CBSE Class 9 Sanskrit Practice Worksheet Set 06

अपठितपद्यांशाधारितप्रश्नाः

Question 1. प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद् भर्तुरेव हितमिच्छति तत् कलत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यत् एतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ।।
अ. एकदेन उत्तरत ।
क. यद् भर्तुः हितमिच्छति तत् किम् अस्ति ?
ख. पुत्रः पितरं कैः प्रीणाति?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. यत् आपदि सुखे च समानं भवति तत् किं कथ्यते?
ख. कः पुत्रः?(मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. ‘लभन्ते’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम् ?( जगत्/पुण्यकृतः/पुत्राः)
ख. ‘पत्नी’ इत्यस्य कृते किं पर्यायपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?(मित्रम्/कलत्रम्/भर्ता)
ग. ‘पुत्रः’इत्यस्य कृते किं विशेषणपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?(सः/एषः/ एतत्)
घ. ‘दुःख़े’ इत्यस्य कृते किं विपरीतार्थकपदं प्रयुक्तम् ?(सुखे/आपदि/ हितम्)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरम् -
क. कलत्रम्
ख. सुचरितैः
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
क. यत् आपदि सुखे च समानं (समक्रियं) भवति, तत् मित्रं कथ्यते।
ख. यः जनः सदाचरणेन जनकं सन्तोषयति, सः एव वास्तविकः पुत्रः भवति।
स. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. पुण्यकृतः
ख. कलत्रम्
ग. सः
घ. सुखे
In simple words: यः पितुः सेवां करोति सः पुत्रः, या पत्युः कल्याणम् इच्छति सा भार्या, यच्च सर्वदा सह तिष्ठति तत् मित्रम् - एतानि त्रीणि पुण्येनेव प्राप्यन्ते।

Exam Tip: श्लोके 'कलत्रम्' पदं पत्न्यर्थे तथा 'पुण्यकृतः' पदं पुण्यवन्तः जनाः इत्यर्थे प्रयुक्तम् अस्ति, एतादृशानां कठिनपदानाम् अन्वयं स्मरन्तु।

Question 2. नमन्ति फलिनः वृक्षाः नमन्ति गुणिनः जनाः । शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाश्च न नमन्ति कदाचन ।।
क. एकपदेन उत्तरत ।
कीदृशाः वृक्षाः नमन्ति ?
गुणिनः जनाः किं कुर्वन्ति ?
ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
के के च कदापि न नमन्ति ?
ग. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
1. ‘नमन्ति’पदस्य कृते किं कर्तृपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?
2. श्लोके ‘जनाः’ इति पदस्य कृते किं विशेषणपदं प्रयुक्तम्?
Answer:
क. एकपदेन उत्तरम् -
- फलिनः
- नमन्ति
ख. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
शुष्कवृक्षाः मूर्खाः जनाः च जीवने कदापि न नमन्ति।
ग. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
1. वृक्षाः / जनाः
2. गुणिनः
In simple words: फलसम्पन्नाः पादपाः गुणयुक्ताः विद्वांसः च सर्वदा विनम्राः भवन्ति, किन्तु शुष्काः वृक्षाः विवेकहीनाः च कदापि न नमन्ति।

Exam Tip: कर्तृपद-क्रियापदान्वये विशेषण-विशेष्यसम्बन्धं ज्ञात्वा एव 'गुणिनः' पदं 'जनाः' इत्यस्य विशेषणत्वेन चिनुत।

Question 3. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।
अ. एकदेन उत्तरत ।
क. परोपकारेण नरः किं प्राप्नोति ?
ख. पुराणाणि केन संगृहीतानि ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयं किं वर्तते ?
(मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. ‘कथनम्’ इत्यर्थे कः शब्दः श्लोके प्रयुक्तः ? (मित्रम्/कलत्रम्/भर्ता)
ख. ‘परोपकारः’ इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ? (पुराणम्/ पुण्यम्/ परपीडनम्)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरम् -
क. पुण्यम्
ख. व्यासेन
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
क. अष्टादशपुराणेषु महर्षिव्यासस्य वचनद्वयम् इदम् अस्ति यत् परोपकारः पुण्यप्रदः भवति तथा च अन्येषां पीडनं पापकर्म भवति।
स. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. वचनम् (वचनद्वयम्)
ख. परपीडनम्
In simple words: महर्षिः व्यासः कथयति यत् परकल्याणं पुण्यकारणं तथा च परेषाम् उपद्रवः महापापस्य हेतुः भवति।

Exam Tip: 'पुण्याय' तथा 'पापाय' इत्यनयोः चतुर्थी विभक्तिः प्रयोजनार्थे प्रयुक्ता अस्ति, तद् दृष्ट्वा एव विलोमपदानि परीक्षध्वम्।

Question 4. यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः कांचनमाश्रयन्ति ।।
अ. एकदेन उत्तरत ।
क. सर्वे गुणाः किम् आश्रयन्ति ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. यस्य पार्श्वे धनं वर्तते तस्य काः विशेषताः श्लोके वर्णिताः ।
(मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. आश्रयन्ति इति पदस्य कर्तृपदम् किम् ?(गुणाः/कलत्रम्/भर्ता)
ख. ‘मूर्खः’ इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ? (पण्डितः/ वक्ता/ गुणज्ञः)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरम् -
क. कांचनम् (धनम्)
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
क. यस्य पार्श्वे धनं विद्यते, सः कुलीनः, पण्डितः, शास्त्रज्ञः, गुणग्राही, उत्तमः वक्ता, सुन्दरः च मन्यते इति श्लोके वर्णिताः विशेषताः सन्ति।
स. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. गुणाः
ख. पण्डितः
In simple words: संसारे सर्वेऽपि लौकिकाः गुणाः धनम् अनुसरन्ति, अतः धनवान् जनः एव सर्वैः आदरणीयः ज्ञानी च मन्यते।

Exam Tip: 'कांचनम्' शब्दस्य अर्थः सुवर्णम् अथवा धनम् भवति; 'श्रुतवान्' इत्यस्य अर्थः शास्त्रविहितज्ञानी भवति।

Question 5. चलं वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने । चलाचलमिदं सर्वं कीर्तिर्यस्य स जीवति ।
अ. एकदेन उत्तरत ।
वित्तं कीदृशं भवति?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत
कः जीवति?
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. चंचलम् इति पदस्य पर्यायपदं लिखन्तु ।
ख. श्लोके धनम् इत्यर्थे किं पदम् प्रयुक्तम् ?
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरम् -
चलम् (अस्थिरम्)
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
अस्मिन् संसारे यस्य कीर्तिः वर्तते, सः एव नरः वस्तुतः जीवति।
स. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. चलम्
ख. वित्तम्
In simple words: धनम्, मनः, जीवनं, तारुण्यं च सर्वम् अनित्यं वर्तते, केवलं सत्कर्मभिः अर्जिता कीर्तिः एव जगति शाश्वता तिष्ठति।

Exam Tip: 'चलाचलम्' इत्यस्य विग्रहः 'चलं च अचलं च' इति भवति; अस्य तात्पर्यम् अस्थिरता अस्ति।

Question 6. विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मः ततः सुखम् ।।
अ. एकदेन उत्तरत ।
क. पात्रता कस्मात् आयाति ?
ख. मनुष्यः पात्रत्वात् किम् आप्नोति ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. विनयस्य कारणं किं वर्तते?
(मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. ‘ददाति’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं श्लोके प्रयुक्तम्?
ख. ‘अधर्मः’ इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरम् -
क. विनयात्
ख. धनम्
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरम् -
क. विनयस्य मूलकारणं विद्या वर्तते, यतो हि सा एव मानवाय नम्रतां यच्छति।
स. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
क. विद्या
ख. धर्मः
In simple words: विद्यया मनुष्यः नम्रतां प्राप्नोति, विनयेन योग्यतां लभते, योग्यतया धनं प्राप्य धर्मकर्मभिः अन्ते सुखं प्राप्नोति।

Exam Tip: पञ्चमीविभक्तेः परम्परां स्मरन्तु: विद्यातः विनयः, विनयात् पात्रता, पात्रत्वात् धनम्, धनात् धर्मः, धर्मात् च सुखम् इति क्रमः अस्ति।