NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 01 सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्

अध्याय परिचय (Chapter Introduction)

इस प्रथम अध्याय में एकता, आपसी सहयोग तथा सामंजस्य की भावना का विशेष संदेश दिया गया है। यह पाठ ऋग्वेद के सुप्रसिद्ध "संज्ञान सूक्त" पर आधारित है। इसके माध्यम से मानव समाज को मिल-जुलकर रहने, वैचारिक तालमेल बिठाने और साथ मिलकर काम करने की प्रेरणा मिलती है। छात्रों को यह सिखाया गया है कि जीवन के प्रत्येक क्षेत्र में सफलता प्राप्त करने के लिए परस्पर सहयोग, प्रेम तथा एकता परम आवश्यक हैं। समाज, परिवार और राष्ट्र की उन्नति में एकजुटता की भूमिका को बहुत ही सरल ढंग से प्रस्तुत किया गया है।

अभ्यासात् जयते सिद्धिः (अभ्यास कार्य)

Question 1. सज्ञानसूक्तं सस्वरं पठत, स्मरत, लिखत च।
Answer: वयं सज्ञानसूक्तं सस्वरं पठामः, तं स्मरामः तथा शुद्धरूपेण लिखामः।
In simple words: Read the Sanjnana Sukta with proper rhythm, memorize it, and write it down correctly in your notebook.

Exam Tip: Practice writing Sanskrit words carefully to avoid spelling mistakes with anusvara and visarga.

Question 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) सर्वेषां मनः कीदृशं भवेत्?
(ख) “संगच्छध्वं संवदध्वम्” इत्यस्य कः अभिप्रायः?
(ग) सर्वे किं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवितुं शक्नुवन्ति?
(घ) अस्मिन् पाठे का प्रेरणा अस्ति?
Answer:
(क) सर्वेषां मनः समानं सौहार्दपूर्णं च भवेत्।
(ख) “संगच्छध्वं संवदध्वम्” इत्यस्य अभिप्रायः अस्ति यत् सर्वे मिलित्वा गच्छेयुः तथा एकस्वरेण विचार-विनिमयं कुर्वन्तु।
(ग) सर्वे परस्परं मनोभेदं द्वेषभावं च परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवितुं शक्नुवन्ति।
(घ) अस्मिन् पाठे एकता, सहयोगः, सौहार्दं च इति विषयेषु प्रेरणा अस्ति।
In simple words: This exercise asks us to write complete answers to four questions. They teach us that our minds should be peaceful, we should walk and talk in unity, leave behind hatred, and live together with mutual love.

Exam Tip: Always write answers in complete Sanskrit sentences as instructed by "पूर्णवाक्येन लिखत" to score full marks.

Question 3. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
(क) परमेश्वरः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
(ख) वयम् ईश्वरं नमामः।
(ग) वयम् ऐक्यभावेन जीवामः।
(घ) ईश्वरस्य प्रार्थनया शान्तिः प्राप्यते।
(ङ) अहं समाजाय श्रमं करोमि।
(च) अयं पाठः ऋग्वेदात् सङ्कलितः।
(छ) वेदस्य अपरं नाम श्रुतिः।
(ज) मन्त्राः वेदेषु भवन्ति।
Answer:
(क) परमेश्वरः कुत्र व्याप्तः अस्ति?
(ख) के ईश्वरं नमामः?
(ग) वयम् कथं जीवामः?
(घ) ईश्वरस्य प्रार्थनया का प्राप्यते?
(ङ) कः समाजाय श्रमं करोति?
(च) अयं पाठः कस्मात् सङ्कलितः?
(छ) वेदस्य अपरं नाम किम्?
(ज) मन्त्राः कुत्र भवन्ति?
In simple words: Replace the underlined words with matching question words like 'where', 'who', 'how', or 'what' to turn the statements into questions.

Exam Tip: Pay attention to the gender, case (विभक्ति), and number (वचन) of the underlined word to choose the correct question-word (किम्-शब्दरूप).

Question 4. पट्टिकातः शब्दान् अधोलिखितेषु मन्त्रेषु रिक्तस्थानानि पूरयत -
मञ्जूषा (Options): संवदध्वं, समितिः, आकूतः, भागं, मनः, हृदयानि, जानाना, समानं, मनो, हविषा, सुसहासति, मनांसि

(क) संगच्छध्वं ............................ सं वो ............................ जानताम्।
देवा ............................ यथा पूर्वे सं ............................ उपासते।

(ख) समानो मन्त्रः ............................ समानी समानं ............................ सह चित्तमेषाम्।
............................ मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो ............................ जुहोमि।

(ग) समानी व ............................ समाना ............................ वः।
समानमस्तु वो ............................ यथा वः ............................।
Answer:
(क) संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते।

(ख) समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि।

(ग) समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनः यथा वः सुसहासति।
In simple words: Fill in the missing words in the Rigvedic mantras using the words provided in the box to complete the verses.

Exam Tip: Memorize the verses of the Sanjnana Sukta perfectly as fill-in-the-blank questions from these mantras are very common in exams.

Question 5. पाठे प्रयुक्तान् शब्दान् भावानुसारं परस्परं योजयत -

Answer:

In simple words: Match the Sanskrit words from the lesson on the left with their correct meanings or synonyms on the right.

Exam Tip: Understanding Sanskrit synonyms (like 'वसूनि' meaning 'धनानि') helps in solving unseen comprehension passages as well.

Question 6. लट्-लकारस्य वाक्यानि लोट्-लकारेण परिवर्तयत -
यथा - बालिकाः नृत्यन्ति - बालिकाः नृत्यन्तु।
(क) बालकाः हसन्ति ............................
(ख) युवां तत्र गच्छथः ............................
(ग) यूयं धावथ ............................
(घ) आवां लिखावः ............................
(ङ) वयं पठामः ............................
Answer:
(क) बालकाः हसन्तु।
(ख) युवां तत्र गच्छतम्।
(ग) यूयं धावत।
(घ) आवां लिखाव।
(ङ) वयं पठाम।
In simple words: Change the verbs in the sentences from present tense (लट्-लकार) to command or request form (लोट्-लकार).

Exam Tip: Remember that in लोट्-लकार (Imperative), the uttama purusha dual and plural forms (लिखाव, पठाम) do not have a visarga (ः) at the end, unlike the लट्-लकार forms (लिखावः, पठामः).

संस्कृत-हिन्दी अनुवाद (Sanskrit to Hindi Translation)

संस्कृत संवाद:
नमस्ते आचार्य! अस्माकं विद्यालयस्य क्रीडोत्सवे पादकन्दुक-क्रीडायां प्रांतवर्यं विजयं प्राप्तवन्तः।

हिन्दी अनुवाद:
सादर प्रणाम गुरुजी! हमारे विद्यालय के खेल उत्सव में हमारी फुटबॉल टीम ने प्रांतीय (राज्य स्तर) प्रतियोगिता में जीत हासिल की है।