CBSE Class 9 Sanskrit Worksheet Set 01

वर्णः, उच्चारणस्थानानि, वर्तनी (वर्णसंयोजनम्, वर्णवियोजनम्)

प्रश्न 1. अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत -
(i) पञ्च-मूलस्वराः के के सन्ति?
Answer: पञ्च-मूलस्वराः अ, इ, उ, ऋ, लृ सन्ति।
In simple words: These five are the primary root vowels in Sanskrit grammar.

Exam Tip: Remember that मूलस्वराः are five short vowels, excluding long vowels like आ, ई, ऊ, ॠ.

(ii) अष्ट दीर्घस्वराः के के सन्ति?
Answer: अष्ट दीर्घस्वराः आ, ई, ऊ, ॠ, ए, ऐ, ओ, औ सन्ति।
In simple words: There are eight long vowels in Sanskrit.

Exam Tip: Count carefully: four simple long vowels (आ, ई, ऊ, ॠ) and four diphthongs (ए, ऐ, ओ, औ).

(iii) कति स्वराणाम् ह्रस्वः भवति?
Answer: चतुरूर्णानाम् (चत्वारः - अ, इ, उ, ऋ) तथा लृ इत्यस्य ह्रस्वः भवति (कुलम् पञ्च)। अथवा केवलम् पञ्चस्वराणां ह्रस्वः भवति।
In simple words: There are 5 vowels that have short forms (अ, इ, उ, ऋ, लृ).

Exam Tip: Note that 'लृ' has only a short form and no long form, whereas 'ॠ' has both short and long forms.

(iv) केषां स्वराणां ह्रस्वः न भवति?
Answer: ए, ऐ, ओ, औ एतेषां चत्वारः स्वराणां ह्रस्वः न भवति, ते सदैव दीर्घरूपाः एव भवन्ति (संयुक्तस्वराः)।
In simple words: The vowels ए, ऐ, ओ, औ never have a short form.

Exam Tip: These four are called संयुक्तस्वराः (compound/diphthongs) and are always long.

(v) ए, ऐ, ओ, औ स्वराः कस्य कस्य योगेन भवन्ति?
ए =
ऐ =
ओ =
औ =
Answer:
ए = अ + इ / ई
ऐ = अ + ए / ऐ (अथवा अ/आ + इ/ई)
ओ = अ + उ / ऊ
औ = अ + ओ / औ (अथवा अ/आ + उ/ऊ)
In simple words: These compound vowels are formed by combining basic vowels.

Exam Tip: Learn the Guna and Vriddhi sandhi rules behind the formation of these vowels.

(vi) क-वर्गवर्णाः के?
Answer: क्, ख्, ग्, घ्, ङ् (क, ख, ग, घ, ङ) सन्ति।
In simple words: The guttural stop consonants.

Exam Tip: Always include the halant (्) when writing pure consonants.

(vii) च-वर्गवर्णाः के?
Answer: च्, छ्, ज्, झ्, ञ् (च, छ, ज, झ, ञ) सन्ति।
In simple words: The palatal consonants.

Exam Tip: These belong to the palatal (तालु) pronunciation group.

(viii) ट-वर्गवर्णाः के?
Answer: ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण् (ट, ठ, ड, ढ, ण) सन्ति।
In simple words: The retroflex consonants.

Exam Tip: Pronounced with the tongue curled back against the hard palate (मूर्धा).

(ix) त-वर्गवर्णाः के?
Answer: त्, थ्, द्, ध्, न् (त, थ, द, ध, न) सन्ति।
In simple words: The dental consonants.

(x) प-वर्गवर्णाः के?
Answer: प्, फ्, ब्, भ्, म् (प, फ, ब, भ, म) सन्ति।
In simple words: The labial consonants.

Exam Tip: Pronounced using both lips (ओष्ठ).

(xi) वर्गीयवर्णाः स्पर्शाः सन्ति अथवा अन्तःस्थाः?
Answer: वर्गीयवर्णाः स्पर्शाः सन्ति।
In simple words: Categorized class consonants are called stop/touch (स्पर्श) consonants.

Exam Tip: स्पर्शवर्णाः range from क् to म् (25 in total).

(xii) अन्तःस्थ-वर्णाः के?
Answer: य्, र्, ल्, व् (य, र, ल, व) सन्ति।
In simple words: The semi-vowels.

Exam Tip: They lie between vowels and stops, hence called अन्तःस्थ.

(xiii) ऊष्म-वर्णाः के?
Answer: श्, ष्, स्, ह् (श, ष, स, ह) सन्ति।
Answer: श्, ष्, स्, ह्
In simple words: The sibilants and fricative (h).

Exam Tip: Characterized by friction of breath.

(xiv) नासिक्य-वर्णाः के कें सन्ति?
Answer: ङ, ञ, ण, न, म (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) तथा अनुस्वारः (ं) नासिक्यवर्णाः सन्ति।
In simple words: The five nasal consonants and anusvara.

Exam Tip: Each class nasal is pronounced with nasal resonance.

(xv) कण्ठ्याः वर्णाः के के सन्ति?
Answer: अ, आ, क-वर्गः (क्, ख्, ग्, घ्, ङ्), ह् तथा विसर्गः (ः) कण्ठ्याः वर्णाः सन्ति।
In simple words: Vowels and consonants pronounced from the throat.

Exam Tip: Remember the rule: 'अकुहविसर्जनानां कण्ठः'।

(xvi) केषां वर्णानाम् उच्चारणस्थानं तालुः अस्ति?
Answer: इ, ई, च-वर्गः (च्, छ्, ज्, झ्, ञ्), य् तथा श् एतेषां वर्णानाम् उच्चारणस्थानं तालुः अस्ति।
In simple words: Sounds pronounced with the palate.

Exam Tip: Remember the rule: 'इचुयशानां तालुः'।

(xvii) मूर्धन्य-वर्णाः के के सन्ति?
Answer: ऋ, ॠ, ट-वर्गः (ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्), र् तथा ष् मूर्धन्यवर्णाः सन्ति।
In simple words: Sounds pronounced from the cerebral/retroflex region.

Exam Tip: Remember the rule: 'ऋटॄषाणां मूर्धा'।

(xviii) दन्त्य-वर्णाः के के सन्ति?
Answer: लृ, त-वर्गः (त्, थ्, द्, ध्, न्), ल् तथा स् दन्त्यवर्णाः सन्ति।
In simple words: Sounds pronounced with the teeth.

Exam Tip: Remember the rule: 'लृतलसािनां दन्ताः'।

(xix) ओष्ठ्यवर्णाः के के सन्ति?
Answer: उ, ऊ, प-वर्गः (प्, फ्, ब्, भ्, म्) ओष्ठ्यवर्णाः सन्ति।
In simple words: Sounds pronounced using the lips.

Exam Test: Remember the rule: 'उपुधमानामानां ओष्ठौ'।

(xx) कण्ठोष्ठ्यवर्णौ को स्तः?
Answer: ओ, औ कण्ठोष्ठ्यवर्णौ स्तः।
In simple words: Vowels produced using both throat and lips.

Exam Tip: Remember the rule: 'उदौ कण्ठोष्ठम्'।

(xxi) कण्ठतालुव्यवर्णौ को स्तः?
Answer: ए, ऐ कण्ठतालुव्यवर्णौ स्तः।
In simple words: Vowels produced using throat and palate.

Exam Tip: Remember the rule: 'एदौ कण्ठतालु'।

(xxii) दन्तोष्ठ्यं वर्णं कः अस्ति?
Answer: 'व्' (वकारः) दन्तोष्ठ्यं वर्णः अस्ति।
In simple words: The consonant 'v' is produced using teeth and lips.

Exam Tip: Remember the rule: 'वकारस्य दन्तोष्ठ्यम्'।

प्रश्न 2. अधोलिखित-प्रश्नानाम् उत्तराणि रिक्तस्थानेषु लिखत -
(i) अ, इ, उ, ऋ, लृ एतेषु ________ वर्णाः नासिकाः सन्ति?
Answer: नासिकाः न सन्ति (अथवा नैव सन्ति)।
In simple words: These are oral vowels, not nasal.

Exam Tip: Pure primary vowels are not nasal unless specifically marked with candrabindu.

(ii) क् वर्णः मूर्धन्यः अस्ति अथवा दन्त्यः?
Answer: क् वर्णः कण्ठ्यः अस्ति (नैव मूर्धन्यः न वा दन्त्यः)।
In simple words: 'k' is guttural (kandhya), neither retroflex nor dental.

Exam Tip: 'क्' belongs to the K-group which is guttural.

(iii) ए, ऐ, लृ एतेषु ________ वर्णः तालुस्थानं न अस्ति?
Answer: लृ (लृ इत्यस्य उच्चारणस्थानं दन्त अस्ति, तालु न)।
In simple words: 'lri' is dental, so its place is not the palate.

Exam Tip: ए and ऐ have palate as part of their compound articulation (कण्ठतालु), while लृ is purely dental.

(iv) 'कृष्णा' इति शब्दे ________ वर्णस्य उच्चारणस्थानं मूर्धा अस्ति?
Answer: 'ऋ' (अथवा 'ष्') वर्णस्य उच्चारणस्थानं मूर्धा अस्ति।
In simple words: The vowel 'ri' or consonant 'sha' has retroflex pronunciation.

Exam Tip: Check the components: क् + ऋ + ष् + ण् + आ; both ऋ and ष् are cerebral/retroflex.

(v) इ, ज, म वर्णेषु ________ वर्णः नासिक्यः ओष्ठ्यः च अस्ति?
Answer: 'म्' वर्णः नासिक्यः ओष्ठ्यः च अस्ति।
In simple words: 'm' is both nasal and labial.

Exam Tip: 'म' is part of P-group (labial) and is also a nasal consonant.

(vi) ह वर्णस्य उच्चारणस्थानम् तालुः अस्ति अथवा कण्ठः?
Answer: कण्ठः अस्ति ('अकुहविसर्जनानां कण्ठः')।
In simple words: The pronunciation place of 'h' is throat.

Exam Tip: 'ह' is classified under gutturals (कण्ठ्य).

(vii) 'गजः' इति पदे कस्य व्यञ्जनवर्णस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः र?
Answer: कण्ठः न कोऽपि (ग् इत्यस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः अस्ति, परन्तु गजे ग् कण्ठ्यः अस्ति)।
In simple words: The consonant 'g' in 'gajah' is guttural.

(viii) ह, ञ, म, न वर्णेषु ________ वर्णः सूर्यणस्य नासिक्यः च?
Answer: म् / न् / ञ् / ङ् (सर्वे नासिक्याः सन्ति, ह तु ऊष्मवर्णः)।
In simple words: All except 'ha' are nasals.

Exam Tip: Nasal consonants are characterized by nasal cavity resonance.

(ix) आ, ए, ओ वर्णेषु ________ वर्णः कण्ठोष्ठ्यः अस्ति?
Answer: ओ (ओकारः कण्ठोष्ठ्यः अस्ति)।
In simple words: 'o' is a throat-lip vowel.

Exam Tip: 'ओ' and 'औ' are 'कण्ठोष्ठ्य', while 'आ' is 'कण्ठ्य' and 'ए' is 'कण्ठतालव्य'।

(x) ए, औ, लृ वर्णेषु कस्य उच्चारणस्थानम् वण्ठतालुः अस्ति?
Answer: ए (एकारस्य उच्चारणस्थानं कण्ठतालु अस्ति)।
In simple words: 'e' has throat-palate as its place of articulation.

(xi) औ वर्णः कण्ठतालव्यः अथवा कण्ठोष्ठ्यः?
Answer: औ वर्णः कण्ठोष्ठ्यः अस्ति।
In simple words: 'au' is throat-labial.

Exam Tip: 'ओ' and 'औ' are pronounced using throat and lips.

प्रश्न 3. वर्णविन्यासं कुरुत -

विद्यार्थी -
Answer: व् + इ + द् + य् + आ + र् + थ् + ई
In simple words: Breaking the word 'vidyarthi' into individual phonemes.

Exam Tip: Note that द् + य् + आ forms 'द्या'।

आशीर्वादः -
Answer: आ + श् + ई + र् + व् + आ + ड् + अ +ः
In simple words: Breaking 'ashirvadah' into its constituent sounds.

Exam Tip: The repha (floating r) comes before the consonant it is attached to in phonemic breakdown (र् + व्).

विज्ञानम् -
Answer: व् + इ + ज् + ञ् + आ + न् + म्
In simple words: Breaking 'vijnanam' into letters.

Exam Tip: 'ज्ञ' is a conjunct consonant composed of ज् + ञ् + आ।

अग्निः -
Answer: अ + ग् + न् + इ + ः
In simple words: Breaking 'agnih'.

Exam Tip: 'ग्' is half, followed directly by 'न्'।

कृष्णः -
Answer: क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः
In simple words: Breaking 'krishnah'.

Exam Tip: 'कृ' is क् + ऋ, and 'ष्ण' is ष् + ण् + अ।

कृपा -
Answer: क् + ऋ + प् + आ
In simple words: Breaking 'kripa'.

Exam Tip: Simple vowel 'आ' at the end.

प्रयत्नः -
Answer: प् + र् + य + त् + न् + अ + ः (अथवा प् + र् + अ + य् + अ + त् + न् + अ + ः)
In simple words: Breaking 'prayatnah'.

Exam Tip: 'प्र' is प् + र् + अ।

दीक्षा -
Answer: द् + ई + क् + ष् + आ
In simple words: Breaking 'diksha'.

Exam Tip: 'क्ष' is composed of क् + ष् + आ।

ग्रीष्मः -
Answer: గ् + र् + ई + ष् + म् + अ + ः / (Sanskrit: ग् + र् + ई + ष् + म् + अ + ः)
In simple words: Breaking 'grishmah'.

Exam Tip: 'ग्री' is ग् + र् + ई।

संग्रामः -
Answer: स् + अ + ङ् + ग् + र् + आ + म् + अ + ः
In simple words: Breaking 'sangramah'.

Exam Tip: Anusvara before ग् sounds like ङ्।

पञ्जाबः -
Answer: प् + अ + ञ् + ज् + आ + ब् + अ + ः
In simple words: Breaking 'panjabah'.

Exam Tip: Anusvara/panchamakshara before ज् is ञ्।

चक्रम् -
Answer: च् + अ + क् + र् + अ + म्
In simple words: Breaking 'chakram'.

Exam Tip: 'क्र' is क् + र् + अ।

शुश्रूषा -
Answer: श् + उ + श् + र् + ऊ + ष् + आ
In simple words: Breaking 'shushrusha'.

Exam Tip: Note the difference between short 'उ' and long 'ऊ'।

सूर्योदयः -
Answer: स् + ऊ + र् + य् + ओ + द + य + अ + ः (अथवा स् + ऊ + र् + য् + ...)
In simple words: Breaking 'suryodayah'.

Exam Tip: Repha comes from र् before य्।

आचार्यः -
Answer: आ + च् + आ + र् + य् + अ + ः
In simple words: Breaking 'acharyah'.

ज्योतिः -
Answer: ज् + य् + ओ + त् + इ + ः
In simple words: Breaking 'jyotih'.

Exam Tip: 'ज्यो' is ज् + य् + ओ।

विद्यालयः -
Answer: व् + इ + द् + य् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः
Answer: व् + इ + द् + य् + आ + ल् + अ + य + अ + ः
In simple words: Breaking 'vidyalayah'.

Exam Tip: 'द्या' is द् + य् + आ।

कृषकाः -
Answer: क् + ऋ + ष् + अ + क् + आ + ः
In simple words: Breaking 'krishakah'.

Exam Tip: Plural visarga at the end.

गृहीत्वा -
Answer: గ् + ऋ + హ् + ঈ + త్ + వ् + आ / (Sanskrit: ग् + ऋ + ह् + ई + त् + व् + आ)
In simple words: Breaking 'grihitva'.

Exam Tip: 'त्वा' is त् + व् + आ।

उद्देश्यम् -
Answer: उ + द् + द् + ए + श् + य् + अ + म्
In simple words: Breaking 'uddeshyam'.

Exam Tip: Double 'द्' (द् + द्) forms the conjunct.

प्रश्न 4. वर्णान् संयोज्य शब्दनिर्माणं कुरुत -

त् + त् + अ + न् + अ + म् =
Answer: स्तनम्
In simple words: Combining letters to form 'stanam'.

Exam Tip: Double 'त्' with 'अ' gives 'स्त'।

क् + मा + इ + य् + अ + न् + म् = (क्लृम्यन्? / क् + म् + आ + इ + य् + अ + न् + म्)
Answer: क्माियन / क्मायन् (अथवा प्रश्नानुसारं क्मायन्)
In simple words: Joining the given phonemes.

Exam Tip: Follow the exact sequence given in the question.

क् + ऋ + त् + र् + आ =
Answer: क्रित्रा / कृत्रा
In simple words: Joining to form 'kritra'.

Exam Tip: क् + ऋ = कृ, त् + र् + आ = त्रा।

ग् + अ + च् + छ + अ + स् + इ =
Answer: गच्छसि
In simple words: Joining to form 'gachchasi'.

Exam Tip: च् + छ + अ = च्छ।

श् + र् + ई + त् + आ + न् + र् + आ =
Answer: श्रीतान्रा / श्रीत्रा
In simple words: Combining the phonemes.

Exam Tip: श् + र् + ई = श्री।

म् + आ + स् + क् + अ + न् + र् + आ =
Answer: मास्कन्द्रा / मास्करान्
In simple words: Combining the letters.

Exam Tip: Combine step by step carefully.

च् + आ + न् + द् + र् + आ + स् + म् + ः =
Answer: चान्द्रास्मः / चान्द्रसाम्
In simple words: Combining to form the word.

Exam Tip: न् + द् + र् + आ = न्द्रा।

म् + उ + श् + इ + र् + क् + ष् + र् + आ =
Answer: मुशिरिक्षा
In simple words: Joining letters.

Exam Tip: Follow each halant and vowel strictly.

ह् + अ + म् + र् + प् + अ + म् =
Answer: हम्र्पम् / समर्पणम्
In simple words: Joining to form the word.

Exam Tip: Check repha placement.

क् + ऋ + अ + स् + अ + म् =
Answer: क्रसमम् / कृसमम्
In simple words: Joining the sounds.

Exam Tip: क् + ऋ = कृ।

ज् + र् + आ + त् + अ + म् =
Answer: ज्ञात्म / जातम
In simple words: Joining letters.

Exam Tip: ज् + र् + आ = ज्रा / ज्ञा depending on script variant.

व् + इ + द् + य् + अ + त् + ए =
Answer: विद्यते
In simple words: Combining to form 'vidyate'.

Exam Tip: द् + य् + अ = द्य, त् + ए = ते।

व् + अह + क् + ब् + आ =
Answer: वहक्बा
In simple words: Joining the sounds.

त् + र् + आ + प् + अ + त् + म् =
Answer: त्राप्तम्
In simple words: Combining to form 'traptam'.

Exam Tip: त् + र् + आ = त्रा।

उ + क् + य् + आन् + क्षे + म् = (उ + क् + य् + आ + न् + ष् + ए + म्)
Answer: उक्यान्क्षेम्
In simple words: Joining the given sequence.

लू + इ + श् + ण् + उ + इ =
Answer: ल्विशुइ / लिशणुइ
In simple words: Joining letters.

Exam Tip: Combine vowels and consonants accurately.

द् + व् + क् + च् + अ + म् =
Answer: द्व्क्चम्
In simple words: Joining letters.

Exam Tip: द् + व् = द्व्।

क् + र् + उ + द् + थ् + अ + म् =
Answer: क्रुद्थमम् / क्रुद्थम्
In simple words: Joining to form the word.

Exam Tip: क् + र् + उ = क्रु।

प् + ऋ + व् + छ + म् =
Answer: पृच्छम्
In simple words: Joining to form 'prichcham'.

Exam Tip: प् + ऋ = पृ, च् + छ + म् = च्छम्।

श् + र् + स + व् + द् + अ =
Answer: श्रसविद / श्रस्र्द
In simple words: Joining letters.

Exam Tip: Combine according to exact spelling given.