CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 10

Question 1. प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद् भर्तुरेव हितमिच्छति तत् कलत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यत् एतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ।।
अ. एकपदेन उत्तरत ।
क. यद् भर्तुः हितमिच्छति तत् किम् अस्ति ?
ख. पुत्रः पितरं कैः प्रीणाति?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. यत् आपदि सुखे च समानं भवति तत् किं कथ्यते?
ख. कः पुत्रः?(मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. 'लभन्ते' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम् ?(जगत्/पुण्यकृतः/पुत्राः)
ख. 'पत्नी' इत्यस्य कृते किं पर्यायपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?(मित्रम्/कलत्रम्/भर्ता)
ग. 'पुत्रः' इत्यस्य कृते किं विशेषणपदं श्लोके प्रयुक्तम्?(सः/एषः/एतत्)
घ. 'दुःखे' इत्यस्य कृते किं विपरीतार्थकपदं प्रयुक्तम् ?(सुखे/आपदि/हितम्)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरत:
क. कलत्रम्
ख. सुचरितैः

ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
क. यत् आपदि सुखे च समानं भवति तत् मित्रं कथ्यते।
ख. यः सुचरितैः पितरं प्रीणाति सः पुत्रः भवति।

स. निर्देशानुसारमुत्तरत:
क. पुण्यकृतः
ख. कलत्रम्
ग. सः
घ. सुखे
In simple words: संसारे सत्पुत्रः, पतिव्रता पत्नी, सुख-दुःखयोः समानं मित्रं च पुण्यशालिनः जनाः एव प्राप्नुवन्ति।

Exam Tip: श्लोकेषु सर्वनामपदानि कस्मै प्रयुक्तानि इति ज्ञातुं श्लोकस्य अर्थं स्पष्टतया अवगन्तुं प्रयासं कुर्वन्तु।

Question 2. छायामन्यस्य कुर्वन्ति स्वयं तिष्ठन्ति आतपे । फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ।।
क. एकपदेन उत्तरत :-
वृक्षाणां फलानि कस्मै भवन्ति ?
[ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत :-
वृक्षाः किमर्थं सत्पुरुषा इव ?]
ग. निर्देशानुसारमुत्तरत :-
'कुर्वन्ति'पदस्य कृते किं कर्तृपदं श्लोके प्रयुक्तम् :-
अ) वृक्षाः ब) फलानि ग) सत्पुरुषाः
श्लोके 'स्वस्य' इति पदस्य किं विपरीतार्थकपदं प्रयुक्तम् :-
v+) फलस्य ब) निजस्य स) अन्यस्य ।
Answer:
क. एकपदेन उत्तरत:
परार्थाय

ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
वृक्षाः अन्येभ्यः छायां कुर्वन्ति, स्वयं आतपे तिष्ठन्ति, फलानि अपि परार्थाय यच्छन्ति, अतः ते सत्पुरुषाः इव सन्ति।

ग. निर्देशानुसारमुत्तरत:
- 'कुर्वन्ति' पदस्य कर्तृपदम्: अ) वृक्षाः
- 'स्वस्य' पदस्य विपरीतार्थकपदम्: स) अन्यस्य
In simple words: वृक्षाः अन्येषां हिताय स्वयं कष्टं सहन्ते। ते परोपकारिणां सत्पुरुषाणां सदृशाः सन्ति।

Exam Tip: 'परार्थाय' इत्युक्ते परोपकाराय इति अर्थः। एतादृशान् पारिभाषिकशब्दान् विशेषतः ध्यानेन स्मरत।

Question 3. नमन्ति फलिनो वृक्षाः नमन्ति गुणिनो जनाः । शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाश्च न नमन्ति कदाचन ।।
क. एकपदेन उत्तरत ।
कदाचित् / कीदृशाः वृक्षाः नमन्ति ?
गुणिनः जनाः किं कुर्वन्ति ?
ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
के के च कदापि न नमन्ति ?
ग. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
1. 'नमन्ति'पदस्य कृते किं कर्तृपदं श्लोके प्रयुक्तम् ?
2. श्लोके 'जनाः' इति पदस्य कृते किं विशेषणपदं प्रयुक्तम्?
Answer:
क. एकपदेन उत्तरत:
- फलिनः (फलिनो)
- नमन्ति

ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
शुष्कवृक्षाः मूर्खाः च कदापि न नमन्ति।

ग. निर्देशानुसारमुत्तरत:
1. वृक्षाः, जनाः च
2. गुणिनः (गुणिनो)
In simple words: नम्रता एव मनुष्यस्य गुणः अस्ति। फलपूर्णाः वृक्षाः सज्जनाः च नमन्ति, परन्तु मूर्खाः शुष्ककाष्ठानि च कदापि न नमन्ति।

Exam Tip: श्लोके क्रियापदस्य अन्वेषणं कुर्वन्तः कर्तृपदेनापि सह सम्बन्धं पश्यन्तु यथा - फलिनो वृक्षाः नमन्ति।

Question 4. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।
अ. एकपदेन उत्तरत ।
क. परोपकारेण नरः किं प्राप्नोति ?
ख. पुराणानि केन संगृहीतानि ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयं किं वर्तते (मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. 'कथनम्' इत्यर्थे कः शब्दः श्लोके प्रयुक्तः ? (मित्रम्/कलत्रम्/भर्ता)
ख. 'परोपकारः' इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ? (पुराणम्/पुण्यम्/परपीडनम्)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरत:
क. पुण्यम्
ख. व्यासेन

ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
क. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् इदं वर्तते यत् परोपकारः पुण्याय भवति, परपीडनं च पापाय भवति।

स. निर्देशानुसारमुत्तरत:
क. वचनम् (प्रश्ने दत्ताः विकल्पाः त्रुटिपूर्णाः सन्ति, श्लोकानुसारं शुद्धं उत्तरं 'वचनम्' इति भवति।)
ख. परपीडनम्
In simple words: परोपकारः एव पुण्यं जनयति, अन्येषां दुःखदानं च पापं जनयति। एषः एव सर्वपुराणानां सारः अस्ति।

Exam Tip: यदि परीक्षायां विकल्पाः त्रुटिपूर्णाः आगच्छन्ति, तर्हि श्लोकानुसारं यत् शुद्धं पदम् अस्ति तदेव लिखन्तु।

Question 5. यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतिवान् गुणज्ञः । सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ।।
अ. एकपदेन उत्तरत ।
क. सर्वे गुणाः किम् आश्रयन्ति ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. यस्य पार्श्वे धनं वर्तते तस्य काः विशेषताः श्लोके वर्णिताः। (मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. आश्रयन्ति इति पदस्य कर्तृपदम् किम् ? (गुणाः/कलत्रम्/भर्ता)
ख. 'मूर्खः' इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ? (पण्डितः/वक्ता/गुणज्ञः)
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरत:
क. काञ्चनम्

ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
क. यस्य पार्श्वे धनं (वित्तं) वर्तते सः नरः कुलीनः, पण्डितः, श्रुतिवान्, गुणज्ञः, वक्ता, दर्शनीयः च भवति इति श्लोके वर्णिताः।

स. निर्देशानुसारमुत्तरत:
क. गुणाः
ख. पण्डितः
In simple words: संसारे धनवतः जनस्य एव सर्वे आदरं कुर्वन्ति। प्रायः सर्वे गुणाः धनम् एव आश्रयन्ति।

Exam Tip: श्लोके 'वित्तम्' तथा 'काञ्चनम्' इति द्वयोः शब्दयोः प्रयोगः धनार्थे कृतः अस्ति। एतादृशान् समानार्थककान् शब्दान् ध्यानेन पठत।

Question 6. चलं वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने । चलाचलमिदं सर्वं कीर्तिर्यस्य स जीवति ।।
अ.एकपदेन उत्तरत ।
वित्तं कीदृशं भवति ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत
कः जीवति?
स.निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. चञ्चलम् इति पदस्य पर्यायपदं लिखन्तु।
ख. श्लोके धनम् इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरत:
चलम्

ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
यस्य कीर्तिः अस्ति सः जीवति।

स. निर्देशानुसारमुत्तरत:
क. चलम् (चलाचलम्)
ख. वित्तम्
In simple words: संसारे धनं, मनः, जीवनं, यौवनं च सर्वं अनित्यं नश्वरं च अस्ति। केवलं मनुष्यस्य यशः (कीर्तिः) एव अमरः भवति।

Exam Tip: 'चलाचलम्' इत्युक्ते यत् चलं स्थिरं च उभयं भवति (परिवर्तनशीलम्)। एतस्य सन्धिच्छेदः 'चल + अचलम्' भवति।

Question 7. विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मः ततः सुखम् ।।
अ. एकपदेन उत्तरत ।
क. पात्रता कस्मात् आयाति ?
ख. मनुष्यः पात्रत्वात् किम् आप्नोति ?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
क. विनयस्य कारणं किं वर्तते (मूल्यपरकप्रश्नः)
स. निर्देशानुसारमुत्तरत ।
क. 'ददाति' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदं श्लोके प्रयुक्तम्?
ख. 'अधर्मः' इत्यस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम् ?
Answer:
अ. एकपदेन उत्तरत:
क. विनयात्
ख. धनम्

ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
क. विनयस्य कारणं विद्या वर्तते।

स. निर्देशानुसारमुत्तरत:
क. विद्या
ख. धर्मः
In simple words: विद्या मनुष्ये विनयं जनयति, विनयात् योग्यता, योग्यत्वात् धनं, धनात् च धर्मः सुखं च लभ्यते।

Exam Tip: श्लोके पञ्चमी-विभक्तेः बहवः प्रयोगाः सन्ति (यथा - विनयात्, पात्रत्वात्, धनात्)। एतासां विभक्तीनाम् अर्थं ज्ञात्वा उत्तरं लिखन्तु।