NCERT Class 9 Sanskrit Sharda Chapter 10 Namo Arihantanam (णमो अरिहंताणं) PDF Download

दशमः पाठः - णमो अरिहन्ताणम्

[चित्र: राजसभा में राजकुमार ऋषभ का राज्याभिषेक करते महाराज नाभि, पाठ्यपुस्तक में देखें]

आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभिनामकः कश्चन महाराजः। सः राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासनादिषु च समर्थः। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च। तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः। ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत्। यौवनेन विलसन्तं तं राजकुमारं वीक्ष्य नाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत्।

अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुदभवन्। जनेषु परस्परं विद्वेषादयः भावनाः आविरभवन्। तदा नाभिः "अयं कालः ऋषभस्य राजनीतेः परीक्षार्थं सुयोग्यः" इति मन्यमानः तस्मै राज्यं समर्पितवान्। ऋषभः यदा राजा अभवत् तदा सः आदौ जनानां समस्याः काः, दुर्भिक्षस्य कारणं किं, जनेषु कुतः परस्परं विद्वेषः, समस्यानां समाधानोपायाः के इत्यादिषु विषयेषु चिन्तनं कृतवान्।

शिक्षक की टिप्पणी

a) पात्र याद रखिए: महाराज नाभि, उनकी पत्नी मरुदेवी और उनके पुत्र ऋषभ।
b) नाभि ने राज्य ऋषभ को तब सौंपा जब समाज में दुर्भिक्ष (अकाल) और आपसी विद्वेष जैसी समस्याएँ थीं; उन्होंने इसे ऋषभ की राजनीति की परीक्षा का समय माना।
c) 'अथैकदा' = अथ + एकदा और 'समाधानोपायाः' = समाधान + उपायाः।

[चित्र: किसानों से बात करते राजा ऋषभ, पाठ्यपुस्तक में देखें]

तेन काचित् स्पष्टकल्पना प्राप्ता यत् जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः चेत्येतादृश्यः मूलसमस्याः सन्ति इति। अतः सः मूलसमस्यानां परिष्काराय जनानां सुखमय-जीवनाय च विविधाः योजनाः रचितवान्। विशेषरूपेण कृषिकार्यं, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणं, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणं, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालनं चेत्यादीनि जीवन-कौशलानि प्रशिक्षितवान्। काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणं, पात्रनिर्माणं, गृहनिर्माणं, नगरनिर्माणादिकं च प्रशिक्षितवान्। तेन क्रमशः जनाः सक्रियाः अभवन् जीवनपद्धतिं च परिवर्तितवन्तः। क्रमशः जनानाम् आर्थिकस्थितिः अपि सुदृढा जाता। जनाः स्वयमेव गृहाणां विविधभोज्यपदार्थानां नित्योपयोगिवस्तूनां च निर्माणं कर्तुम् आरब्धवन्तः। कृषिकार्याणि अपि प्रचुरतया आरब्धानि। तेन जनानां समस्याः स्वयमेव परिहृताः, राज्यं पुनः सुभिक्षं चाभवत्।

प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥

[चित्र: लोगों को भोजन, वस्त्र, पशुपालन, पात्र और गृह-निर्माण सिखाते राजा ऋषभ, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) ऋषभ को तीन मूल समस्याएँ समझ आईं: जनों का आलस्य, कृषिकार्य में कमी और उत्पादनक्षमता का अभाव।
b) 'दुर्भिक्ष' (अकाल) और 'सुभिक्ष' (अन्न की भरपूरता) विपरीत शब्द हैं; पाठ की घटना दुर्भिक्ष से शुरू होकर सुभिक्ष पर पहुँचती है।
c) श्लोक में 'नात्मप्रियम्' = न + आत्मप्रियम्; अर्थ है: जो राजा को स्वयं प्रिय हो, वह हित नहीं, प्रजा को जो प्रिय हो वही हित है।