NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 02 अल्पनामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका

अध्याय 2: अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका (पाठ का सारांश)

इस पाठ में एकता, धैर्य और सामूहिक प्रयास के महत्व को एक सुंदर कथा के माध्यम से दर्शाया गया है। कपोतों और उनके राजा चित्रग्रीव की कथा से यह संदेश मिलता है कि छोटे-छोटे प्रयास मिलकर बड़े संकट को भी दूर कर सकते हैं। साथ ही, इस अध्याय में व्याकरण के महत्वपूर्ण विषय जैसे ल्यप्-प्रत्यय और संधि-विच्छेद का भी सरल ज्ञान प्रदान किया गया है।

Question 1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत –
(क) मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति ?
(ख) सर्वत्र कः प्रसृतः?
(ग) कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत्?
(घ) कः हितोपदेशस्य कथां श्रावयति ?
(ङ) कपोतराजस्य नाम किम्?
(च) व्याधः कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान्?
(छ) विपत्काले विस्मयः कस्य लक्षणम्?
(ज) चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति ?
(झ) चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति ?
(ञ) पूर्वं केषां पाशान् छिन्तु इति चित्रग्रीवः वदति ?
Answer:
(क) पुण्यक्षेत्रदर्शनाय।
(ख) अन्धकारः।
(ग) नायकः।
(घ) नायकः।
(ङ) चित्रग्रीवः।
(च) तण्डुलकणान्।
(छ) कापुरुषस्य।
(ज) गण्डकीतीरे चित्रवने।
(झ) सखे इति।
(ञ) आश्रितानाम्।
In simple words: These are one-word answers to help you understand the main details of the story.

Exam Tip: For one-word questions, write only the single correct Sanskrit word with the correct case-ending (vibhakti) to secure full marks.

Question 2. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत—
(क) यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् किम् अभवत् ?
(ख) सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त ?
(ग) असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायकः उक्तवान् ?
(घ) निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं निरूपयति ?
(ङ) किं नीतिवचनं प्रसिद्धम् ?
(च) व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीवः कम् आदेशं दत्तवान् ?
(छ) हिरण्यकः किमर्थं तूष्णीं स्थितः ?
(ज) पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति ?
(झ) कपोताः कथं आत्मरक्षणं कृतवन्तः ?
(ञ) नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन् ?
Answer:
(क) यदा ते केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् तदा वेगेन वृष्टिः आरब्धा।
(ख) सर्वे उच्चस्वरेण ईश्वरं प्रार्थयन्त।
(ग) नायकः उक्तवान् यत् आत्मविश्वासबलेन असम्भवमपि कार्यं सम्भूय साधयितुं शक्यते।
(घ) चित्रग्रीवः निरूपयति यत् अविचारितं कर्म न कर्तव्यम्।
(ङ) अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका इति नीतिवचनं प्रसिद्धम्।
(च) चित्रग्रीवः सर्वान् एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम् इति आदेशं दत्तवान्।
(छ) हिरण्यकः कपोतानाम् अवपातभयात् तूष्णीं स्थितः।
(ज) हिरण्यकः चित्रग्रीवं आश्रितवात्सल्येन प्रशंसति।
(झ) कपोताः बुद्धिबलेन संघटनसामर्थ्येन च आत्मरक्षणं कृतवन्तः।
(ञ) नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वे सेतुनिर्माणकार्ये संलग्नाः अभवन्।
In simple words: These are complete answers to the questions based on what happens in each part of the story.

Exam Tip: Pay attention to the question words like 'कथम्' or 'किमर्थम्' and reply in a full, grammatically complete sentence.

Question 3. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ल्यप्-प्रत्ययान्तेषु परिवर्तयत—
(क) छात्रः कक्षां प्रविशति। संस्कृतं पठति।
(ख) भक्तः मन्दिरम् आगच्छति। पूजां करोति।
(ग) माता भोजनं निर्माति। पुत्राय ददाति।
(घ) सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति। देवं नमति।
(ङ) रमा पुस्तकं स्वीकरोति। विद्यालयं गच्छति।
(च) अहं गृहं आगच्छामि। भोजनं करोमि।
(छ) तण्डुलकणान् विकिरति। जालं विस्तारयति।
(ज) व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते। भूमौ अवतरति।
Answer:
(क) छात्रः कक्षां प्रविश्य संस्कृतं पठति।
(ख) भक्तः मन्दिरम् आगत्य पूजां करोति।
(ग) माता भोजनं निर्माय पुत्राय ददाति।
(घ) सुरेशः प्रातः उत्थाय देवं नमति।
(ङ) रमा पुस्तकं स्वीकृत्य विद्यालयं गच्छति।
(च) अहं गृहम् आगत्य भोजनं करोमि।
(छ) तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तारयति।
(ज) व्याधः तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतरति।
In simple words: We combine two short sentences into one by changing the first verb into a 'Lyap' form.

Exam Tip: Lyap suffix is used instead of Ktva when a verb has a prefix (upasarga) before it.

Question 4. उदाहरणानुसारम् उपसर्गयोजनेन क्त्वा-स्थाने ल्यप्-प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा पदानि परिवर्तयत –
[ उपसर्गाः - सम्, आ, उप, उत्, वि, प्र ]
उदा. छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति। -> छात्रः गृहम् आगत्य ('आ' + 'गम्' + 'ल्यप्') भोजनं करोति।
(ख) माता वस्त्राणि क्षालयित्वा पचति।
(ग) शिक्षकः श्लोकं लिखित्वा पाठयति।
(घ) रमा स्थित्वा गीतं गायति।
(ङ) शिष्यः सर्वदा गुरुं नत्वा पठति।
(च) लेखकः आलोचनां कृत्वा लिखति।
Answer:
(ख) माता वस्त्राणि प्रक्षाल्य ('प्र' + 'क्षाल' + 'ल्यप्') पचति।
(ग) शिक्षकः श्लोकं विलिख्य ('वि' + 'लिख' + 'ल्यप्') पाठयति।
(घ) रमा उत्थाय ('उत्' + 'स्था' + 'ल्यप्') गीतं गायति।
(ङ) शिष्यः सर्वदा गुरुं प्रणम्य ('प्र' + 'नम्' + 'ल्यप्') पठति।
(च) लेखकः आलोच्य ('आ' + 'लोच्' + 'ल्यप्') लिखति।
In simple words: This exercise shows how we add a prefix to a root word and use 'Lyap' to replace 'Ktva'.

Exam Tip: Remember that 'नम्' changes to 'णम्' when combined with the prefix 'प्र' (e.g., प्रणम्य).

Question 5. पाठे प्रयुक्तेन उपयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत –
(क) सर्वैः एकचित्ती भूय _________ उड्डीयताम्।
(ख) जालापहारकान् तान् _________ पश्चात् अधावत्।
(ग) अस्माकं मित्रं _________ नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति।
(घ) हिरण्यकः कपोतानाम् _________ चकितस्तूष्णीं स्थितः।
(ङ) यतोहि विपत्काले _________ एव कापुरुषलक्षणम्।
Answer:
(क) जालम्
(ख) अवलोक्य
(ग) हिरण्यकः
(घ) अवपातभयात्
(ङ) विस्मयः
In simple words: Put the correct words from the lesson in the blank spaces to complete the sentences.

Exam Tip: Read the story carefully so you can recall these key vocabulary terms easily during exams.

Question 6. पाठे प्रयुक्तेन ल्यप्-प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तं पदं योजयत –
Answer:

Exam Tip: Connecting the right object (like 'जालम्' with 'विस्तीर्य' - spreading the net) depends on your understanding of the context.

Question 7. समास्युक्तपदेन रिक्तस्थानं पूरयत –
(क) गण्डक्याः तीरम् = _________ ; तस्मिन् = _________
(ख) तण्डुलानां कणाः = _________ ; तान् = _________
(ग) जालस्य अपहारकाः = _________ ; तान् = _________
(घ) अवपाताद् भयम् = _________ ; तस्मात् = _________
(ङ) कापुरुषाणां लक्षणम् = _________ ; तस्मिन् = _________
Answer:
(क) गण्डक्याः तीरम् = गण्डकीतीरम् ; तस्मिन् = गण्डकीतीरे
(ख) तण्डुलानां कणाः = तण्डुलकणाः ; तान् = तण्डुलकणान्
(ग) जालस्य अपहारकाः = जालापहारकाः ; तान् = जालापहारकान्
(घ) अवपाताद् भयम् = अवपातभयम् ; तस्मात् = अवपातभयात्
(ङ) कापुरुषाणां लक्षणम् = कापुरुषलक्षणम् ; तस्मिन् = कापुरुषलक्षणे
In simple words: Combine two Sanskrit words into a single compound word, and then write it in the correct case.

Exam Tip: Practice how case endings (like -अत् for ablative or -ए for locative) are applied to compound words.

Question 8. सार्थकपदं ज्ञात्वा सन्धिविच्छेदं कुरुत –
(क) इत्याकर्ण्य = _________ + _________
(ख) चित्रग्रीवोऽवदत् = _________ + _________
(ग) बालकोऽत्र = _________ + _________
(घ) धैर्यमथाभ्युदये = _________ + _________ + _________
(ङ) भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = _________ + _________ + _________
(च) नमस्ते = _________ + _________
(छ) उपायश्चिन्तनीयः = _________ + _________
(ज) व्याधस्तत्र = _________ + _________
(झ) हिरण्यकोऽप्याह = _________ + _________ + _________
(ञ) मूषकराजो गण्डकीतीरे = _________ + _________ + _________
(ट) अतस्त्वाम् = _________ + _________
(ठ) कश्चित् = _________ + _________
Answer:
(क) इत्याकर्ण्य = इति + आकर्ण्य
(ख) चित्रग्रीवोऽवदत् = चित्रग्रीवः + अवदत्
(ग) बालकोऽत्र = बालकः + अत्र
(घ) धैर्यमथाभ्युदये = धैर्यम् + अथ + अभ्युदये
(ङ) भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = भोजने + अपि + अप्रवर्तनम्
(च) नमस्ते = नमः + ते
(छ) उपायश्चिन्तनीयः = उपायः + चिन्तनीयः
(ज) व्याधस्तत्र = व्याधः + तत्र
(झ) हिरण्यकोऽप्याह = हिरण्यकः + अपि + आह
(ञ) मूषकराजो गण्डकीतीरे = मूषकराजः + गण्डकीतीरे
(ट) अतस्त्वाम् = अतः + त्वाम्
(ठ) कश्चित् = कः + चित्
In simple words: Break down joint Sanskrit words into their separate meaningful parts.

Exam Tip: Pay special attention to Visarga Sandhi rules, especially when the visarga (ः) changes to 'ओ' or 'स्'.