CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 11

खण्डः 'क' (अपठित - अवबोधनम्)

Question 1. अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा निर्देशानुसारं अनुच्छेदधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत -
(i) बहूनि उपचाराणि कैः भवन्ति ?
उत्तरम् - पञ्चगव्यैः

(ii) 'गौ करुणानिधिः' पुस्तिकायाम् गोमहत्त्वं कः व्याज्ञापयत् ?
उत्तरम् - स्वामी दयानन्दः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(i) अथर्ववेदे किं कथितम् अस्ति ?
उत्तरम् - अथर्ववेदे इत्थं वर्णितमस्ति यत् सुरभेः शरीरे समस्ताः अमराः वसन्ति।

(ii) भारतीयेषु पुराणेषु किम् उद्घोषितमास्ते ?
उत्तरम् - पुराणेषु धेनुः सकलदेवरूपा इति घोषितम् अस्ति।

III. निर्देशानुसारं प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(i) गोमूत्रेण असाध्याः रोगाः नश्यन्ति । अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदम् किम् ?
(अ) गोमूत्रेण
(ब) असाध्याः
(स) रोगाः
(द) नश्यन्ति
उत्तरम् - (ब) असाध्याः

(ii) पुस्तिकायाम् पदे का विभक्तिः ?
(अ) द्वितीया
(ब) तृतीया
(स) सप्तमी
(द) सम्बोधन
उत्तरम् - (स) सप्तमी

(iii) 'निवसंन्ति' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं अनुच्छेदे प्रयुक्तम् ?
(अ) अथर्ववेदे
(ब) गोमातुः
(स) शरीरे
(द) देवाः
उत्तरम् - (द) देवाः

(iv) साध्याः इत्यस्य किं विलोमपदं अनुच्छेदे प्रयुक्तम् ?
(अ) असाध्यायाः
(ब) असाध्याः
(स) धात्री
(द) गोमयः
उत्तरम् - (ब) असाध्याः

IV. अस्य गद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तरम् - गोमहत्त्वम् (अथवा गावः विश्वस्य मातरः)
In simple words: भारतीयसंस्कृतौ धेनुः अतीव पवित्रा पूज्या च अस्ति। तस्याः दुग्धेन पञ्चगव्यैः च अनेके असाध्याः रोगाः शान्ताः भवन्ति।

Exam Tip: For fully complete sentence answers (पूर्णवाक्येन), reorder the text slightly using your own grammatical transitions to avoid verbatim copying while retaining correct facts.

खण्डः 'ख' (रचनात्मककार्यम्)

Question 2. संगणककक्षायां प्रवेशं प्राप्तुं प्रधानाचार्यं प्रति लिखिते प्रार्थनापत्रे रिक्तस्थानानि उचितपदैः पूरयत। पत्रं पुनः उत्तरपुस्तिकायाम् लिखत।
Answer:
देववाणी भवनम्
तिथिः : 15-11-2012
(1) आदरणीयाः प्रधानाचार्यवर्याः
(2) मान्याः,
सविनयं निवेदयामि यत् अहं (3) दशम कक्षायां 90 प्रतिशतअङ्कान् गृहीत्वा उत्तीर्णः जातः। अधुना अहं (4) संगणककक्षायां प्रवेष्टुम् इच्छामि। गणितविषये तु (5) मया सर्वदा शतप्रतिशतम् (6) अङ्काः गृह्यन्ते। अद्यत्वे सर्वेषु कार्येषु (7) संगणकम् अनिवार्यम्। कृपया मह्यम् (8) स्वीकृतिं प्रदाय (9) भवन्तः माम् अनुगृह्णन्तु।
(10) सधन्यवादः
प्रार्थी
अ. ब. स.
In simple words: छात्रः प्रधानाचार्यं प्रति प्रार्थनापत्रं लिखति यत् सः संगणककक्षायां प्रवेशं प्राप्तुम् इच्छति यतः सः मेधावी छात्रः अस्ति।

Exam Tip: Match words from the box by analyzing parts of speech and case endings - for example, the blank before 'प्रधानाचार्यवर्याः' requires a masculine plural honorific like 'आदरणीयाः'.

Question 3. मञ्जूषायां प्रदत्त-शब्दानां सहायतया चित्रं दृष्ट्वा पंच वाक्यानि संस्कृतेन लिखत -
Answer:
चित्रमाधृत्य पञ्च संस्कृतवाक्यानि :
1. चित्रे छात्राः देशस्य राष्ट्रियदिवसोत्सवं प्रख्यापयन्ति। (In the picture, students are celebrating a national festival.)
2. मञ्चे बालकाः देशभक्तिगीतेन सर्वान् रञ्जयन्ति। (Boys are pleasing everyone on stage with patriotic songs.)
3. केचन छात्राः मञ्चे नाटकस्य मञ्चनं कुर्वन्ति। (Some students are staging a play on the stage.)
4. अत्र सर्वत्र देशभक्तेः परमं वातावरणं दृश्यते। (Here, a great patriotic environment is visible everywhere.)
5. जनाः मञ्चे स्थित्वा देशभक्तिगीतानि सोत्साहं गायतः। (People standing on stage are enthusiastically singing patriotic songs.)

[अथवा विकल्पः - संस्कृतनाटकस्य मञ्चनम्]
1. मम विद्यालये प्रथमवारं संस्कृतनाटकस्य मञ्चनम् अभवत्। (Sanskrit drama staging took place for the first time in my school.)
2. आरम्भे मम चित्तं व्याकुलं भीत्या कम्पते च आसीत्। (In the beginning, my mind was anxious and trembling with fear.)
3. गुरूणाम् मार्गदर्शनेन मयि दृढः आत्मविश्वासः जागृतः। (With the guidance of teachers, a firm self-confidence was awakened in me.)
4. नाटकस्य समाप्तौ प्रेक्षकैः सुतीवः करतलध्वनिः कृतः। (At the end of the drama, a very loud applause was made by the audience.)
5. मम सुष्ठु अभिनयः दृष्ट्वा सर्वे अतीव प्रसन्नाः आसन्। (Seeing my good performance, everyone was extremely happy.)
In simple words: एतत् चित्रं राष्ट्रिय-उत्सवस्य अस्ति यत्र मञ्चे देशभक्तिगीतं नाटकं च प्रचलति।

Exam Tip: Try to use simple subject-verb-object structures in Sanskrit to ensure no minor spelling or agreement errors are made.

खण्डः 'ग' (अनुप्रयुक्तं व्याकरणम्)

Question 4. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कृत्वा लिखत।
(i) एतत् कार्यं तु कुक्कुटोऽपि करोति।
(ii) उभौ + एव मित्रे आस्ताम्।
(iii) जगन्नाथः सर्वान् रक्षति।
(iv) अयं शोकः
(v) आसीत् प्रच्छन् भाग्यनामधेयः कः + चित् कुमारः।
Answer:
(i) कुक्कुटोऽपि = कुक्कुटः + अपि (विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपत्वं च)
(ii) उभौ + एव = उभावेव (अयादि सन्धिः - औ स्थाने आव्)
(iii) जगन्नाथः = जगत् + नाथः (अनुनासिक सन्धिः - त् स्थाने न्)
(iv) अयं शोकः = अयम् + शोकः (अनुस्वार सन्धिः - मकारस्य अनुस्वारः)
(v) कः + चित् = कश्चित् (विसर्गस्य शकारः - श्चुत्वम्)
In simple words: एतानि वाक्यानि सन्धि-नियमैः युक्तानि सन्ति। वर्णानां परस्परं मेलनेन सन्धिः भवति।

Exam Tip: For 'विसर्ग' sandhis, remember that the presence of 'च' or 'छ' after a visarga converts it into 'श्', as in कः + चित् = कश्चित्.

Question 5. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
I प्रकृतिः सस्नेहं सर्वान् पालयति।
(1) सखिभिः सह (2) स्नेहेन सहितम् (3) तैलेन सह (4) घृतेन सह

II अये! कथं कथं श्रीकृष्णार्जुनौ युधिष्ठिरः च।
(1) श्रीकृष्णः च अर्जुनः च (2) श्रीकृष्णौ अर्जुनौ च (3) श्रीकृष्णः अर्जुनौ च (4) श्रीकृष्णम् अर्जुनं च

III प्रचण्डज्वालः अग्निः सर्वत्र प्रसरति।
(1) प्रचण्डः ज्वालः च (2) प्रचण्डाः ज्वालाः यस्य सः (3) प्रचण्डं ज्वालां (4) प्रचण्डाः ज्वालाः

IV बालः रथस्य पश्चात् धावति।
(1) अनुरथस्य (2) अनुरथम् (3) अनुरथः (4) रथानु

V इच्छाम् अनतिक्रम्य कार्यं कुरु।
(1) यथा इच्छाम् (2) इच्छानुसारम् (3) यथेच्छम् (4) यथा इच्छाम्

VI कृतभोजनः बालः विद्यालयं गच्छति।
(1) कृतम् भोजनम् (2) कृतं भोजनम् येन सः (3) कृतं भोजनं येन सः (4) कृतस्य भोजनस्य
Answer:
I (2) स्नेहेन सहितम् (सहार्थे तृतीया विभक्तिः - अव्ययीभाव समासः)
II (1) श्रीकृष्णः च अर्जुनः च (द्वन्द्व समासः - इतरेतर द्वन्द्वः)
III (2) प्रचण्डाः ज्वालाः यस्य सः (बहुव्रीहि समासः - अग्निः पुल्लिंगः)
IV (2) अनुरथम् (पश्चात् इत्यस्य स्थाने 'अनु' अव्ययः - अव्ययीभाव समासः)
V (3) यथेच्छम् (अनतिक्रम्य इत्यस्य स्थाने 'यथा' अव्ययः - अव्ययीभाव समासः)
VI (3) कृतं भोजनं येन सः (बहुव्रीहि समासः - तृतीया विभक्तिः)
In simple words: समासेन शब्दानां सङ्क्षेपः क्रियते। सस्नेहं स्नेहेन सहितं दर्शयति, यथेच्छं च इच्छानतिक्रमम्।

Exam Tip: In 'अव्ययीभाव' compounds representing limits, use 'यथा' for 'अनतिक्रम्य' and write the final compound word in neuter singular.

Question 6. (क) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा समुचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत-
(i) निजगृहं भासमानं अवलोक्य तौ दम्पती आश्चर्येण परस्परम् अपश्यताम्।
(1) भास् + शानच् (2) भा + शानचू (3) भास् + मानम् (4) भास् + मतुप्

(ii) न जाने कथं माम् न परिगणयन्तः जनाः चित्रवर्णम् अहिभुजं 'राष्ट्रपक्षी' इति मन्यन्ते।
(1) परिगणय + शत्र (2) परिगण् + शतृ (3) परिगणयत् + क्त (4) परि + गण् + शतृ

(iii) एषा मम पुत्र+ङीप क्रीडति।
(1) पुत्रा (2) पुत्रीम् (3) पुत्री (4) पुत्रीः

(iv) प्रकृतेः सुन्दरतायाः वर्णनम् कठिनम्।
(1) सुन्दर + तल् (2) सुन्दर + टाप् (3) सुन्दरत + तल् (4) सुन्दरी + तल्

(v) स्वच्छ + तल् सर्वैभ्यः स्वास्थ्यदायिनी भवति।
(1) स्वच्छतल् (2) स्वच्छता (3) स्वच्छतताम् (4) स्वच्छ्ता

(vi) छात्रान् अध्यापक+टाप् पाठयति।
(1) अध्यापकः (2) अध्यापिका (3) अध्यापकः (4) अध्यापकम्
Answer:
(i) (1) भास् + शानच् (आत्मनेपदि धातुः - शानच् प्रत्ययः)
(ii) (1) परिगणय + शतृ (परस्मैपदि धातुः - शतृ प्रत्ययः)
(iii) (3) पुत्री (ङीप् स्त्रीप्रत्ययः - ऋकारान्त नकारान्तेभ्यः)
(iv) (1) सुन्दर + तल् (भावार्थे 'तल्' प्रत्ययः - स्त्रीलिङ्गे 'ता' रूपं भवति)
(v) (2) स्वच्छता (तल् प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गे आकारान्त शब्दः सिध्यति)
(vi) (2) अध्यापिका (अकारान्त पुंल्लिङ्गस्य अजादित्वात् टाप् प्रत्ययः)
In simple words: प्रकृति-प्रत्यययोः योगेन नूतनानां रूपाणां निर्माणं भवति। शतृ/शानच् वर्तमानकालस्य द्योतकौ स्तः।

Exam Tip: Feminine suffixes like 'ङीप्' and 'टाप्' are used to convert masculine words into feminine. Keep their general visual cues (like 'ई' or 'आ') in mind.

Question 7. (ख) अधोलिखितवाक्ययोः प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा लिखत।
(1) गुरुं (सेव्+शानच्) ______________ शिष्यः मोदते।
(2) गुरोः गुरुत्वम् अभिनन्दनीयम्।
Answer:
(1) सेवमानः (सेव् + शानच् = सेवमान, कर्त्तृपदे पुलिङ्गे एकवचने)
(2) गुरु + त्व (or गुरु + त्वम् - 'त्व' प्रत्ययः भावार्थे)
In simple words: सेव्-धातोः शानच् प्रत्ययेन सेवमानः रूपं भवति। गुरु-शब्दात् त्व-प्रत्ययेन गुरुत्वं शब्दः सिध्यति।

Exam Tip: Ensure that your calculated participle form matches the case and gender of the noun it qualifies - like 'सेवमानः' matching 'शिष्यः'.

Question 8. अधोलिखितवाक्येषु मञ्जूषायाः प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत।
(क) अहम् ______________ दिल्लीनगरं गमिष्यामि।
(ख) अस्य याच्या वृथा ______________ अस्तु।
(ग) नगरात् ______________ एकः आश्रमः अस्ति।
(घ) बालाः ग्रामं ______________ अगच्छन्।
(ङ) सः अत्र ______________ आगमिष्यति?
मञ्जूषा - बहिः, ह्यः, मा, किमर्थम्, श्वः
Answer:
(क) अहम् श्वः दिल्लीनगरं गमिष्यामि। (भविष्यत्काले 'श्वः' प्रयुज्यते)
(ख) अस्य याच्या वृथा मा अस्तु। (निषेधार्थे 'मा' प्रयुज्यते)
(ग) नगरात् बहिः एकः आश्रमः अस्ति। ('बहिः' योगे पञ्चमी विभक्तिः भवति)
(घ) बालाः ग्रामं ह्यः अगच्छन्। (भूतकाले 'ह्यः' प्रयुज्यते)
(ङ) सः अत्र किमर्थम् आगमिष्यति? (प्रश्ने 'किमर्थम्' प्रयुज्यते)
In simple words: अव्ययानि सदा समानरूपाणि भवन्ति। 'बहिः' अव्ययः पञ्चमीविभक्तेः सूचकः भवति।

Exam Tip: Tense indicators like future 'गमिष्यामि' or past 'अगच्छन्' help determine whether you should use 'श्वः' (tomorrow) or 'ह्यः' (yesterday).

Question 9. (क) प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितसंख्यापदैः चित्वा वाक्यानि पूरयत -
I कूपे ______________ महिलाः तिष्ठन्ति।
(i) चत्वारि (ii) चत्वारः (iii) चतस्रः (iv) चतसृः

II क्रीडाक्षेत्रे ______________ बालकः क्रीडति।
(i) एकः (ii) एकम् (iii) एका (iv) एकेन

III लतायाम् ______________ पुष्पाणि विकसन्ति।
(i) तिस्रः (ii) त्रीणि (iii) तिसुः (iv) त्रीन्

IV विद्यालये ______________ बालौ पुरस्कारम् प्राप्तवन्तौ।
(i) द्वे (ii) द्वयोः (iii) द्वौ (iv) द्वाभ्याम्
Answer:
I (iii) चतस्रः (महिलाः स्त्रीलिङ्गे बहुवचने अस्ति, अतः चतस्रः)
II (i) एकः (बालकः पुंल्लिङ्गे एकवचने अस्ति, अतः एकः)
III (ii) त्रीणि (पुष्पाणि नपुंसकलिङ्गे बहुवचने अस्ति, अतः त्रीणि)
IV (iii) द्वौ (बालौ पुंल्लिङ्गे द्विवचने अस्ति, अतः द्वौ)
In simple words: सङ्ख्याशब्दाः विशेषणरूपेण प्रयुज्यन्ते, अतः तेषां लिङ्गं वचनं च विशेष्यपदस्य अनुसारं भवति।

Exam Tip: Numbers 1 to 4 are gender-sensitive in Sanskrit. Master their forms across masculine, feminine, and neuter cases to avoid point deduction.

Question 10. (ख) उचितसंख्यापदेन रिक्तस्थानानि पूरयत।
(i) विद्यालये (51) ______________ छात्राः संस्कृतं पठन्ति।
(ii) उद्याने (96) ______________ वृक्षाः सन्ति।
Answer:
(i) विद्यालये एकपञ्चाशत् छात्राः संस्कृतं पठन्ति। (51 = एकपञ्चाशत्)
(ii) उद्याने षण्णवतिः वृक्षाः सन्ति। (96 = षण्णवतिः)
In simple words: संस्कृतभाषायाम् एकपञ्चाशत् इति ५१ सङ्ख्यां सूचयति, षण्णवतिः च ९६ सङ्ख्याम्।

Exam Tip: Pay attention to sandhi transitions in large numbers, such as 'षट् + नवतिः' combining to form 'षण्णवतिः'.

Question 11. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदम् अशुद्धम् अस्ति। उचितम् उत्तरं प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा अशुद्धपदं संशोध्य लिखत -
I वयम् स्वकार्याणि ध्यानेन कुर्वः।
(1) कुर्वन्ति (2) कुरुथ (3) कुरुत (4) कुर्मः

II ह्यः विद्यालये उत्सवः भविष्यति।
(1) अभवः (2) अभवत् (3) भवेत् (4) भविष्यतः

III सर्वे बालिकाः क्रीडन्ति।
(1) सर्वाः (2) सर्वाणि (3) सर्वाम् (4) सर्वा

IV कक्षायाम् सर्वे छात्रः पठन्ति।
(1) छात्रा (2) छात्राः (3) छात्रे (4) छात्रैः

V अस्मिन् प्रदेशे द्वौ नद्यौ वहतः।
(1) द्वयोः (2) द्वाभ्याम् (3) द्वे (4) द्वयो
Answer:
I (4) कुर्मः (उत्तमपुरुष-बहुवचने 'कुर्मः' क्रिया भवति, वयम् इति कर्त्ता)
II (2) अभवत् (ह्यः इति भूतकालं सूचयति, प्रथमपुरुषैकवचने 'अभवत्')
III (1) सर्वाः (बालिकाः स्त्रीलिङ्गे बहुवचने अस्ति, अतः 'सर्वाः')
IV (2) छात्राः (पठन्ति इति क्रिया बहुवचने अस्ति, अतः 'छात्राः')
V (3) द्वे (नद्यौ स्त्रीलिङ्गे द्विवचने अस्ति, अतः 'द्वे')
In simple words: वाक्यसंशोधनावसरे कर्त्ता-क्रिया-विशेषण-विशेष्याणां वचनं लिङ्गं च शुद्धं करणीयम्।

Exam Tip: Grammatical corrections require cross-checking noun-adjective alignment, gender, and verb tense match with time markers.

खण्डः 'घ' (पठित-अवबोधनम्)

Question 1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् उत्तरत -
Answer:
I एकपदेन उत्तरत
(क) पूर्वमित्रं दुष्टबुद्धिः कस्य धनागमवृत्तान्तं श्रुतवान्?
उत्तरम् - प्रच्छन्नभाग्यस्य

(ख) कः झटिति एव क्षेत्रं गतः?
उत्तरम् - दुष्टबुद्धिः

II पूर्णवाक्येन उत्तरत
(i) परद्रव्ये अनासक्ता प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी किम् न्यवेदयत् ?
उत्तरम् - प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी परधने आसक्तिरहिता आसीत्, अतः सा स्वपतिं लोभात् दूरे भवितुं निवेदितवती।

III विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(क) 'स्वप्नः' इति पदस्य किम् क्रियापदम्?
(1) मया (2) दृष्टः (3) विचित्रः (4) अहो
उत्तरम् - (2) दृष्टः

(ख) परेषाम् धने इति अर्थे किं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(1) अश्वत्थतरूमुले (2) अस्मात् (3) परद्रव्ये (4) अनासक्ता
उत्तरम् - (3) परद्रव्ये
In simple words: दुष्टबुद्धिः प्रच्छन्नभाग्यस्य सुवर्णकलशं चोरयितुं क्षेत्रं गतवान्। प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी तु तस्मै लोभं न कर्तुं प्रार्थितवती।

Exam Tip: For fully complete sentence answers (पूर्णवाक्येन), reformulate the exact text using your own words while retaining correct facts.

Question 2. अधोलिखितं पद्यांशं, पठित्वा प्रदत्त प्रश्नान् उत्तरत् -
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत -
(i) कीदृशीं वाचं न त्यजेत् ?
उत्तरम् - धर्मप्रदाम् (अकल्याणकरं विहाय धर्मयुक्ताम्)

(ii) कीदृशीं वाचं न वदेत् ?
उत्तरम् - परुषाम् (कठोरवाचं न वदेत्)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
विमूढधीः किम् भुंक्ते ?
उत्तरम् - मन्दमतिः जनः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं खादति।

III. शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(i) 'परुषाम्' अत्र का विभक्तिः ?
(अ) प्रथमा (ब) द्वितीया (स) तृतीया (द) सप्तमी
उत्तरम् - (ब) द्वितीया

(ii) 'त्यक्त्वा' इत्यत्र कः प्रत्ययः ?
(अ) ल्यप् (ब) क्त (स) क्त्वा (द) क्तवतु
उत्तरम् - (स) क्त्वा
In simple words: यः जनः धर्मप्रदां वाणीं त्यक्त्वा कठिनां वाणीं वदति, सः मूर्खः पक्वं फलं विहाय अपक्वं फलं खादति इत्यर्थः।

Exam Tip: Be accurate with your case endings and root words in grammatical sub-questions - like 'परुषाम्' being feminine accusative singular.

Question 3. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् उत्तरत -
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत
(क) कम् अनुगन्तुम् युधिष्ठिरः अनुमतिं यच्छेत्?
उत्तरम् - द्रौणिम् (अश्वत्थामानम्)

(ख) पितुः द्रोणात् प्राप्तं किम् नाम अस्त्रं द्रौणेः पार्श्वे विद्यते?
उत्तरम् - ब्रह्माशिरः (ब्रह्मास्त्रम्)

II. यदि ब्रह्माधिरः अस्त्रं प्रयुज्यते तर्हि किं स्यात्?
उत्तरम् - यदि द्रौणयेन तद् ब्रह्मास्त्रं प्रयुज्यते तर्हि सकला वसुन्धरा भस्मीभूता भवेत्।

III विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(क) प्रकृतिम् इति पदस्य विशेषणपदं किम्?
(i) भवान् (ii) द्रौणेः (iii) चपलाम् (iv) जानाति
उत्तरम् - (iii) चपलाम्

(ख) 'सः' इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(1) श्रीकृष्णाय (2) द्रोणपुत्राय (3) युधिष्ठिराय (4) भीमसेनाय
उत्तरम् - (4) भीमसेनाय
In simple words: अश्वत्थाम्नः पार्श्वे अमोघं ब्रह्मास्त्रम् आसीत्, अतः श्रीकृष्णः चिन्तितः सन् युधिष्ठिरं सचेतयति स्म।

Exam Tip: 'द्रौणि' (son of Drona) refers to Ashwatthama, so pronouns like 'सः' in this context must be linked back to the correct characters.

Question 4. मञ्जूषातः समुचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकद्वयस्य अन्वयं पूरयत।
Answer:
(क) अन्वयः : मन्त्री (i) वाक्पटुः, धैर्यवान् सभायाम् (ii) अपि अकातरः (अस्ति) सः (iii) परैः केन अपि (iv) प्रकारेण न परिभूयते।

(ख) अन्वयः : सदा (i) पापिनाम् दुःखं (ii) पुण्यकर्मणाम् च वै सुखम्। एवम् (iii) स्थिरतरम् ज्ञात्वा (iv) साधुवृत्तिम् समाचरेत्।
In simple words: वाक्पटुः मन्त्री केनापि पराजितः न भवति। पुण्यकर्मणां सुखं पापानां च दुःखं शाश्वतं ज्ञात्वा सज्जनव्यवहारः कर्तव्यः।

Exam Tip: Fill in the prose order (Anvaya) by matching the genders and case endings of the blank with the choices in the box.

Question 5. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(i) काकः सुप्तान् प्रबोधयति।
(ii) मयूरस्य नृत्यं प्रकृतेः आराधना अस्ति।
(iii) मिथुनः विशिष्टः राजपशुः अस्ति।
(iv) पर्यटनविभागेन सूची प्रकाशिता।
Answer:
(i) काकः कान् प्रबोधयति?
(ii) मयूरस्य नृत्यं कस्याः आराधना अस्ति?
(iii) मिथुनः विशिष्टः कः अस्ति?
(iv) केने सूची प्रकाशिता?
In simple words: रेखाङ्कितपदस्य लिङ्गं विभक्तिं वचनं च दृष्ट्वा 'किम्' शब्दस्य तद्रूपं प्रयोक्तव्यम्।

Exam Tip: Do not forget to end your question sentences with a question mark (?) to gain complete punctuation marks on this question.

Question 6. अधोलिखितवाक्यानि घटनाक्रमानुसारम् लिखत -
Answer:
कथाक्रमानुसारं वाक्यानि :
1. (iv) एकदा प्रच्छन्नभाग्यः दुष्टबुद्धिः च धनहरणाय ग्रामान्तरम् अगच्छताम्।
2. (i) मार्गे बालकैः समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्।
3. (vi) गृहम् आगत्य प्रच्छन्नभाग्यः श्रमेण प्रभूतं धनम् अर्जितवान्।
4. (viii) स्वमित्रस्य धनागमनस्य समाचारं प्राप्य दुष्टबुद्धिः चौर्यार्थं तस्य गृहम् अगच्छत्।
5. (ii) सुवर्णपूरितकलशस्य प्रच्छन्नभाग्यस्य क्षेत्रे अस्ति इति श्रुत्वा दुष्टबुद्धिः तस्य क्षेत्रम् अगच्छत्।
6. (vii) क्षेत्रं गत्वा दुष्टबुद्धिः वृक्षमूलं खनित्वा सुवर्णकलशं लब्धवान्।
7. (iii) सुवर्णकलशे सर्पं दृष्ट्वा स्वमित्रं सर्पेण मारयितुम् कलशं तस्य गृहे अक्षिपत्।
8. (v) कलशात् बहिः निर्गतः सर्पः दुष्टबुद्धिम् एव दष्टवान्।
In simple words: दुष्टबुद्धिः स्वमित्रस्य धनहरणाय कुचेष्टां कृतवान्, परन्तु स्वस्य पापाचरणस्य परिणामरूपेण सर्पदंशनेन सः एव दण्डितः जातः।

Exam Tip: Match the chronological flow of actions - such as the discovery of the snake happening after the digging of the urn and before the throwing of the urn.

Question 7. रेखाङ्कित inkaka izl axku qlkja vFkZ a fpRok fy[kr
(क) वास्तविकं चक्षुः ज्ञानं भवति ।
(अ) चर्मम् (ब) लोचनम् (स) चूर्णम् (द) कर्णम्

(क) ते कथं ईदृशं विचित्रं विज्ञानं ।
(अ) दृश्यमानम् (ब) एतत्प्रकारकं (स) चमत्कारपूर्णम् (द) अद्भुतम्

(क) अरुणस्य प्रदेशः एव अरुणाचलः ।
(अ) आजानोः (ब) शक्रस्य (स) सूर्यस्य (द) चन्द्रस्य

(क) परमहं अखण्डः शाश्वतः च ।
(अ) नित्यः (ब) बालवत् (स) शशकवत् (द) अजः
Answer:
(क) (ब) लोचनम् (नेत्रं चक्षुः इति पर्यायः)
(ख) (द) अद्भुतम् (विचित्रम् इत्यस्य अर्थः विस्मयजनकम् अद्भुतं वा)
(ग) (स) सूर्यस्य (अरुणः इति भास्करः सूर्यः वा)
(घ) (अ) नित्यः (शाश्वतः इत्यस्य अर्थः अमरः नित्यः वा)
In simple words: संस्कृतवाक्येषु प्रसङ्गानुसारं पर्यायपदानां प्रयोगः क्रियते, येन अर्थस्य स्पष्टता भवति।

Exam Tip: Make sure you read the contextual meanings of textbook chapters (like Aruna referring to the Sun in the geographical chapter) before answering.