Download NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु
Access comprehensive textbook solutions for Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु using the official curriculum guides for Class 8 Sanskrit. Designed to align with the 2026-27 NCERT standards, these detailed answers help students reinforce core academic concepts.
Access NCERT Solutions and Answers
View or download the dedicated Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु solution resource below. Engaging with these textbook answers under focused study conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 curriculum for Sanskrit.
संस्कृत पाठ्यपुस्तक 'दीपकम्' (कक्षा 8) - अध्याय 3: सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
संस्कृत के इस तृतीय अध्याय में सुभाषितों के माध्यम से मानव जीवन के कल्याणकारी और नैतिक मूल्यों पर प्रकाश डाला गया है। यहाँ दिए गए श्लोक विद्यार्थियों को विनम्रता, सत्संगति, सत्य, परोपकार और पुरुषार्थ जैसे श्रेष्ठ गुणों को आत्मसात् करने की प्रेरणा देते हैं। ये सुविचार छात्रों के उज्ज्वल भविष्य और चरित्र निर्माण में सहायक सिद्ध होते हैं।
अभ्यासात् जायते सिद्धिः
Question 1. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत -
(क) गीतानि के गायन्ति ?
(ख) कः बलं न वेत्ति ?
(ग) कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ?
(घ) मशकः कस्य बलं न वेत्ति ?
(ङ) फलोद्गमैः के नम्राः भवन्ति ?
(च) केन सह सख्यं न करणीयम् ?
(छ) केन विना दैवं न सिध्यति ?
Answer:
(क) देवाः।
(ख) निर्बलः।
(ग) पिकः।
(घ) सिंहस्य।
(ङ) तरवः।
(च) दुर्जनेन।
(छ) पुरुषकारेण।
In simple words: (क) देवगण सुंदर गीत गाते हैं। (ख) जो व्यक्ति कमजोर होता है, वह वास्तविक बल को नहीं जान पाता। (ग) कोयल वसंत ऋतु के सुंदर गुणों को पहचानती है। (घ) छोटा सा मच्छर विशाल सिंह की शक्ति को नहीं समझ सकता। (ङ) फलों के आने से पेड़ झुक जाते हैं। (च) दुष्ट स्वभाव वाले लोगों से मित्रता कभी नहीं करनी चाहिए। (छ) बिना कड़े परिश्रम के भाग्य भी अनुकूल परिणाम नहीं देता है।
Exam Tip: Be very careful with the Sanskrit spellings and correct endings like 'विसर्ग' (ः) and 'हलन्त' (म्) in single-word answers to ensure you receive full credit.
Question 2. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) तरवः कदा नम्राः भवन्ति ?
(ख) समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति ?
(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति ?
(घ) सत्यं कदा सत्यं न भवति ?
(ङ) दैवं कदा न सिध्यति ?
Answer:
(क) तरवः फलोद्गमैः नम्राः भवन्ति।
(ख) समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति।
(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः परोपकारिणां भवति।
(घ) यदा छलम् अभ्युपैति तदा सत्यं सत्यं न भवति।
(ङ) पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
In simple words: (क) पेड़ फलों के लद जाने पर नीचे की ओर झुक जाते हैं। (ख) सज्जन लोग समृद्धि या संपत्ति आने पर भी सदैव विनम्र रहते हैं। (ग) परोपकार करना ही श्रेष्ठ मनुष्यों का मुख्य स्वभाव होता है। (घ) जब सत्य में धोखे या कपट का मिश्रण हो जाता है, तो वह सत्य नहीं रहता। (ङ) यदि व्यक्ति स्वयं पुरुषार्थ या मेहनत न करे, तो केवल भाग्य से कोई कार्य पूरा नहीं होता।
Exam Tip: For full-sentence answers (पूर्णवाक्येन), locate the question word (like कदा, के, कीदृशः) and replace it with the specific answer phrase, keeping the rest of the sentence exactly as it is in the question.
Question 3. स्तम्भयोः मेलनं कुरुत -
Answer:
| ( अ ) उक्तिः | ( आ ) भावार्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| गुणी गुणं वेत्ति | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कार्येत् | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
In simple words: इस अभ्यास में बाईं ओर दी गई प्रसिद्ध उक्तियों को दाईं ओर उनके सही और सटीक भावार्थ के साथ आमने-सामने मिलाया गया है।
Exam Tip: Understanding the inner philosophical meaning (भावार्थ) of the verses helps you easily match correct columns in your examinations.
Question 4. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
[ मञ्जूषा: फलोद्गमैः, गुणं, कृतज्ञता, सिध्यति, श्रुतम्, शीलेन ]
(क) गुणी ......................... वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः ।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः ......................... ।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, ......................... , गुणेन, कर्मणा ।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति - प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, ......................... ।
(ङ) दानं यथाशक्ति ......................... च ।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न ......................... ।
Answer:
(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति - प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, श्रुतम्।
(ङ) दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
In simple words: कोष्ठक में दिए गए सही शब्दों को चुनकर श्लोक की पंक्तियों के खाली स्थानों को पूरा किया गया है ताकि वाक्य का अर्थ स्पष्ट हो सके।
Exam Tip: Recite the key verses of this chapter regularly to effortlessly identify the missing words during fill-in-the-blank questions.
Question 5. (क) “गायन्ति देवाः किल गीतकानि” - इत्यस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः कः ?
(a) वसन्तस्य सौन्दर्यम्
(b) भारतभूमेः गौरवम्
(c) कर्मणां फलम्
(d) दानस्य प्रभावः
Answer: (b) भारतभूमेः गौरवम्
In simple words: इस पंक्ति का मुख्य संदेश हमारी भारत माता की महिमा और उनके महान गौरव का वर्णन करना है।
Exam Tip: Pay attention to the main theme of each shloka, as MCQs frequently test the central idea of these verses.
Question 5. (ख) “गुणी गुणं वेत्ति” - इत्यत्र कः गुणं न जानाति ?
(a) गुणी
(b) निर्गुणः
(c) पिकः
(d) बली
Answer: (b) निर्गुणः
In simple words: जिसके पास स्वयं का कोई अच्छा गुण नहीं होता, वह दूसरे व्यक्ति के गुणों की पहचान नहीं कर पाता है।
Exam Tip: Connect the opposite terms (like गुणी vs निर्गुणः) to easily locate correct answers in antonym-based questions.
Question 5. (ग) “पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः” - तात्पर्यम् किम्?
(a) पिकः मधुरं गायति न वायसः
(b) सुजन एव गुणं जानाति
(c) वायसः अपि सरसं गानं करोति
(d) वसन्तः निर्गुणः अस्ति
Answer: (b) सुजन एव गुणं जानाति
In simple words: कोयल वसंत के महत्व को समझती है, कौआ नहीं। इसी प्रकार, केवल एक सज्जन व्यक्ति ही दूसरों के गुणों को पहचान पाता है।
Exam Tip: In metaphorical questions, choose the option that explains the deeper philosophical lesson rather than just the literal meaning of animals/objects.
Question 5. (घ) “भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः” - अर्थः कः ?
(a) वृक्षाणां कठोरता
(b) सत्पुरुषाणाम् उन्नतिः
(c) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
(d) परोपकारिणां दुर्बलता
Answer: (c) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
In simple words: जब पेड़ पर फल लगते हैं, तो वह विनम्र होकर झुक जाता है। वैसे ही धन आने पर श्रेष्ठ लोग अधिक विनम्र हो जाते हैं।
Exam Tip: Look out for synonyms of verbs and nouns (like नम्राः and फलोद्गमैः) in the options to find the correct translation.
Question 5. (ङ) “न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः” - सभायाः महत्त्वं किम्?
(a) सभा मनोरञ्जनाय भवति
(b) सभा धनसम्पत्तिं प्रदातुं शक्नोति
(c) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
(d) सभा केवलं राजकीयकार्यार्थं भवति
Answer: (c) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
In simple words: एक अच्छी सभा के लिए अनुभवी और ज्ञान से परिपूर्ण श्रेष्ठ बुजुर्गों की उपस्थिति अत्यंत महत्वपूर्ण होती है।
Exam Tip: Identify key terms such as 'वृद्धाः' and associate them with experience, wisdom, and moral teachings in the options.
Question 5. (च) दुर्जनेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम्?
(a) सः मित्रं भवति
(b) सः धनं ददाति
(c) सः शिक्षां ददाति
(d) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकारकः भवति
Answer: (d) सः उष्णाङ्गारवत् हानिकारकः भवति
In simple words: दुष्ट लोगों से मित्रता गर्म कोयले के समान होती है, जो हाथ को झुलसा देती है और अंततः नुकसान पहुँचाती है।
Exam Tip: The classic analogy of 'उष्णाङ्गार' (hot charcoal) is used to show how bad company is always harmful, whether hot or cold.
अनुवाद - नीतिश्लोकाः (संस्कृत से हिन्दी)
पितामहि! एकां नूतनां कथां कथयतु।
अनुवाद: दादी माँ! हमें कोई एक नई कहानी सुनाइए।
वत्से! त्वं प्रतिदिनं तु कथां शृणोषि, अद्य नीतिश्लोकान् शृणु।
अनुवाद: प्यारी बच्ची! तुम रोज़ ही कहानियाँ सुनती हो, आज नीति के सुंदर श्लोकों को सुनो।
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु
Chapter Exercise Answers for Class 8 Sanskrit
Access structured NCERT textbook solutions for Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु. Designed in alignment with the latest academic curriculum for Class 8 Sanskrit, these answers cover all end-of-chapter exercises to support daily learning and homework completion.
Detailed Answer Guides for Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु
Each solution includes detailed reasoning to foster genuine comprehension of Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु concepts. Reviewing these step-by-step breakdowns allows learners to master both analytical and descriptive questions expected in school evaluations.
Complete Preparation Kit for Class 8 Exams
Frequent review of these structured answers builds strong analytical capabilities and response efficiency. Maximize your academic readiness by combining these textbook solutions with our curated study materials and mock evaluations for Class 8 Sanskrit.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 8 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 8 Sanskrit. You can access NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 03 सुभाषुधारस पीत्वा जीवनं सफलम् कुरु in printable PDF format for offline study on any device.