Download NCERT Class 9 Sanskrit Textbooks
Access the official NCERT textbook for Class 9 Sanskrit, updated for the 2026-27 academic session. This digital resource provides the foundational knowledge required for exam success and conceptual clarity.
Access Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet for Class 9 Sanskrit
Access the complete PDF for Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet below. This focused excerpt allows students to isolate specific topics for thorough review. Cross-reference your textbook exercises with our detailed NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit.
सप्तमः पाठः - उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
[चित्र: घर में माता से बात करता बालक, पाठ्यपुस्तक में देखें]
पुत्रः: मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।
माता: न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।
पुत्रः: मातः! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति?
माता: एहि पुत्र! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि।
पुत्रः: मातः! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु।
शिक्षक की टिप्पणी
a) पाठ के नाम का अर्थ: बुद्धिमान व्यक्ति उपाय (लाभ का मार्ग) भी सोचे और अपाय (हानि) भी सोचे; 'प्राज्ञस्तथापायम्' = प्राज्ञः + तथा + अपायम्।
b) यह कथा 'पञ्चतन्त्र' से ली गई है; माता इसे पुत्र के प्रश्न के उत्तर के रूप में सुनाती है।
c) 'प्रत्यर्पणीयम्' का अर्थ है लौटाना चाहिए।
कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावन्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।
अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह -
[चित्र: साथ-साथ चलते धर्मबुद्धि और पापबुद्धि, पाठ्यपुस्तक में देखें]
पापबुद्धिः - भो मित्र! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा 'बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्' इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति? उक्तमेव -
देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
एवमेव
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥
अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति। अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह - अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः।
(ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)
पापबुद्धिः - मित्र! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
शिक्षक की टिप्पणी
a) दोनों पात्रों के नाम ही उनका स्वभाव बताते हैं: धर्मबुद्धि (धर्म में बुद्धि वाला) और पापबुद्धि (पाप में बुद्धि वाला)।
b) 'गच्छावः', 'आगच्छाव' द्विवचन रूप हैं, क्योंकि 'आवाम्' (हम दोनों) कर्ता है।
c) संधि वाले शब्द तोड़कर पढ़िए: तावन्मूर्खः = तावत् + मूर्खः, शुभेऽहनि = शुभे + अहनि।
Official NCERT Textbook PDF: Class 9 Sanskrit Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet
Chapter Textbook PDF for Class 9 Sanskrit
Download the certified NCERT Textbook for Class 9 Sanskrit Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet. Educational authorities and instructors recommend this e-textbook as the foundational reference for all terminal tests and school assessments.
Digital E-Book Collection for Class 9 Sanskrit
Explore our exhaustive library of NCERT books in English Medium spanning all subjects in Class 9. Every chapter features comprehensive explanations followed by extensive end-of-chapter exercises.
Complete Your Chapter Preparation
Elevate your study routine by reviewing our comprehensive NCERT Solutions and revision notes available on our platform free of charge.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 9 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 9 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 07 Upayam Chintayet Prajnastathapayam Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.