नाम लिखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिः भूरिविलम्बिनः घनाः। [1 Mark]
Answer: वंशस्थः
Teacher's Note:
a) वंशस्थे प्रतिचरणं द्वादश वर्णाः (जगणः, तगणः, जगणः, रगणः) भवन्ति।
b) छन्दः ज्ञातुं प्रथमं वर्णान् गणयित्वा लघुगुरुचिह्नानि लेखनीयानि।
(ii) बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते। [1 Mark]
Answer: अनुष्टुप्
Teacher's Note:
a) अनुष्टुभि प्रतिचरणम् अष्टौ वर्णाः भवन्ति, पङ्क्तौ द्वौ चरणौ (षोडश वर्णाः) स्तः।
b) अनुष्टुभि पञ्चमः वर्णः लघुः, षष्ठः गुरुः भवति।
(iii) तमध्वरे विश्वजितिक्षितीशं निःशेषविश्राणितकोषजातम्। [1 Mark]
Answer: उपजातिः
Teacher's Note:
a) इन्द्रवज्रा-उपेन्द्रवज्रयोः चरणानां मिश्रणेन उपजातिः भवति, प्रतिचरणम् एकादश वर्णाः।
b) प्रथमः वर्णः गुरुः चेत् इन्द्रवज्रायाः, लघुः चेत् उपेन्द्रवज्रायाः चरणः भवति।
19. (अ) अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) [3 Marks]
(i) उत्प्रेक्षा-अलंकारस्य लक्षणं लिखित। [1 Mark]
Answer: भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना।
Teacher's Note:
a) प्रकृतस्य (उपमेयस्य) अप्रकृतरूपेण (उपमानरूपेण) सम्भावना उत्प्रेक्षा भवति।
b) उत्प्रेक्षायां 'मन्ये', 'ध्रुवम्', 'इव', 'नूनम्' इत्यादीनि वाचकपदानि प्रायः दृश्यन्ते।
(ii) श्लेषालंकारस्य एकम् उदाहरणं लिखत। [1 Mark]
Answer: प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता।
अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि॥
Teacher's Note:
a) अत्र 'कर' इति पदस्य 'हस्तः' 'किरणः' च इति अर्थद्वयम् अस्ति, अतः श्लेषः।
b) अङ्कयोजनानुसारं श्लेषस्य किमपि शुद्धम् उदाहरणं स्वीक्रियते।
(iii) रूपकालङ्कारस्य लक्षणं लिखत। [1 Mark]
Answer: तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः।
Teacher's Note:
a) यत्र उपमानस्य उपमेयस्य च अभेदः (एकत्वम्) दर्श्यते तत्र रूपकालङ्कारः भवति।
b) यथा 'मुखचन्द्रः' इत्यत्र मुखं चन्द्रः एव इति अभेदः।
(iv) ‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्यम् - द्वयोः’ इति कस्यालङ्कारस्य लक्षणम्। [1 Mark]
Answer: उपमा
Teacher's Note:
a) एकस्मिन् वाक्ये द्वयोः वस्तुनोः (उपमानोपमेययोः) वैधर्म्यरहितं साम्यं वाच्यं चेत् उपमा भवति।
b) उपमायाः 'इव', 'यथा', 'तुल्यम्' इत्यादीनि वाचकपदानि भवन्ति।
(आ) अधोलिखितासु श्लोक-पङ्क्तिषु प्रयुक्तालङ्कारस्य नाम लिखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) [2 Marks]
(i) रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः। [1 Mark]
Answer: उपमा
Teacher's Note:
a) अङ्कयोजनानुसारम् अत्र उपमालङ्कारः अस्ति।
b) पूर्णे श्लोके 'इव' इति वाचकपदेन चन्द्रमसः तुलना क्रियते, अतः उपमा।
(ii) रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना। [1 Mark]
Answer: यमकम्
Teacher's Note:
a) 'मानसम्' इति पदं द्विवारं भिन्नार्थे (मनः, मानसरोवरः) प्रयुक्तम्, अतः यमकम्।
b) यमके समानवर्णानां पुनरावृत्तिः भवति, किन्तु अर्थः भिन्नः भवति।
(iii) कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्। [1 Mark]
Answer: उपमा
Teacher's Note:
a) अत्र मुखम् (उपमेयम्) कमलेन (उपमानेन) 'इव' इति वाचकपदेन तुल्यते।
b) साधारणधर्मः 'मनोज्ञम्' इति अस्ति, अतः पूर्णोपमा।
Please click the link below to download pdf file of CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49
Free study material for Sanskrit
Practice Exam Question Papers for Class 12 Sanskrit Elective CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49
Previous Year Question Papers: Class 12 Sanskrit Elective
Review authentic examination papers for Class 12 Sanskrit Elective. Working through the CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 allows learners to decode recurring question trends and familiarize themselves with official CBSE evaluation standards.
Boost Your Exam Score with Past Papers
Practicing past question sets under timed home conditions helps refine pacing and time management skills, ensuring you complete your Sanskrit Elective examination comfortably within the official duration.
Enhance Practice with Sample Papers & Solutions
Download digital copies of these papers for convenient offline revision anywhere. Cross-check your completed steps against our expert solution guides to ensure complete accuracy.
FAQs
The CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 is available for download on StudiesToday.com. It includes complete set with all sections so that Class 12 students can practice with the exact same paper that came in the CBSE exams.
Yes, the solutions for CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 are prepared by subject matter experts as per official marking scheme. Class 12 students will understand the structure of answers and 'step-marks' methodology Sanskrit Elective.
Solving previous year papers like CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 is important to understand repeat themes and question difficulty levels of Sanskrit Elective. It helps Class 12 students to test their time management skills too.
Yes, where applicable, CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49 is available in both English and Hindi mediums. All students from Class 12 can access Sanskrit Elective study material in their preferred language.
No, all previous year question papers on StudiesToday, including CBSE Class 12 Sanskrit Elective Question Paper 2026 Solved Code 49, are provided free of charge in mobile-friendly PDF.