Get the most accurate NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest NCERT textbooks for Class 8 Sanskrit. Our expert-created answers for Class 8 Sanskrit are available for free download in PDF format.
NCERT Textbook Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः)
For Class 8 students, solving NCERT textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 8 Sanskrit solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) solutions will improve your exam performance.
Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) Answers & Solutions for Class 8 Sanskrit (NCERT)
अभ्यासात् जायते सिद्धिः
Question 1. पाठ आधृत्य उदाहरणानुगुणं लिखत ‘आम्’ अथवा ‘न’ –
यथा -
किं राज्ञः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत् ? - आम्
किं वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत् ? - न
(क) किं वीरवरः राजपुत्रः आसीत् ?
(ख) “किं ते वर्तनम्”? इति किं शूद्रकः अपृच्छत् ?
(ग) किं वीरवरं राज्ञः समीपे दौवारिकः अनयत् ?
(घ) किं राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिम् अयच्छत् ?
(ङ) किं वीरवरः स्ववेतनस्य चतुर्थं भागम् एव पत्न्यै यच्छति स्म ?
(च) किं करुण-रोदन-ध्वनिं राजा श्रुतवान् ?
(छ) किं करुणरोदनध्वनिः दिवसे श्रुतः आसीत् ?
(ज) किं राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत् ?
(झ) किं भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीघ्रमेव अदृश्या अभवत् ?
Answer:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) न
(च) आम्
(छ) न
(ज) आम्
(झ) आम्
In simple words: यहाँ पाठ के आधार पर सही कथनों के सामने 'आम्' (हाँ) और गलत कथनों के सामने 'न' (नहीं) लिखना है।
Exam Tip: संस्कृत में 'आम्' का अर्थ 'हाँ' और 'न' का अर्थ 'नहीं' होता है। परीक्षा में पाठ की घटनाओं को ध्यानपूर्वक पढ़कर ही उत्तर दें।
Question 2. अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत –
(क) शूद्रकः कीदृशः राजा आसीत् ?
(ख) वीरवरः कस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म?
(ग) राज्ञः शूद्रकस्य ‘का ते सामग्री ?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः किम् अयच्छत् ?
(घ) वीरवरः स्वगृहं कदा गच्छति स्म ?
(ङ) वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं केभ्यः यच्छति स्म ?
(च) राजलक्ष्मीः कुत्र सुखेन अवसत् ?
(छ) राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः किम् अवदत् ?
Answer:
(क) शूद्रकः महापराक्रमी नानाशास्त्रविद् पूतचरित्रः राजा आसीत्।
(ख) वीरवरः राज्ञः शूद्रकस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म।
(ग) राज्ञः शूद्रकस्य ‘का ते सामग्री?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः उक्तवान् - “इमौ बाहू एषः खड्गश्च।”
(घ) यदा राजा स्वयम् आदिषति तदा वीरवरः स्वगृहं गच्छति स्म।
(ङ) वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं देवेभ्यः दरिद्रेभ्यः च यच्छति स्म।
(च) राजलक्ष्मीः राज्ञः भुजच्छायायां सुखेन अवसत्।
(छ) वीरवरः अवदत् यत् कश्चिदपायः अस्ति येन राजलक्ष्म्याः पुनः चिरवासः भवति।
In simple words: इन संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पूरे वाक्यों में देने हैं। पाठ की मुख्य घटनाओं के अनुसार पात्रों के व्यवहार और उत्तरों को यहाँ स्पष्ट किया गया है।
Exam Tip: पूर्णवाक्येन उत्तरत वाले प्रश्नों में केवल प्रश्नवाचक शब्दों (जैसे कीदृशः, कस्य, कुत्र) के स्थान पर सही उत्तर शब्द लिखकर पूरा वाक्य दोबारा अवश्य लिखें।
Question 3. उदाहरणानुसारं निम्नलिखितवाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत –
यथा - वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्मां स्वामिनः समीपम्।
(अहं) राजपुत्रः वृत्त्यर्थम् आगतः अस्मि, तस्माद् मां स्वामिनः समीपं नय।
(क) आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी ।
(ख) प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव !
(ग) देव ! दिनचतुष्टयस्य वेतनावर्पणेन प्रथममवगम्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति ।
(घ) क्रन्दनमनुसर राजपुत्र !
(ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना ।
(च) नैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन् ।
(छ) भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?
(ज) तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम् ।
Answer:
(क) शोभावती नाम काचन नगरी आसीत्।
(ख) देव! अहं प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं इच्छामि।
(ग) देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनावर्पणेन अस्य वेतनार्थिनः स्वरूपं प्रथमं अवगम्यताम्, किम् उपपन्नं एतत् वेतनं न वा इति।
(घ) राजपुत्र! त्वं क्रन्दनम् अनुसर।
(ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् नरपतिना सः राजपुत्रः वीरवरः ताम्बूलदानेन नियोजितः।
(च) एषः राजपुत्रः अस्मिन् सूचिभेद्ये तिमिरे एकाकी गन्तुम् न अर्हति।
(छ) भगवति! अत्र कश्चित् उपायः अस्ति येन भवत्याः पुनः इह चिरवासः भवति, स्वामी च सुचिरं जीवति।
(ज) तदा राजा शूद्रकः वर्षाणां शतं पुनर्जीविष्यति।
In simple words: अन्वय का अर्थ होता है श्लोक या पद्य के शब्दों को व्याकरण के अनुसार सही क्रम (कर्ता, कर्म, क्रिया) में व्यवस्थित करना ताकि अर्थ स्पष्ट हो सके।
Exam Tip: अन्वय करते समय क्रिया को अंत में लाएं और विशेषणों को उनके विशेष्य के साथ रखें, जिससे वाक्य का अर्थ सरल हो जाता है।
Question 4. उदाहरणानुसारं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत –
यथा - अथैकदा = अथ + एकदा
- वृत्त्यर्थम् = वृत्ति + ________
- कस्मादपि = ________ + अपि
- कोऽपि = कः + ________
- राजपुत्रोऽस्मि = ________ + अस्मि
- यथेष्टम् = यथा + ________
- वेतनार्पणेन = वेतन + ________
- तदालोक्य = ________ + आलोक्य
- ततोऽसौ = ततः + ________
- वर्तनार्थिनो = ________ + अर्थिनः
- तदवशिष्टं = ________ + अवशिष्टम्
- राजदर्शनदन्तरं = राजदर्शनातू + ________
- वेति = ________ + इति
- राजलक्ष्मीरुवाच = राजलक्ष्मीः + ________
- चार्द्धं = ________ + अर्धम्
- बहिर्नगरादालोकिता = बहिः + ________ + आलोकिता
- कापि = ________ + आपि
- प्रत्युवाच = प्रति + ________
- राजलक्ष्मीरास्मि = ________ + अस्मि
- स्थास्यामीति = स्थास्यामि + ________
- भुजच्छायायां = ________ + छायायाम्
- अस्त्यत्र = ________ + अत्र
- कश्चिदुपायो = ________ + उपायः
Answer:
- वृत्त्यर्थम् = वृत्ति + अर्थम्
- कस्मादपि = कस्मात् + अपि
- कोऽपि = कः + अपि
- राजपुत्रोऽस्मि = राजपुत्रः + अस्मि
- यथेष्टम् = यथा + इष्टम्
- वेतनार्पणेन = वेतन + अर्पणेन
- तदालोक्य = तत् + आलोक्य
- ततोऽसौ = ततः + असौ
- वर्तनार्थिनो = वेतन + अर्थिनः
- तदवशिष्टं = तत् + अवशिष्टम्
- राजदर्शनादनन्तरं = राजदर्शनात् + अनन्तरम्
- वेति = वा + इति
- राजलक्ष्मीरुवाच = राजलक्ष्मीः + उवाच
- चार्द्धं = चतुर्थम् + अर्धम्
- बहिर्नगरादालोकिता = बहिः + नगरात् + आलोकिता
- कापि = का + अपि
- प्रत्युवाच = प्रति + उवाच
- राजलक्ष्मीरास्मि = राजलक्ष्मीः + अस्मि
- स्थास्यामीति = स्थास्यामि + इति
- भुजच्छायायां = भुज + छायायाम्
- अस्त्यत्र = अस्ति + अत्र
- कश्चिदुपायो = कश्चित् + उपायः
In simple words: यहाँ पाठ में आए कठिन शब्दों का संधि-विच्छेद (शब्दों को अलग-अलग करना) दिया गया है।
Exam Tip: संधि-विच्छेद करते समय ध्यान रखें कि अलग किए गए दोनों शब्दों का स्वतंत्र और सार्थक अर्थ होना चाहिए।
Question 5. अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुण लिखत –
यथा - अहं भवतः सेवायां नियोजितः। - राज्ञे
(क) ततः असौ तद्रोदनस्वरानुसरण्क्रमेण प्रचलितः।
(ख) तत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य।
(ग) चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।
(घ) सा चातीव दुःसाध्या।
(ङ) किं ते वर्तनम्?
Answer:
(क) वीरवराय
(ख) राज्ञे
(ग) शूद्रकस्य / राज्ञः
(घ) “प्रवृत्तिः” / राजलक्ष्म्यै
(ङ) वीरवराय
In simple words: इस प्रश्न में वाक्यों में आए सर्वनाम शब्दों (जैसे असौ, अहम्, एतस्य, सा, ते) के बारे में बताना है कि वे पाठ में किसके लिए उपयोग किए गए हैं।
Exam Tip: चतुर्थी विभक्ति का प्रयोग करके उत्तर लिखा जाता है (जैसे राज्ञे, वीरवराय, राजलक्ष्म्यै) क्योंकि 'किसके लिए' (चतुर्थी विभक्ति) पूछा गया है।
Question 6. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत –
(क) राजलक्ष्मीः वदति यत् यदि वीरवरः स्वस्यसर्वप्रियं वस्तु त्यजति तदा सा पुनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति।
(ख) राजा शूद्रकः प्रथमं वीरवरस्य वृत्त्यर्थं प्रार्थनां न स्वीकरोति।
(ग) एकदा कोऽपि वीरवरः नाम राजपुत्रः वृत्तिं प्राप्तुं राज्ञः शूद्रकस्य समीपं गच्छति।
(घ) सः तस्य कर्तव्यनिष्ठां साक्षात् पश्यति।
(ङ) राजा मन्त्रिणां मन्त्रणया वीरवराय वृत्तिं यच्छति।
Answer:
(क) सम्बद्धः श्लोकः / पंक्तिः : सन्निमित्ते वरं त्यागः।
(ख) सम्बद्धः श्लोकः / पंक्तिः : नैतच्छक्यम्।
(ग) सम्बद्धः श्लोकः / पंक्तिः : अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारम् उपागच्छत्।
(घ) सम्बद्धः श्लोकः / पंक्तिः : धृतायुधः सः राजद्वारम् अहर्निशं सेवते।
(ङ) सम्बद्धः श्लोकः / पंक्तिः : अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना।
In simple words: पाठ के गद्य वाक्यों से जुड़े मूल श्लोक या पाठ की पंक्तियों को पहचान कर लिखना है।
Exam Tip: परीक्षा में ऐसे प्रश्नों के लिए पाठ के श्लोकों और महत्वपूर्ण गद्य पंक्तियों को अच्छी तरह याद रखें ताकि उनके अर्थ से मूल पंक्ति पहचानी जा सके।
Question 7. अधोलिखितानां वाक्यानां पदच्छेदं कुरुत –
(क) वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि।
(ख) अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
(ग) तदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति।
(घ) अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति।
(ङ) एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या।
Answer:
(क) पदच्छेदः : वृत्ति + अर्थम् + आगतः + राजपुत्रः + अस्मि
(ख) पदच्छेदः : अथ + एकदा + कृष्ण + चतुर्दश्याम् + अर्धरात्रे + सः + राजा + श्रुतवान् + करुण + रोदन + ध्वनिम् + कञ्चन
(ग) पदच्छेदः : तत् + अहम् + अपि + गच्छामि + पृष्ठतः + अस्य + निरूपयामि + च + किम् + एतत् + इति
(घ) पदच्छेदः : अस्ति + अत्र + कश्चित् + उपायः + येन + भगवत्याः + पुनः + इह + चिरवासः + भवति
(ङ) पदच्छेदः : एका + एव + अत्र + प्रवृत्तिः + सा + च + अतीव + दुःसाध्या
In simple words: पदच्छेद का मतलब होता है बड़े और मिले हुए शब्दों को उनके छोटे-छोटे अंगों या पदों में विभाजित करना।
Exam Tip: पदच्छेद करते समय संधि के नियमों का ध्यान रखें, जिससे विसर्ग संधि, व्यंजन संधि आदि को आसानी से अलग किया जा सके।
Step-by-Step Textbook Answers: Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः)
Comprehensive Textbook Solutions for Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः)
Explore expert-verified NCERT Solutions for Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) right here on our portal. Designed by experienced educators, these answers address every exercise question found within your Class 8 Sanskrit textbook, fully updated to match the latest academic standards and active NCERT syllabus guidelines.
Mastering Theoretical & Practical Questions
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 8 Sanskrit chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 8 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these NCERT Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Enhancing Logical Thinking and Speed
Practicing consistently with our Sanskrit resources cultivates faster problem-solving habits and clearer logical structuring. Designed to facilitate independent study for Class 8 pupils, these answers work best when combined with our accompanying Revision Notes and Sample Papers for Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) for total academic readiness.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 8 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 8 Sanskrit. You can access NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 10 सन्निमित्ते वरं त्यागः (क भागः) in printable PDF format for offline study on any device.