Official NCERT Book for Class 9 Sanskrit: Parishisht 03 Vachyam
Access the official NCERT textbook for Class 9 Sanskrit, updated for the 2026-27 academic session. This digital resource provides the foundational knowledge required for exam success and conceptual clarity.
Chapter-wise Study Material: Parishisht 03 Vachyam
View or download the dedicated Parishisht 03 Vachyam resource below. This chapter-by-chapter structuring ensures easy navigation for daily study routines. For comprehensive exam preparation, pair this reading with our verified NCERT Solutions.
परिशिष्टम् ३ - वाच्यम्
वाच्यम् (प्रयोगः)
- कर्तरि प्रयोगः
- कर्मणि प्रयोगः
- भावे प्रयोगः
एतानि कर्तृवाच्यं, कर्मवाच्यं, भाववाच्यं च इत्यपि कथ्यन्ते।
कर्तृवाच्यम्
- कर्तरि प्रयोगे कर्तृवाचकं पदं 'प्रथमाविभक्तौ' भवति।
- कर्मवाचकं पदं 'द्वितीयाविभक्तौ' भवति।
- क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं भवति।
तन्नाम कर्तृपदं यद्वचनयुक्तं भवति क्रियापदमपि तद्वचनयुक्तमेव भवति। अर्थात् कर्तरि प्रयोगे क्रियापदं कर्तृपदमनुसृत्य एव भवति। कर्मपदेन सह तस्य कोऽपि सम्बन्धः न भवति। कर्तृपदम् एकवचने चेत् क्रियापदमपि एकवचने, कर्तृपदं द्विवचने चेत् क्रियापदमपि द्विवचने, कर्तृपदं बहुवचने चेत् क्रियापदमपि बहुवचने च भवति।
यथा - बालः चित्रं पश्यति। बालौ चित्रं पश्यतः। बालाः चित्रं पश्यन्ति।
बालः फलं खादति। बालः फले खादति। बालः फलानि खादति।
अत्र सामान्यतया परिशीलयामः चेत् 'बालः' कर्ता 'फलं' कर्म 'खादति' क्रियापदम् अस्ति।
उपरि विद्यमानेषु वाक्येषु यत्र कर्तुः वचनपरिवर्तनम् अभवत् तत्र क्रियापदस्यापि वचनपरिवर्तनम् अभवत्। कर्मपदस्य वचनपरिवर्तनेन क्रियापदस्य वचनपरिवर्तनं न अभवत्। अतः अत्र कर्ता प्रधानः भवति। क्रियापदं कर्तृपदम् अनुसरति।
[चित्र: समझाती हुई छात्रा, पाठ्यपुस्तक में देखें]
शिक्षक की टिप्पणी
a) वाच्य तीन हैं: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य और भाववाच्य; यहाँ पहले कर्तृवाच्य समझाया गया है।
b) कर्तृवाच्य की जाँच का तरीका: कर्ता का वचन बदलिए और देखिए कि क्रिया का वचन बदलता है या नहीं; 'बालः फलानि खादति' में कर्म बहुवचन है, फिर भी क्रिया एकवचन रहती है।
c) कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा विभक्ति में और कर्म द्वितीया विभक्ति में होता है।
- कर्तरि प्रयोगे पुरुषव्यवस्था - प्रथमपुरुषः मध्यमपुरुषः उत्तमपुरुषः च।
मध्यमपुरुषः - कर्तृपदं यदि 'त्वं/युवां/यूयं भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा मध्यमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति।
यथा - त्वं श्लोकं पठसि। युवां श्लोकं पठथः। यूयं श्लोकं पठथ।
उत्तमपुरुषः - कर्तृपदं यदि 'अहम्/आवां/वयं' भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा उत्तमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति।
यथा - अहं श्लोकं पठामि। आवां श्लोकं पठावः। वयं श्लोकं पठामः।
प्रथमपुरुषः - कर्तृपदं यदि 'त्वं/युवा/यूयम् अथवा अहम्/आवां/वयम् एतेभ्यः भिन्नं भवति तर्हि क्रियापदं सर्वदा प्रथमपुरुषस्य एकवचने/द्विवचने/बहुवचने भवति।
यथा -
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| सः श्लोकं पठति। | तौ श्लोकं पठतः। | ते श्लोकं पठन्ति। |
| सा श्लोकं पठति। | ते श्लोकं पठतः। | ताः श्लोकं पठन्ति। |
| युवकः श्लोकं पठति। | युवकौ श्लोकं पठतः। | युवकाः श्लोकं पठन्ति। |
| बालिका श्लोकं पठति। | बालिके श्लोकं पठतः। | बालिकाः श्लोकं पठन्ति। |
कर्मवाच्यम् कर्मणि प्रयोगः
- कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति।
- कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति।
- क्रियापदं कर्मपदम् अनुसरति।
तन्नाम कर्मपदम् एकवचने भवति चेत् क्रियापदमपि एकवचने भवति। कर्मपदं द्विवचने चेत् क्रियापदमपि द्विवचने भवति। अत्र कर्तुः सम्बन्धः क्रियापदेन सह न भवति। कर्मपदस्य सम्बन्धः क्रियापदेन सह भवति।
- कर्मणि प्रयोगे धातुभ्यः 'यक्' (य) प्रत्ययः विधीयते। ततः आत्मनेपदप्रत्ययः भवति।
शिक्षक की टिप्पणी
a) पुरुष पहचानने का नियम: त्वम्/युवाम्/यूयम् के साथ मध्यमपुरुष, अहम्/आवाम्/वयम् के साथ उत्तमपुरुष, और बाकी सब कर्ताओं के साथ प्रथमपुरुष।
b) कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य की तुलना कीजिए: कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में और कर्म प्रथमा में आता है, और क्रिया कर्म के अनुसार चलती है।
c) कर्मवाच्य की क्रिया की पहचान: धातु के बाद 'यक्' (य) प्रत्यय और फिर आत्मनेपद का प्रत्यय लगता है।
Download NCERT E-Textbook: Class 9 Sanskrit Parishisht 03 Vachyam
Class 9 Sanskrit Parishisht 03 Vachyam Official E-Book
Access the official NCERT Textbook for Class 9 Sanskrit Parishisht 03 Vachyam, updated for the current academic session. Recognized as the core reading material across schools nationwide, board evaluations rely entirely on this syllabus.
English Medium NCERT Textbooks for Class 9
Access a full archive of NCERT books in English Medium tailored for Class 9 courses. Units like Parishisht 03 Vachyam deliver in-depth concepts and thorough review questions at the section close.
Additional Study Resources for Class 9 Sanskrit
Elevate your study routine by reviewing our comprehensive NCERT Solutions and revision notes available on our platform free of charge.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Parishisht 03 Vachyam (वाच्यम्) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 9 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 9 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Parishisht 03 Vachyam (वाच्यम्) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.