CBSE Class 6 Sanskrit Worksheet Set 02

खण्ड "क" अपठित-अवबोधनम्

1. अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानां निर्देशानुसारं उत्तराणि लिखत
अस्माकं भारतवर्षे विविध धर्माणां जनाः निवसन्ति एतस्मात् कारणात् अत्र अनेके उत्सवाः भवन्ति एषु उत्सवेषु ईश्वरस्याराधना प्रमुखาส्र् यः भारतीयसंस्कृतेः प्राणभूता अस्ति। ईशपूजनेन न केवलं स्तुतीनां, वंदनानां, प्राथर्नानां वा ज्ञानं भवति, अपि च ईश्वरस्याराधनायाः विधयः, ईशमहिमायाः परिज्ञानं, तैः च तेषामनुकरणीय चरिताः ज्ञायन्ते, ज्ञात्वा मार्गदर्शनं च प्राप्यते। प्रार्थना द्वारा ईः शीघ्रतिशीघ्रं द्रवितः भवति, भक्तान् च यथेच्छानुसारं वरमपि ददाति,येन स्तोतारः सर्वविध-उन्नत्यैः कुर्वन्ति।

(I) एकपदेन उत्तरत-
(क) के सर्वविध-उन्नत्यैः कुर्वन्ति?
(ख) उत्सवेषु का प्रमुख्रास्ति?
Answer:
(क) स्तोतारः
(ख) ईश्वरस्याराधना
In simple words: [Devotees achieve all-round progress and worship of God is prominent in festivals.]

Exam Tip: Read the exact words in the passage to match one-word answers correctly.

(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(ग) ईश पूजनेन किम्-किम् भवति?
(घ) कस्मात् कारणात् अत्र अनेके उत्सवाः भवन्ति
Answer:
(ग) ईशपूजनेन स्तुतीनां, वंदनानां, प्रार्थनानां वा ज्ञानं भवति, अपि च ईश्वरस्याराधनायाः विधयः, ईशमहिमायाः परिज्ञानं, तैः च तेषामनुकरणीय चरिताः ज्ञायन्ते, ज्ञात्वा मार्गदर्शनं च प्राप्यते।
(घ) अस्माकं भारतवर्षे विविध धर्माणां जनाः निवसन्ति एतस्मात् कारणात् अत्र अनेके उत्सवाः भवन्ति।
In simple words: [Worship gives knowledge of prayers and God's glory; festivals happen because people of various religions live in India.]

Exam Tip: Full sentence answers must be lifted directly from the passage without omitting necessary clauses.

(III) निर्देशानुसारं प्रदत्तविकल्पभ्यः उचितं उत्तरं चित्वा लिखत -
(ङ) "भारतवर्षे" पदे का विभक्तिः?
(अ) द्वितीया
(ब) तृतीया
(स) प्रथमा
(द) सप्तमी
(च) "ज्ञात्वा" पदे कः प्रत्ययः?
(अ) ल्यप्
(ब) तुमुन्
(स) क्त
(द) क्त्वा
Answer:
(ङ) (द) सप्तमी
(च) (द) क्त्वा
In simple words: [Bharatvarshe is in the locative case (Saptami), and Jnatva uses the ktva suffix.]

Exam Tip: Memorize standard suffixes like ktva (ending in tva) and case endings for locative nouns.

खण्ड "ख" पठित-अवबोधनम्

2. 1. अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानां निर्देशानुसारं उत्तराणि लिखत
एषः एकः विद्यालयः अस्ति। विद्यालयं सुन्दरं विशालं च अस्ति। विद्यालये एकम् उद्यानम् अस्ति। विद्यालये मम अनेकानि मित्राणि सन्ति
(I) एकपदेन उत्तरत-
(क) उद्यानम् कुत्र अस्ति ?
(ख) कति मित्राणि सन्ति ?
Answer:
(क) विद्यालये
(ख) अनेकानि
In simple words: [The garden is in the school and there are many friends.]

Exam Tip: Look for locative forms like 'vidyalaye' to answer 'kutra' questions.

(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(ग) विद्यालयं कीदृशम् अस्ति ?
(घ) मित्राणि कुत्र सन्ति ?
Answer:
(ग) विद्यालयं सुन्दरं विशालं च अस्ति।
(घ) मित्राणि विद्यालये सन्ति।
In simple words: [The school is beautiful and large; friends are in the school.]

Exam Tip: Ensure adjectives match the subject in full sentences.

(III) समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(ङ) "विद्यालये" पदे का विभक्तिः?
(अ) द्वितीया
(ब) तृतीया
(स) प्रथमा
(द) सप्तमी
(च) "विद्यालये एकम् उद्यानम् अस्ति।" पदे कर्ता पदं किम्?
(अ) विद्यालये
(ब) उद्यानम्
(स) अस्ति
(द) एकम्
Answer:
(ङ) (द) सप्तमी
(च) (ब) उद्यानम्
In simple words: [Vidyalaye is in Saptami vibhakti, and Udyanam is the subject of existence here.]

Exam Tip: Identify the nominative noun functioning as the subject in descriptive sentences.

3. अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानां निर्देशानुसारं उत्तराणि लिखत
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदार चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।
(I) एकपदेन उत्तरत-
(क) अयं निजः परो वेति गणना केषाम् ?
(ख) उदार चरितानां वसुधैव किम् ?
Answer:
(क) लघुचेतसाम्
(ख) कुटुम्बकम्
In simple words: [Narrow-minded people differentiate between mine and others; for noble people, the earth is family.]

Exam Tip: Shlokas carry moral lessons; memorize standard correlative terms.

(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(ग) कस्य कृते वसुधैव कुटुम्बकम् ?
(घ) उदार चरितानां किम् ?
Answer:
(ग) उदार चरितानां कृते वसुधैव कुटुम्बकम् अस्ति।
(घ) उदार चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् भवति।
In simple words: [For broad-minded souls, the entire world is a family.]

Exam Tip: Frame complete answers using the exact keywords from the verse.

(III) निर्देशानुसारं प्रदत्तविकल्पभ्यः उचितं उत्तरं चित्वा लिखत -
(ङ) 'पृथ्वी' स्थाने किम् शब्दं प्रयुक्तम् ?
(अ) लघुचेतसाम्
(ब) गणना
(स) उदार
(द) वसुधा
(च) "उदार चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्" वाक्ये अव्ययपदं किम्?
(अ) वसुधैव
(ब) कुटुम्बकम्
(स) तु
(द) उदार
Answer:
(ङ) (द) वसुधा
(च) (स) तु
In simple words: [Vasudha is synonymous with Prithvi, and 'tu' is the indeclinable (avyaya).]

Exam Tip: Avyayas are words that do not change across cases or numbers (like 'tu', 'api', 'cha').

4. अधोलिखितं संवादं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानां निर्देशानुसारं उत्तराणि लिखत
अध्यापिका-अस्य नाम शार्क अस्ति।
श्रुति-अयं किम् किम् खादति?
अध्यापिका-अयं लघु मत्स्यान खादति।
शैलैषः- अयं मानवान अपि खादति।
(I) एकपदेन उत्तरत-
(क) अस्य नाम किम् अस्ति ?
(ख) अयं किम् किम् खादति ?
Answer:
(क) शार्क
(ख) मत्स्यान
In simple words: [Its name is shark and it eats small fish.]

Exam Tip: Extract the exact noun answering 'what' from the dialogue lines.

(II) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(ग) अयं कान् खादति ?
(घ) अस्य नाम शार्क अस्ति इति कः कथयति ?
Answer:
(ग) अयं लघु मत्स्यान मानवान अपि खादति।
(घ) अस्य नाम शार्क अस्ति इति अध्यापिका कथयति।
In simple words: [It eats small fish and humans; the teacher says its name is shark.]

Exam Tip: Ensure dialogue attribution questions correctly identify speakers like the teacher.

(III) उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(ङ) दीर्घ पदस्य विलोमपदं किम् ?
(अ) लघुचेतसाम्
(ब) लघु
(स) अपि
(द) किम्
(च) "अयं मानवान अपि खादति।" वाक्ये अव्ययपदं किम्?
(अ) अयं
(ब) मानवान
(स) अपि
(द) खादति
Answer:
(ङ) (ब) लघु
(च) (स) अपि
In simple words: [Laghu is the antonym of deergha, and 'api' is the avyaya.]

Exam Tip: 'Api' means 'also' and functions as an indeclinable particle.

प्रश्न 5. क. निम्नलिखित कथनस्य भावं मंजूषायाः उचित पदैः पूरयत्-
"चन्द्रचन्दनयोः मध्ये शीतला साधु संगतिः"
भावः- सज्जनानां मित्राणि चन्द्रात् ......... च अधिका शीतला भवति। अतः सज्जनैः ............मित्रता करणीय़ा। सह, चन्द्रात्।
Answer:
भावः- सज्जनानां मित्राणि चन्द्रात् अपि च अधिका शीतला भवति। अतः सज्जनैः सह मित्रता करणीय़ा।
In simple words: [Friendship with noble people is cooler than the moon; hence one should befriend them.]

Exam Tip: Fill blanks by understanding the contextual meaning of the shloka.

ख. अधोलिखित कथनयोः भावं चित्वा उत्तर पुस्तिकायाम् तिलखत।
1. वचने का दरिद्रता
क.मधुर भापणे दरिद्रता करणीय़ा।
ख. मधुर भापणे संकोचः न करणीय़ा।
2.उदारचरितानाम्तु वसुधैव कुटुम्बकम्।
क. येषां हृदयं विशालं भवति तेभ्यः सम्पूर्णा पृथिवी परिवारः इव भवति।
ख. येषां हृदयं लघु भवति तेभ्यः सम्पूर्णा पृथिवी परिवारः इव भवति।
Answer:
1. (ख) मधुर भापणे संकोचः न करणीय़ा।
2. (क) येषां हृदयं विशालं भवति तेभ्यः सम्पूर्णा पृथिवी परिवारः इव भवति।
In simple words: [Do not hesitate in sweet speech; for those with large hearts, the whole earth is a family.]

Exam Tip: Select the option that aligns logically with Sanskrit proverbs.

प्रश्न 6. मंजूषायाः उचितं शब्दं चित्वा रिक्त स्थानानि पूरयत
(क्वाचित्, गृहकार्यम्, दूरम्, व्याधः)
1. मित्र! शीघ्रं कुरु ........आगमिष्यति ।
2.शिरः कुरु समुन्नतं तवास्तु मा........भयम्。
3.वयं मिलित्वा एव..........कुर्मः。
एकदा हरिणः.........गच्छति。
Answer:
1. मित्र! शीघ्रं कुरु व्याधः आगमिष्यति ।
2.शिरः कुरु समुन्नतं तवास्तु मा भयम् (or contextually appropriate word from box / text).
3.वयं मिलित्वा एव गृहकार्यम् कुर्मः。
एकदा हरिणः दूरम् गच्छति。
In simple words: [Complete sentences using appropriate vocabulary words from the box.]

Exam Tip: Check grammatical agreement and sentence sense when filling blanks.

प्रश्न 7. कथक्रमानुसारं वाक्यानि पुनः लिखत
1. धन्या एषा वीरबालिका
2.सा लक्ष्मीबाई इव साहसी आसीत्
3.एषाकर्तव्यपालनस्य उच्चदशः अभवत्।
4.सा सैनिकान् अरक्षत्
Answer:
1. सा लक्ष्मीबाई इव साहसी आसीत्
2. सा सैनिकान् अरक्षत्
3. एषा कर्तव्यपालनस्य उच्चदशः अभवत्
4. धन्या एषा वीरबालिका
In simple words: [Arrange narrative sentences in logical chronological order of a story.]

Exam Tip: Sequence sentences based on introduction, action, conclusion, and praise.

प्रश्न 8. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत
1. जन्तवः प्रियवचनेन तुष्यन्ति।
क. के ख. कस्य ग. कस्मात्
2. जले मीनं पश्यति।
क. किम् ख. कम् ग. कः
3. अस्य नाम 'स्वर्णिमः'।
क. केन ख. कस्य ग. कस्मात्
4. 'शार्कः' लघुमत्स्यात् खादति।
क.कः ख.केन ग. कम्
5. व्याधः हरिणम् अबद्धत्।
क. कः ख.काम् ग.कम्
Answer:
1. जन्तवः प्रियवचनेन तुष्यन्ति। -> क. के / कस्मात् (kena implied) / Correct question word: केन (Modified based on standard forms, choosing best fit from options or text context).
2. जले मीनम् पश्यति। -> ख. कम्
3. अस्य नाम 'स्वर्णिमः'। -> ख. कस्य
4. 'शार्कः' लघुमत्स्यात् खादति। -> ग. कस्मात् (implied ablative)
5. व्याधः हरिणम् अबद्धत्। -> क. कः
In simple words: [Form questions by replacing the underlined words with appropriate interrogative pronouns.]

Exam Tip: Match the case and gender of the underlined word to select the correct interrogative pronoun (Kim शब्दरूप).

प्रश्न 9. अधोलिखितेषु उचितं मेलनं कुरुत-
चित्राणि — युद्धे
व्याधः — पृथ्वी
टर्र्-टर्र् — पठामः
रणे — मण्डूकः
भूमिः — जालम
वयं — सुन्दराणि
Answer:

In simple words: [Match corresponding words based on gender, number, and contextual meaning.]

Exam Tip: Verify adjective-noun gender and number agreement during column matching.