Official Class 9 Sanskrit Worksheets: All Chapters
Explore structured practice materials through the CBSE Class 9 Sanskrit Worksheet Set 03. Tailored for Class 9 learners, utilizing these Sanskrit worksheets ensures thorough preparation and strengthens problem-solving accuracy before final school evaluations.
Solved Practice Worksheets for Sanskrit
Navigate directly to the solved Sanskrit worksheets using the digital viewer below. Each practice set includes detailed step-by-step solutions, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
शब्दरूपाणि
प्रश्न 1. रेखांकितेषु का विभक्तिः किं च वचनम्?
Answer: प्रस्तुत प्रश्ने रेखांकितपदानां विभक्तिः वचनं च निर्धारणीयम् अस्ति।
In simple words: यहाँ दिए गए वाक्यों में रेखांकित शब्दों की विभक्ति और वचन बताना है।
Exam Tip: शब्द-रूपों की तालिका (जैसे राम, रमा, तत्, किम् आदि) का अभ्यास करें ताकि विभक्ति और वचन पहचानने में आसानी हो।
1. पितामहः द्रुमाणि न्यपातयत्।
Answer: पितामहः - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् (अकारान्त पुल्लिंग)
In simple words: 'पितामहः' शब्द में प्रथमा विभक्ति और एकवचन है।
Exam Tip: विसर्गयुक्त पुल्लिंग शब्द प्रायः प्रथमा विभक्ति एकवचन के होते हैं।
2. तस्य नाम सुज्ञो अभूत्।
Answer: तस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् (तद् सर्वनाम, पुल्लिंग)
In simple words: 'तस्य' का अर्थ है 'उसका', इसमें षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: सर्वनाम शब्दों के रूप (तद्, एतद्, किम्) कंठस्थ करें।
3. सुरेन्द्राः सर्वाधिकाण अंकान् प्राप्य उत्तीर्णः जातः।
Answer: सुरेन्द्राः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् / अंकान् - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'सुरेन्द्राः' में प्रथमा बहुवचन तथा 'अंकान्' में द्वितीया बहुवचन है।
Exam Tip: म्-कारान्त और न्-कारान्त शब्दों के बहुवचन रूपों पर विशेष ध्यान दें।
4. सुदिना तु दृष्ट्वा विस्मिता।
Answer: सुदिना - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् (आकारान्त स्त्रीलिंग)
In simple words: 'सुदिना' में प्रथमा विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग शब्द 'लता' के समान चलते हैं।
5. हरिश्चन्द्रो न सत्यात् क्वापि प्रचचल।
Answer: सत्यात् - पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'सत्यात्' में अपादान अर्थ में पञ्चमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: जहाँ अलग होने का भाव हो या 'ात्' प्रत्यय दिखे, वहाँ प्रायः पञ्चमी विभक्ति होती है।
6. छात्रैः सह मम शोभनः व्यवहारः।
Answer: छात्रैः - तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'सह' योग में तृतीया विभक्ति होती है, अतः 'छात्रैः' में तृतीया बहुवचन है।
Exam Tip: 'सह' (साथ) शब्द के योग में हमेशा तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है।
7. मेघदूतम् महाकवेः कालिदासस्य रचना।
Answer: महाकवेः - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् / कालिदासस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: सम्बन्ध दिखाने के लिए दोनों पदों में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: 'का' (of) का अर्थ प्रकट करने के लिए षष्ठी विभक्ति का प्रयोग होता है।
8. अत्रस विद्यालयः तादृशम् सुकुमारम् नास्ति।
Answer: विद्यालयः - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'विद्यालयः' वाक्य का कर्ता है, अतः इसमें प्रथमा विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: वाक्य के कर्ता पद में हमेशा प्रथमा विभक्ति होती है।
9. बालकस्य सम्यग् बुद्धिर्नास्ति।
Answer: बालकस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'बालकस्य' का अर्थ 'बालक की', इसमें षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अकारान्त पुल्लिंग शब्दों के षष्ठी एकवचन के अंत में 'स्य' आता है।
10. पुत्रः पित्रा सह गच्छति।
Answer: पित्रा - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'सह' योग के कारण 'पित्रा' में तृतीया विभक्ति एकवचन है (पितृ शब्द)।
11. अशोको महाराजस्य प्रतिनिधिः।
Answer: महाराजस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'महाराजस्य' में सम्बन्ध दर्शाने के लिए षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: संबंध कारक में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग होता है।
12. कपीनाम् तु का कथा?
Answer: कपीनाम् - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'कपीनाम्' (वानरों की) में षष्ठी विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: इकारान्त पुल्लिंग 'कपि' शब्द के षष्ठी बहुवचन में दीर्घ 'नाम्' (कपीनाम्) बनता है।
13. सः पतिमुन् निवालय्ये एवं स्थितवान्।
Answer: पतिम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'पतिम्' में कर्म कारक होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: इकारान्त पुल्लिंग शब्दों के द्वितीया एकवचन में 'निम्' या 'तिम्' जैसा रूप बनता है।
14. अग्नये स्वाहा।
Answer: अग्नये - चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'स्वाहा' शब्द के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है, अतः 'अग्नये' में चतुर्थी एकवचन है।
Exam Tip: नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, अलम्, वषट् योगे चतुर्थी।
15. नकुलेन कृष्णसर्पः दृष्टः।
Answer: नकुलेन - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् / कृष्णसर्पः - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: कर्मवाच्य वाक्य में कर्ता 'नकुलेन' में तृतीया और कर्म 'कृष्णसर्पः' में प्रथमा विभक्ति है।
Exam Tip: कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है।
16. स्तुतेः कर्ता अस्तुराजः, दक्षकः भवेत्।
Answer: स्तुतेः - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् (पंचमी भी सम्भव सन्दर्भानुसार)
In simple words: 'स्तुतेः' में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: इकारान्त/उकारान्त शब्दों के रूप विशेष सावधानी से देखें।
17. ऋषमयः हवनं कुर्वन्ति।
Answer: ऋषमयः (ऋषयः) - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'ऋषयः' वाक्य का कर्ता है, अतः इसमें प्रथमा विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग 'ऋषि' (यहाँ ऋषिः, ऋषयः) प्रथमा बहुवचन रूप है।
18. महापुरुषाणाम् विषये किञ्चित् वदामि।
Answer: महापुरुषाणाम् - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् / विषये - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'महापुरुषाणाम्' में षष्ठी बहुवचन तथा 'विषये' में सप्तमी एकवचन है।
19. आश्रमे पशवः निर्भयाः भ्रमन्ति।
Answer: आश्रमे - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / पशवः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'आश्रमे' में अधिकरण अर्थ में सप्तमी एकवचन तथा 'पशवः' में प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: स्थान या आधार बताने वाले शब्दों में सप्तमी विभक्ति होती है।
20. साक्षात् ईश्वरो लोकान् पश्यति।
Answer: लोकान् - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'लोकान्' कर्म पद है, अतः इसमें द्वितीया विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: द्वितीया बहुवचन पुल्लिंग शब्दों के अंत में 'ान्' आता है।
21. बद्धः सूर्य्य जलमपि प्राप्नोति।
Answer: जलम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'जलम्' कर्म होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग शब्दों में प्रथमा और द्वितीया विभक्ति समान होती है।
22. करुणायाः भण्डारः सकलाः।
Answer: करुणायाः - षष्ठी/पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'करुणायाः' में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग शब्दों के षष्ठी/पञ्चमी एकवचन में 'याः' प्रत्यय होता है।
23. स्त्रियः आवावर्णम् उपगच्छतः।
Answer: स्त्रियः - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः (बहुवचन)
In simple words: 'स्त्रियः' में प्रथमा/द्वितीया बहुवचन रूप है।
24. कानने किरणाः न दृश्यन्ते।
Answer: कानने - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / किरणाः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'कानने' में सप्तमी एकवचन और 'किरणाः' में प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: 'कानने' का अर्थ वन में (अधिकरण कारक) है।
25. सूर्यो कथं कौलाहलम् दृश्यते?
Answer: कौलाहलम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'कौलाहलम्' में द्वितीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग कर्म पद द्वितीया एकवचन में म्-कारान्त होता है।
26. महिलाभ्याम् जलम् आनय।
Answer: महिलाभ्याम् - चतुर्थी/पञ्चमी विभक्तिः, द्विवचनम्
In simple words: 'महिलाभ्याम्' में चतुर्थी या पञ्चमी विभक्ति का द्विवचन रूप है।
27. अस्मत्पुत्राभ्याम् नीतिशास्त्रस्य पाठस्य गकत्वम् प्रमाणम्।
Answer: नीतिशास्त्रस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'नीतिशास्त्रस्य' में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अकारान्त पुल्लिंग/नपुंसकलिंग षष्ठी एकवचन में 'स्य' जोड़ा जाता है।
28. इदम् पुस्तकम् कीतर्थं दास्यामि?
Answer: पुस्तकम् - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'पुस्तकम्' में प्रथमा या द्वितीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग शब्दों के प्रथमा और द्विवचन समान होते हैं।
29. भोजराजस्य कः के सम्मिलिताः?
Answer: भोजराजस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् / के - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'भोजराजस्य' में षष्ठी एकवचन और 'के' (किम् सर्वनाम) में प्रथमा बहुवचन है।
30. कतिः इयं बलदत् गरीयसी।
Answer: इयम् - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् (इदम् स्त्रीलिंग)
In simple words: 'इयम्' में प्रथमा विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: इदम् सर्वनाम स्त्रीलिंग प्रथमा एकवचन 'इयम्' होता है।
31. वाटिकायाम् वृक्षाः सन्ति।
Answer: वाटिकायाम् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / वृक्षाः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'वाटिकायाम्' में सप्तमी एकवचन और 'वृक्षाः' में प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग सप्तमी एकवचन में 'ायाम्' (वाटिकायाम्) बनता है।
32. संस्कृते भारतस्य प्रतिष्ठा आस्ति।
Answer: संस्कृते - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / भारतस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'संस्कृते' में सप्तमी एकवचन तथा 'भारतस्य' में षष्ठी एकवचन है।
Exam Tip: अकारान्त नपुंसकलिंग सप्तमी एकवचन में 'ए' (संस्कृते) आता है।
33. त्वया सह अन्यः कः आगतः?
Answer: त्वया - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (युष्मद्)
In simple words: 'सह' योग के कारण 'त्वया' में तृतीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: युष्मद् सर्वनाम तृतीया एकवचन 'त्वया' होता है।
34. माम् एकं शरणं व्रज।
Answer: माम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम् (अस्मद्)
In simple words: 'माम्' (मुझको) कर्म कारक होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: अस्मद् सर्वनाम द्वितीया एकवचन 'माम्' / 'मा' होता है।
35. श्वेतदुर्गमः दिल्ल्याम् अस्ति।
Answer: दिल्ल्याम् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: स्थान सूचक 'दिल्ल्याम्' में सप्तमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: स्थानों के नाम में सप्तमी विभक्ति का प्रयोग स्थान दर्शाने के लिए होता है।
36. कस्याः नाम राधा अस्ति?
Answer: कस्याः - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् (किम् स्त्रीलिंग)
In simple words: 'कस्याः' (किसकी) में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: किम् सर्वनाम स्त्रीलिंग षष्ठी एकवचन 'कस्याः' होता है।
37. हे पुत्रि, त्वरू धन्या!
Answer: पुत्रि - सम्बोधनम् (प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्)
In simple words: 'पुत्रि' में संबोधन विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: संबोधन में प्रथमा विभक्ति का ही प्रयोग होता है।
38. तव किम् नाम?
Answer: तव - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् (युष्मद्)
In simple words: 'तव' (तुम्हारा) में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: युष्मद् सर्वनाम षष्ठी एकवचन 'तव' / 'ते' होता है।
39. सुतायै भोजनं पच्चद।
Answer: सुतायै - चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'सुतायै' (पुत्री के लिए) में चतुर्थी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग चतुर्थी एकवचन में 'ायै' (सुतायै) बनता है।
40. तव पितुः किं नाम?
Answer: पितुः - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'पितुः' (पिता का) में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग षष्ठी एकवचन में 'तुः' या 'तः' (पितुः) बनता है।
41. कृषकाः नद्याः जलेन् क्षेत्राणि सिञ्चन्ति।
Answer: नद्याः - षष्ठी/पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम् / जलेन् - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'नद्याः' में षष्ठी/पञ्चमी एकवचन और 'जलेन्' (जलेन) में तृतीया एकवचन है।
Exam Tip: नदी शब्द के रूप ईकारान्त स्त्रीलिंग के अनुसार चलते हैं।
42. ये छात्राः परिश्रमेण पठन्ति ते सफलाः भवन्ति।
Answer: परिश्रमेण - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् / ते - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् (तद् पुल्लिंग)
In simple words: 'परिश्रमेण' साधन होने से तृतीया एकवचन और 'ते' में प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: साधन या करण कारक में तृतीया विभक्ति होती है।
43. शाखायाः खगाः उत्पतन्ति।
Answer: शाखायाः - पञ्चमी/षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: शाखा से अलग होने के अर्थ में 'शाखायाः' में पञ्चमी (अपादान) विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अलगाव के अर्थ में पञ्चमी विभक्ति होती है।
44. वन्दे मातरम्।
Answer: मातरम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'मातरम्' कर्म कारक होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: ऋकारान्त स्त्रीलिंग 'मातृ' शब्द के द्वितीया एकवचन में 'मातरम्' बनता है।
45. गुरवे नमः।
Answer: गुरवे - चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'नमः' शब्द के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है, अतः 'गुरवे' में चतुर्थी एकवचन है।
Exam Tip: उकारान्त पुल्लिंग 'गुरु' शब्द की चतुर्थी एकवचन 'गुरवे' होती है।
46. अरस्वतयाः हस्ते वीणा अस्ति।
Answer: हस्ते - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'हस्ते' (हाथ में) आधार होने के कारण सप्तमी विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: आधारोऽधिकरणम् - सप्तमी विभक्ति होती है।
47. भ्रमराः मधु पिबन्ति।
Answer: भ्रमराः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् / मधु - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'भ्रमराः' कर्ता (प्रथमा बहुवचन) तथा 'मधु' कर्म (द्वितीया एकवचन) है।
Exam Tip: उकारान्त नपुंसकलिंग 'मधु' के प्रथमा और द्विवचन समान होते हैं।
48. बालाः फलानि स्वाद्वन्ति।
Answer: फलानि - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'फलानि' कर्म होने के कारण द्वितीया विभक्ति बहुवचन में है।
49. उमा लेखन्या लिखति।
Answer: लेखन्या - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'लेखन्या' साधन (कलम से) है, अतः इसमें तृतीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: करण कारक (साधन) में तृतीया विभक्ति होती है।
50. सः मम माता।
Answer: मम - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् (अस्मद्)
In simple words: 'मम' (मेरा/मेरी) में षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अस्मद् सर्वनाम षष्ठी एकवचन 'मम' होता है।
51. मम गृहे बहूनि वस्तुनि।
Answer: गृहे - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / वस्तुनि - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'गृहे' में सप्तमी एकवचन और 'वस्तुनि' में प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: घर में (अधिकरण) सप्तमी विभक्ति।
52. यस्य तृष्णा विशाला सः तु दरिद्रः भवति।
Answer: यस्य - षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम् / तृष्णा - प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'यस्य' में षष्ठी एकवचन तथा 'तृष्णा' में प्रथमा एकवचन है।
Exam Tip: यद् सर्वनाम पुल्लिंग/नपुंसकलिंग षष्ठी एकवचन 'यस्य' होता है।
53. द्रुमानि पुस्तकानि नमसकक्षायाः सन्ति।
Answer: पुस्तकानि - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम् / कक्षायाः - षष्ठी/पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'पुस्तकानि' में प्रथमा/द्वितीया बहुवचन तथा 'कक्षायाः' में षष्ठी/पञ्चमी एकवचन है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग बहुवचन रूप 'आनि' से पहचाने जाते हैं।
54. अस्मिन् वृक्षे फलानि संलगन्ति।
Answer: अस्मिन् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् (इदम् पुल्लिंग/नपुंसकलिंग)
In simple words: 'अस्मिन्' (इस में) आधार होने के कारण सप्तमी विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: इदम् सर्वनाम सप्तमी एकवचन पुल्लिंग/नपुंसकलिंग 'अस्मिन्' होता है।
55. त्वम् केन सह गच्छसि?
Answer: केन - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (किम् पुल्लिंग)
In simple words: 'सह' योग के कारण 'केन' में तृतीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: किम् सर्वनाम तृतीया एकवचन पुल्लिंग 'केन' होता है।
56. येषां विद्या न भवति ते पृथिव्यां भारूपाः भवन्ति।
Answer: येषां - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् / पृथिव्याम् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'येषां' में षष्ठी बहुवचन तथा 'पृथिव्याम्' में सप्तमी एकवचन है।
Exam Tip: 'पृथिव्याम्' में आकारांत स्त्रीलिंग सप्तमी एकवचन का 'याम्' प्रत्यय है।
57. अनया बालिकया गीतं गीयते।
Answer: अनया - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (इदम् स्त्रीलिंग)
In simple words: कर्मवाच्य में कर्ता 'अनया' में तृतीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: इदम् सर्वनाम स्त्रीलिंग तृतीया एकवचन 'अनया' होता है।
58. मह्यम् दुग्धम् न रोचते।
Answer: मह्यम् - चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम् (अस्मद्)
In simple words: 'रुच्' धातुओं में प्रिय लगने वाले को चतुर्थी होती है, अतः 'मह्यम्' में चतुर्थी एकवचन है।
Exam Tip: 'रुचिअर्थानां प्रियमाणः' सूत्र से चतुर्थी विभक्ति होती है।
59. इमाः नायिकाः किं पचन्ति?
Answer: इमाः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् (इदम् स्त्रीलिंग)
In simple words: 'इमाः' (ये सब स्त्रियाँ) वाक्य का कर्ता है, अतः इसमें प्रथमा बहुवचन है।
Exam Tip: इदम् सर्वनाम स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन 'इमाः' होता है।
60. यस्मिन् गृहे अतिथिंसत्कारः भवति तत्र देवाः निवसन्ति।
Answer: यस्मिन् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम् / गृहे - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: दोनों पदों 'यस्मिन्' और 'गृहे' में सप्तमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: यद् सर्वनाम सप्तमी एकवचन पुल्लिंग/नपुंसकलिंग 'यस्मिन्' होता है।
61. मया सह, मम भ्राता आगतः।
Answer: मया - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (अस्मद्)
In simple words: 'सह' योग के कारण 'मया' में तृतीया विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अस्मद् सर्वनाम तृतीया एकवचन 'मया' होता है।
62. सः निदुः सकाशाग् आगच्छत्।
Answer: सकाशात् - पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'सकाशात्' (निकट से) में अपादान अर्थ में पञ्चमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: अकारान्त पुल्लिंग पञ्चमी एकवचन में 'ात्' प्रत्यय होता है।
63. अगुतराणि द्रुमाणि वीणानि।
Answer: द्रुमाणि - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'द्रुमाणि' नपुंसकलिंग बहुवचन रूप है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग बहुवचन में 'आणि' अंत में आता है।
64. उज्जियिन्याम् साधवः नाम विप्रः।
Answer: उज्जियिन्याम् (उज्जयिन्याम्) - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: स्थान के नाम 'उज्जयिन्याम्' में सप्तमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: ईकारान्त स्त्रीलिंग सप्तमी एकवचन में '्याम्' प्रत्यय होता है।
65. विप्रः नकुलं बालहत्याया व्यवस्थाप्य मगच्छत्।
Answer: नकुलम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'नकुलम्' कर्म पद होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: पुल्लिंग द्वितीया एकवचन में म्-कारान्त रूप होता है।
66. अनुद्धताः सत्पुरुषाः सम्मुखिनाः।
Answer: अनुद्धताः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् / सत्पुरुषाः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: दोनों पदों में प्रथमा विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: विसर्गयुक्त बहुवचन रूप बहुधा प्रथमा बहुवचन को दर्शाते हैं।
67. शेतर्षये विस्त्रुणं सृजन्ति।
Answer: शेतर्षये - चतुर्थी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'शेतर्षये' में चतुर्थी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग चतुर्थी एकवचन में 'ये' (र्षये) बनता है।
68. न अल्पदोषान् बृषात्।
Answer: अल्पदोषान् - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'अल्पदोषान्' में द्वितीया विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: द्वितीया बहुवचन पुल्लिंग शब्दों के अंत में 'ान्' होता है।
69. न मिद्धृत डरोके गच्छेत।
Answer: गच्छेत (गच्छेत्) - विधइलिङ्ग लकार (क्रियापदम्)
In simple words: यह क्रियापद है, इसमें विभक्ति नहीं बल्कि लकार है।
Exam Tip: क्रिया पदों में विभक्ति के स्थान पर पुरुष, वचन और लकार होते हैं।
70. एताः पंडितसभाम् काश्तित्वान्।
Answer: एताः - प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् (इदम् स्त्रीलिंग) / पंडितसभाम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'एताः' में प्रथमा बहुवचन तथा 'पंडितसभाम्' में द्वितीया एकवचन है।
Exam Tip: इदम् स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन 'एताः' होता है।
71. कीलोऽपि सुमनःसङ्घाताराहति सतां शिरः।
Answer: सताम् - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् / शिरः - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'सताम्' में षष्ठी बहुवचन और 'शिरः' में प्रथमा/द्वितीया एकवचन है।
72. विष्णुपुराणो कथाभिः राजकुमाराण शिक्षितवान्।
Answer: कथाभिः - तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम् / राजकुमाराण - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'कथाभिः' में तृतीया बहुवचन तथा 'राजकुमाराण' में द्वितीया बहुवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग तृतीया बहुवचन में 'भिः' प्रत्यय होता है।
73. लत्वा करस्यान् कढ़ायास् चक्रति?
Answer: कढ़ायास् - पञ्चमी/षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'कढ़ायास्' में पञ्चमी/षष्ठी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग शब्दों के रूप में 'याः'/'यास्' पञ्चमी/षष्ठी एकवचन में आता है।
74. शनायणम् केन रचितः?
Answer: केन - तृतीया विभक्तिः, एकवचनम् (किम् पुल्लिंग)
In simple words: 'केन' (किसके द्वारा) करण कारक होने के कारण तृतीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: किम् सर्वनाम पुल्लिंग तृतीया एकवचन 'केन' होता है।
75. इदम् भोजनं करनेनं अस्ति?
Answer: भोजनम् - प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'भोजनम्' नपुंसकलिंग प्रथमा/द्वितीया एकवचन है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग शब्दों में 'म्' अंत में होता है।
76. करतूरी सुगेभ्यः जायते।
Answer: सुगेभ्यः - पञ्चमी/चतुर्थी विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'सुगेभ्यः' में पञ्चमी या चतुर्थी विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: बहुवचन में 'भ्यः' प्रत्यय चतुर्थी और पञ्चमी दोनों में आता है।
77. धर्मः केषाम् मित्रं भवति?
Answer: केषाम् - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् (किम् पुल्लिंग)
In simple words: 'केषाम्' (किनका) में षष्ठी विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: किम् सर्वनाम पुल्लिंग षष्ठी बहुवचन 'केषाम्' होता है।
78. सः कः, विपिभ्यः वस्त्रकान् ददाति।
Answer: वस्त्रकान् - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'वस्त्रकान्' कर्म होने के कारण द्वितीया विभक्ति बहुवचन में है।
Exam Tip: द्वितीया बहुवचन पुल्लिंग शब्दों के अंत में 'ान्' आता है।
79. रमाः पित्रोः ज्ञासम् अपालयत्।
Answer: पित्रोः - षष्ठी/सप्तमी विभक्तिः, द्विवचनम्
In simple words: 'पित्रोः' में षष्ठी/सप्तमी विभक्ति द्विवचन है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग द्विवचन (षष्ठी/सप्तमी) में 'योः' / 'रोः' आता है।
80. आवयोः माता चिकित्सक अस्ति।
Answer: आवयोः - षष्ठी/सप्तमी विभक्तिः, द्विवचनम् (अस्मद्)
In simple words: 'आवयोः' (हम दोनों का) में षष्ठी/सप्तमी विभक्ति द्विवचन है।
Exam Tip: अस्मद् सर्वनाम द्विवचन रूप 'आवयोः' होता है।
81. छात्राः आश्रमेषु पठन्ति।
Answer: आश्रमेषु - सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'आश्रमेषु' (आश्रमों में) आधार होने के कारण सप्तमी विभक्ति बहुवचन में है।
Exam Tip: अकारान्त पुल्लिंग सप्तमी बहुवचन में 'ेषु' प्रत्यय होता है।
82. युष्माकम् विद्यालयः कुत्र अस्ति?
Answer: युष्माकम् - षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम् (युष्मद्)
In simple words: 'युष्माकम्' (तुम्हारा/आप सबका) में षष्ठी विभक्ति बहुवचन है।
Exam Tip: युष्मद् सर्वनाम षष्ठी बहुवचन 'युष्माकम्' होता है।
83. सः अस्त्रस्यम निमन्त्रण-पत्रम् अयच्छत्।
Answer: निमन्त्रण-पत्रम् - द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'निमन्त्रण-पत्रम्' कर्म पद होने के कारण द्वितीया विभक्ति एकवचन में है।
Exam Tip: नपुंसकलिंग शब्दों के रूप द्वितीया विभक्ति में म्-कारान्त होते हैं।
84. सः स्वर्यो पितुरुन् अयच्छत्।
Answer: पितुरुन् - द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम्
In simple words: 'पितुरुन्' कर्म पद होने के कारण द्वितीया विभक्ति बहुवचन में है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग द्वितीया बहुवचन 'पितॄन्' होता है।
85. सा प्रगतायाम् विश्वासं करोति।
Answer: प्रगतायाम् - सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्
In simple words: 'प्रगतायाम्' में सप्तमी विभक्ति एकवचन है।
Exam Tip: आकारांत स्त्रीलिंग सप्तमी एकवचन में 'ायाम्' प्रत्यय होता है।
कोष्ठके प्रदत्तशब्दानाम् उचितरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत -
Question 1. पुत्रः श्वेतकेतुः आसीत्। (आकणिः / आरुणिम् / आरुणिः)
Answer: (आरुणिः) पुत्रः श्वेतकेतुः आरुणिः आसीत्。
In simple words: यहाँ प्रथमा विभक्ति एकवचन का रूप 'आरुणिः' सही है।
Exam Tip: वाक्य में कर्ता के लिए प्रथमा विभक्ति एकवचन 'आरुणिः' का चयन करें।
Question 2. द्वादशवर्षीयं तु पुत्रं .......... आरुणिः उवाच। (पिता / पित्रा / पितुः)
Answer: (पिता) द्वादशवर्षीयं तु पुत्रं पिता आरुणिः उवाच。
In simple words: यहाँ 'पिता' (कर्ता) शब्द उचित है।
Exam Tip: क्रिया 'उवाच' के साथ प्रथमा विभक्ति एकवचन 'पिता' आएगा।
Question 3. सः ............ गुरुं प्रति गच्छत्। (श्वेतकेतुः / श्वेतकेतुम् / श्वेतकेतो)
Answer: (श्वेतकेतुः) सः श्वेतकेतुः गुरुं प्रति गच्छत्。
In simple words: कर्ता के रूप में 'श्वेतकेतुः' सही है।
Exam Tip: वाक्य का मुख्य कर्ता प्रथमा विभक्ति में होता है।
Question 4. सः सर्वाणि ............ अधीतावान्। (वेदाः / वेदान् / वेदानाम्)
Answer: (वेदान्) सः सर्वाणि वेदान् अधीतावान्。
In simple words: कर्म के रूप में द्वितीया बहुवचन 'वेदान्' आएगा।
Exam Tip: अधीतावान् के कर्म में द्वितीया विभक्ति बहुवचन का प्रयोग होता है।
Question 5. पिता .......... तत्त्वज्ञानं प्रतिपादयति। (दृष्टान्तेन / दृष्टान्तात् / दृष्टान्तस्य)
Answer: (दृष्टान्तेन) पिता दृष्टान्तेन तत्त्वज्ञानं प्रतिपादयति。
In simple words: साधन (करण) के अर्थ में तृतीया विभक्ति 'दृष्टान्तेन' सही है।
Exam Tip: साधन बताने के लिए तृतीया विभक्ति एकवचन का प्रयोग करें।
Question 6. अणुत्तराणि .......... बीजानि। (इमे / इमाः / इतानि / इमानि)
Answer: (इमानि) अणुत्तराणि इमानि बीजानि。
In simple words: नपुंसकलिंग बहुवचन सर्वनाम 'इमानि' सही है।
Question 7. ........ मार्गात् स्नातुं गता। (तस्य / तस्याः / तेन)
Answer: (तस्याः) तस्याः मार्गात् स्नातुं गता。
In simple words: स्त्रीलिंग षष्ठी/पञ्चमी एकवचन रूप 'तस्याः' आएगा।
Exam Tip: सम्बन्ध प्रकट करने के लिए 'तस्याः' का प्रयोग करें।
Question 8. नकुलं ............ राजभवनम् गच्छामि। (बालरक्ताम् / बालरक्तायाम् / बालरक्ताग्राम्)
Answer: (बालरक्ताग्राम्) नकुलं बालरक्ताग्राम् राजभवनम् गच्छामि。
In simple words: उचित स्थानसूचक शब्द 'बालरक्ताग्राम्' है।
Question 9. वयं .......... परिपुष्टाः। (वल्कलेभ्यः / वल्कलैः / वल्कलेषु)
Answer: (वल्कलैः) वयं वल्कलैः परिपुष्टाः。
In simple words: साधन के अर्थ में तृतीया बहुवचन 'वल्कलैः' सही है।
Exam Tip: तृतीया बहुवचन में 'लैः' प्रत्यय होता है।
Question 10. वयं अनुगृहीताः अस्मि। (अहम् / त्वम् / वयम्)
Answer: (वयम्) वयं अनुगृहीताः स्मः / अस्मि के स्थान पर वयम् के अनुकूल रूप होगा।
In simple words: उत्तम पुरुष बहुवचन कर्ता के रूप में 'वयम्' उपयुक्त है।
Exam Tip: क्रिया और कर्ता का वचन समान होना चाहिए।
Question 11. आश्रमः कुत्र अस्ति? (ऋषेः / ऋषिः / ऋषी)
Answer: (ऋषेः) आश्रमः कुत्र अस्ति ऋषेः?
In simple words: षष्ठी विभक्ति एकवचन में 'ऋषेः' सही है।
Exam Tip: ऋकारान्त पुल्लिंग षष्ठी एकवचन 'ऋषेः' होता है।
Question 12. गतिः तीव्रा अस्ति। (वायुः / वायुना / वायोः)
Answer: (वायुः) गतिः तीव्रा अस्ति वायुः。
In simple words: कर्ता के रूप में 'वायुः' (प्रथमा एकवचन) सही है।
Exam Tip: प्रथमा विभक्ति एकवचन का रूप 'वायुः' वाक्य में कर्ता बनेगा।
CBSE Class 9 Sanskrit Worksheets for All Chapters
Practice Exercises for Class 9 Sanskrit All Chapters
Explore reliable practice questions for All Chapters tailored for Class 9 Sanskrit learners. Use these structured worksheets to evaluate exam preparedness and strengthen problem-solving skills throughout the 2026 academic session.
Step-by-Step Solutions and Practice Guidelines
Built using official NCERT guidelines for Class 9 Sanskrit, these practice sheets provide reliable academic support. Cross-reference your completed work with our detailed solutions to learn standard answer-writing formats for CBSE exams.
Enhance Speed with Online Practice
Wrap up your chapter revision by testing your knowledge against standard objective question formats. Explore our full library of free, up-to-date printable assignments to maximize your academic results in upcoming CBSE evaluations.
FAQs
You can download the latest chapter-wise printable worksheets for Class 9 Sanskrit All Chapters for free from StudiesToday.com. These have been made as per the latest CBSE curriculum for this academic year.
Yes, Class 9 Sanskrit worksheets for All Chapters focus on activity-based learning and also competency-style questions. This helps students to apply theoretical knowledge to practical scenarios.
Yes, we have provided solved worksheets for Class 9 Sanskrit All Chapters to help students verify their answers instantly.
Yes, our Class 9 Sanskrit test sheets are mobile-friendly PDFs and can be printed by teachers for classroom.
For All Chapters, regular practice with our worksheets will improve question-handling speed and help students understand all technical terms and diagrams.