CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 06

पंचमः पाठः: अभ्यासवशगं मनः

पाठ-परिचयः
प्रस्तुत पाठ के अंश व्यास रचित महाभारत के भीष्म पर्व से वर्णित है, कौरव एवं पाण्डवों के युद्ध से पूर्व अर्जुन के मोहग्रस्त हो जाने पर भगवान श्री कृष्ण उपदेश देते हैं। इन्हीं उपदेशों के संग्रह को श्रीमद्भगवद् गीता के नाम से जाना जाता है, गीता संसार के बन्धनों से मुक्ति दिलाने का एक सक्रिय साधन है।
प्रस्तुत पुस्तक में अभ्यासवशगं मनः नामक पाठ में मन को चंचल एवं हठी कहा गया है। इसे अभ्यास एवं वैराग्य की भावनाओं से वश में किया जा सकता है।
अर्जुन के पूछे जाने पर श्रीकृष्ण कहते हैं कि रजो गुण से उत्पन्न हुआ कर्म, क्रोध, लोभ, मोह मानव पाप कर्मों की ओर आकृष्ट करता है। विषयों में आसक्ति से मनुष्य में कामना उत्पन्न होती है। क्रोध के वशीभूत होने पर मोह हो जाता है, मोह से स्मृति विभ्रम होता है, स्मृति में भ्रम के उत्पन्न होते ही बुद्धि नष्ट हो जाती है। मनुष्य बुद्धि के न रहने पर अकार्य को करते हुए विनाश को प्राप्त करता है।
अतः मन को वश में रखना नितान्त आवश्यक है, किन्तु मन चंचल है। इसे वश में करना वायु को पकड़ने से भी दुष्कर है। किन्तु अभ्यास और वैराग्य की भावना से मन को वश में किया जा सकता है।

Question. एकपदेन प्रश्नानाम् उत्तरम् दीयताम्
(i) कः पापं चरति ?
(ii) रजोगुणात् कः उद्भवति ?
(iii) कामात् कः अभिजायते ?
(iv) कामः कस्मात् संजायते ?
(v) केषु आसक्तिः न कर्तव्यम् ?
(vi) क्रोधात् कः भवति ?
(vii) सम्मोहात् कः भवति ?
(viii) नरः कस्मात् प्रणश्यति ?
(ix) कः ज्ञान विज्ञान नाशकः ?
(x) चंचलः किम् अस्ति ?
(xi) मनसः निग्रहः कस्य इव दुष्करः ?
(xii) मनः अस्य पदस्य एकं विशेषणं लिखत ?
Answer:
(i) पुरुषः (अनिच्छन्नपि बलादिव नियोजितः)
(ii) कामः / क्रोधः
(iii) क्रोधः
(iv) संगात्
(v) विषयेषु
(vi) संमोहः
(vii) स्मृतिविभ्रमः
(viii) बुद्धिनाशात्
(ix) कामः
(x) मनः
(xi) वायोः
(xii) चंचलम्

Question. सन्धिविच्छेदं कुरुतः:-
(1) तस्याहम्
(2) ध्येनं (ध्यायन् + एव)
(3) शक्नोतिहैव
(4) वायोरिव
(5) अनिच्छन्नपि
(6) प्रयुक्तोऽयम्
(7) बलादिव
Answer:
(1) तस्याहम् = तस्य + अहम्
(2) ध्येनम् = ध्यायन् + एव
(3) शक्नोतिहैव = शक्नोति + इह + एव
(4) वायोरिव = वायोः + इव
(5) अनिच्छन्नपि = अनिच्छन् + अपि
(6) प्रयुक्तोऽयम् = प्रयुक्तः + अयम्
(7) बलादिव = बलात् + इव

Question. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुतः:-
(i) मनुष्यः कामेन प्रयुक्तः एव पापस्य आचरणं करोति ।
(ii) यः कामस्य वेगं जीवने सहते सः एव सुखी
(iii) मनसः निग्रहः वायोः इव कठिनः ।
(iv) कामः ज्ञान विज्ञानस्य नाशं करोति ।
(v) पुंस विषयान् ध्यायतः तेषु संगः उपजायते ।
(vi) कामस्य नाशाय इन्द्रियाणि वशे करणीयानि ।
Answer:
(i) मनुष्यः केने प्रयुक्तः एव पापस्य आचरणं करोति?
(ii) यः कस्य वेगं जीवने सहते सः एव सुखी?
(iii) कस्य निग्रहः वायोः इव कठिनः?
(iv) कामः कस्य नाशं करोति?
(v) पुंसः कान् ध्यायतः तेषु संगः उपजायते?
(vi) कामस्य नाशाय कानि वशे करणीयानि?

Question. श्लोकात् समुचितं पदं चित्वा अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयतः:-
(क) हे कृष्ण मनः हि .......... बलवद् दृढं....। अहं तस्य निग्रहं ........इव दुष्करम् ।
(ख) ........ध्यायतः पुंसः तेषु.........उपजायते, संजात् ............संजायते, .......क्रोधः अभिजायते ।
Answer:
(क) हे कृष्ण मनः हि चंचलं बलवद् दृढम्। अहं तस्य निग्रहं वायोः इव दुष्करम् मन्ये।
(ख) विषयान् ध्यायतः पुंसः तेषु संगः उपजायते, संगात् कामः संजायते, कामात् क्रोधः अभिजायते।

Question. एकवाक्येन उत्तरतः।
(i) पुरुषः कथं पापं चरति ?
(ii) कामः कीदृशः भवति ?
(iii) कीदृशः मनुष्यः सुखी भवेत् ?
(iv) मनसः निग्रहं कस्य इव दुष्करं भवति ?
(v) अर्जुनः मनसः निग्रहं कथं कठिनं मन्यते ?
Answer:
(i) पुरुषः अनिच्छन्नपि बलादिव नियोजितः कामेन प्रयुक्तः पापं चरति।
(ii) कामः महाशनः महापाप्मा ज्ञानविज्ञाननाशकः च भवति।
(iii) यः मनुष्यः शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः सुखी भवेत्।
(iv) मनसः निग्रहं वायोः इव दुष्करं भवति।
(v) अर्जुनः चंचलत्वात् प्रमाथित्वान् बलवत्त्वात् दृढत्वात् च मनसः निग्रहं कठिनं मन्यते।

Question. शब्दार्थ मेलनं क्रियताम्
(i) विद्धि --------------- अर्हति
(ii) मन्ये ---------------- करोति
(iii) प्रजहि --------------- वशीक्रियते
(iv) शक्नोति --------------- जानीहि
(v) प्रणश्यति -------------- उद्भवति
(vi) संजायते --------------- विनाशाय
(vii) चरति ------------------ अवगच्छामि
Answer:
(i) विद्धि - जानीहि
(ii) मन्ये - अवगच्छामि
(iii) प्रजहि - जहि (विनाशाय)
(iv) शक्नोति - अर्हति / शक्नोति
(v) प्रणश्यति - विनाशाय (नश्यति)
(vi) संजायते - उद्भवति
(vii) चरति - करोति (आचरणं करोति)

Question. प्रमुखश्लोकानाम् अन्वया :
(क) चंचलं हि - ................... सुदुष्करम्
(ख) असंयतात्मना ........................ गृह्यते ।
Answer:
(क) अन्वयः: कृष्ण ! मनः हि चंचलं प्रमाथि बलवद् दृढम्, अहं तस्य निग्रहं वायोः इव दुष्करं मन्ये।
(ख) अन्वयः: महाबाहो ! कौन्तेय ! असंयतात्मना मनः दुर्निग्रहं चलं तु अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते।

Question. अधोलिखितं संवादं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखतः:
संगीता - (पठित्वा) वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम् पुराणानि, कथमत्र गीता तु न दृश्यते ।
रविः - अयि गीता तु महाभारतस्य एव अंशः
संगीता - महाभारते तु कौरवपाण्डवानां युद्धं वर्णितम् ।
रवि - मुग्धे ! किं न जानासि तस्मीन एव युद्धकाले श्री कृष्णः मोहग्रस्तम् अर्जुनम् यत् उपदिशत् तदेव गीतायां निबद्धम् ।
(i) गीता कस्य अंशः? ?
(ii) गीतायां किं वर्णितम्
Answer:
(i) महाभारतस्य।
(ii) श्रीकृष्णस्य उपदेशम् (कौरवपाण्डवानां युद्धकाले श्रीकृष्णः अर्जुनं यत् उपदिष्टवान्)।

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :-
(i) श्रीकृष्णस्य उपदेशः कस्याम् निबद्धः ?
(ii) अभ्यासवशगं मनः इति पाठे कस्मात् ग्रन्थात् श्लोकाः उद्धृताः ?
Answer:
(i) श्रीकृष्णस्य उपदेशः गीतायाम् निबद्धः अस्ति।
(ii) अभ्यासवशगं मनः पाठस्य श्लोकाः गीतायाः उद्धृताः सन्ति।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत :-
(i) 'मोहग्रस्तम् अर्जुनम्' अनयोः पदयोः किम् विशेषण पदम् ?
(ii) 'गीतायाम्' अस्मिन् पते का विभक्ति ?
Answer:
(i) मोहग्रस्तम्
(ii) सप्तमी विभक्तिः

Question. क्रोधाद भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः। स्मृतिभ्रंशादबुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।।
(i) संमोहः कस्मात् भवति ?
(ii) स्मृतिविभ्रमः कथं भवति ?
Answer:
(i) क्रोधात्
(ii) संमोहात्

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :- बुद्धिनाशात् किं भवति ।
Answer: बुद्धिनाशात् मनुष्यः प्रणश्यति (नाशं भवति)।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत :-
(i) 'प्रणश्यति' इत्यस्मिन् पदे का मूलधातुः अस्ति ?
(ii) 'भवति' क्रियायाः कर्ता कः ?
Answer:
(i) नश्- धातुः
(ii) संमोहः

Question. शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीर विमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं, स युक्तः स सुखी नरः ।
(क) कामक्रोधाभ्याम् उद्भवं वेगं कस्मात् पूर्वं सहेत ?
(ख) युक्तः नरः कीदृशः भवति ?
(ग) कः सुखी भवति ?
(घ) काभ्याम् उद्भवं वेगं मृत्योः पूर्वं सहेत ?
Answer:
(क) शरीरविमोक्षणात्
(ख) सुखी
(ग) युक्तः नरः
(घ) कामक्रोधाभ्याम्

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कीदृशः नरः युक्तः भवति ?
Answer: यः नरः शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः युक्तः (योगी) भवति।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत ---
(क) 'पूर्व' इत्यर्थे किं पदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
(ख) 'दुखी' पदस्य विलोमपदं चित्वा लिखत ।
(ग) 'योगी' इति पदस्य समानार्थकं पदं लिखत ।
(घ) 'शक्नोति' क्रियायाः कर्ता कः ?
Answer:
(क) प्राक्
(ख) सुखी
(ग) युक्तः
(घ) नरः

Question. चंचलं हि मनः कृष्ण ! प्रमाथि बलवद्द्ढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ।
(i) मनसः विग्रहं कस्य इव सुदुष्करम् ?
(ii) 'तस्य' इति सर्वनाम कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer:
(i) वायोः
(ii) मनसे (मनः पदस्य कृते)

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मनः कीदृशम् अस्ति ?
Answer: मनः चंचलम्, प्रमाथि, बलवत्, दृढम् च अस्ति।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत :-
(i) मनः अस्मिन् पदे का विभक्तिः अस्ति ?
(ii) अस्मिन् श्लोके 'प्रमाथि' इति पदं कस्य पदस्य विशेषणम् अस्ति ?
Answer:
(i) प्रथमा विभक्तिः
(ii) मनसः (मनः पदस्य)

दशमः पाठः: सुस्वागतं भोः ! अरुणाचलेस्मिन्

पाठ-परिचयः
पाठ का सार:- पाठेस्मिन् नाटकरूपेण अरुणाचल-प्रदेशस्य वर्णनं कृतम्। अरुणस्य अर्थात् सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं इमं प्रदेशं स्पृशति। तस्मादेकायं अरुणाचलप्रदेशः। अस्मिन् प्रदेशे पञ्चाशदधिकाः नद्यः प्रवहन्ति। विपुला चाऽत्र वन सम्पदा। वनौषधीनां अत्र भण्डारः। अस्य प्रदेशस्य राजधानी ईटानगरम्। कृषिः शिल्पकला वनसम्पदा चैव अत्रत्यजनजातीनां प्रमुखाणि आजीविका साधनोनि। ओरिया मोपनि - साड.केन - लोसरदयः अत्रत्याः प्रमुखोत्सवाः। मिथुनश्च गोसदृशः एकः विशिष्टः राजपशुः।
अरुणाचलप्रदेशे दर्शनीयानि ऐतिहासिक स्थलानि अपि सन्ति। अत्रास्ति दिवाड.गा उपत्यका मझडले स्थितं भीष्मकनगरदुर्गम्। अत्रैवास्ति तवाड्.ग- गोमा इति प्रसिद्धः बौद्धमठः। अपरं च परशुराम कुण्ड, मालिनीनाथमन्दिर, भालुकपोड.गम् उपक्षेत्रे, विजयनगरस्तूपः, शिवलिङ.गगुहा, आकाशगिङ.गादीनि अन्यानि दर्शनीय स्थानानि एवं प्रदेशोऽयं रमणीयः स्वर्गः एव।

Question. अधोलिखितम् नाट्यांशान् पठित्वा निर्देशानुसारं प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
हिमांशुः: अहं चिन्तयामि यत् 'अरुणः' तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।
पर्यटनाधिकारी: शोभनम्। उचितम् उक्तम्। हिमाद्रि तुड.गश्रीड.गैः सुशोभिता सूर्योदयभूमिः इयम्। अतः अस्मिन् प्रदेशे पञ्चाशदधिकाः नद्यः प्रवहन्ति। विपुला चाऽत्र वन सम्पदा। वनौषधिनां तु अयं स्रोतः एव। पुष्पाणां समृद्धिः सुगन्धिः च मनोहरः। सर्वत्र हरीतिमा। शुद्धपर्यावरणेन युक्तस्य अस्य प्रदेशस्य केवलं प्रकृतिः एव न विविधा मनोहरा च प्रत्युत संस्कृतिः अपि।
(i) एकपदेन उत्तरत-
(क) 'अरुणः' कस्य पर्यायः: ?
(ख) वनौषधिनां स्रोतः कः ?
Answer:
(क) सूर्यस्य
(ख) अरुणाचलः

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) अस्य प्रदेशस्य नाम अरुणाचलः कथं जातम् ?
(ख) अरुणाचलस्य काः प्रमुखाः विशेषताः ?
Answer:
(क) अरुणस्य अर्थात् सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं इमं प्रदेशं स्पृशति अस्मात् एव अस्य प्रदेशस्य नाम अरुणाचलः जातः।
(ख) अस्मिन् प्रदेशे पञ्चाशदधिकाः नद्यः, विपुला वन सम्पदा, वनौषधीनां भण्डारः, पुष्पाणां समृद्धिः, शुद्धपर्यावरणम्, विविधा मनोहरा च संस्कृतिः च सन्ति।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(क) 'विपुला च अत्र वन सम्पदा' अत्र विशेषण पदं किम् ?
(ख) 'अस्मिन्' इत्यत्र विभक्ति वचनं च लिखत ।
Answer:
(क) विपुला
(ख) सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्

Question. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
पर्यटनाधिकारी - अत्र अनेके प्रमुखोत्सवाः वाड.पो जनजातीनां प्रमुखं पर्व 'ओरिया' इति अस्ति। अपि कृषि पर्व अस्ति। देवानामपि देवः मोपनं इति कथ्यते। 'होली' सदृशम एव पर्वइदम् अप्रैल इति मासे मन्यते। ओणम् पर्व समं साडकेन एकम अन्यत पर्व अस्ति। लामा सम्प्रदायस्य लोसर इति प्रमुखं पर्व अपि फरवरी इति मासे सम्पद्यते।
हिमांशु- अस्माभिः 'मिथुन' इति विषये अपि किंचित श्रुतम्।
पर्यटनाधिकारी- 'मिथुनः' गोमहिषसदृशः एक विशिष्टः राजपशुः अस्ति।
(i) एकपदेन उत्तरत-
(क) मिथुनः कीदृशः पशुः अस्ति ?
(ख) वाड.चो जनजातीनां प्रमुखं पर्व किम् अस्ति ?
Answer:
(क) गोमहिषसदृशः (विशिष्टः राजपशुः)
(ख) ओरिया

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) मोपीन पर्वाणि जनाः किं कुर्वन्ति ?
(ख) ओरिया पर्वाणि किं किं क्रियते ?
Answer:
(क) मोपीन पर्वाणि जनाः परस्परं मुखे कपोले च शालिचूर्णं लिम्पन्ति।
(ख) ओरिया पर्वाणि कृषिभूमि पूजनं सेतुनिर्माणं च सामाजिकं कार्यं क्रियते।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(क) 'प्रमुखोत्सवाः' इत्यत्र सन्धिविच्छेदं कुरुत ।
(ख) अस्माभिः इत्यत्र विभक्तिं वचनं च लिखत ।
Answer:
(क) प्रमुख + उत्सवाः
(ख) तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम्

Question. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
शोभा - वयम् अत्रत्यानाम् ऐतिहासिक स्थलानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।
पर्यटनाधिकारी - मया पूर्वम् एवं उक्तं यत् अस्य प्रदेशस्य दर्शनीयस्थलानां दर्शनाय विशेषः प्रबन्धः अपि अस्ति। अधुना तु वयम् अनेन प्रक्षेपक यन्त्रेण केषाञ्चित स्थलानां परिचयः प्राप्स्यामः पश्यत एतत् चित्रम् ।
राजीवः: किम् एतत् कस्याचित दुर्गस्य चित्रम् ?
पर्यटनाधिकारी - आम् एतत् दिवांग उपत्यका मण्डले स्थितं भीष्मकनगरदुर्गम्। अस्य अवशेषाः तु आर्यकला-संस्कृति समादः परिचायकाः।
(i) एकपदेन उत्तरत -
(क) शोभा केषां विषये ज्ञातुमिच्छति ?
(ख) अत्र कस्य दुर्गस्य चित्रं वर्णितम् ?
Answer:
(क) ऐतिहासिकस्थलानाम्
(ख) भीष्मकनगर दुर्गस्य

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
(क) छात्राः केषां विषये ज्ञातुम् इच्छन्ति ?
(ख) भीष्मकनगर दुर्गस्य अवशेषाः कस्य परिचायकाः ?
Answer:
(क) छात्राः अरुणाचल प्रदेशे स्थितानाम् ऐतिहासिक स्थलानां विषये ज्ञातुम् इच्छन्ति।
(ख) भीष्मकनगर दुर्गस्य अवशेषाः आर्यकला-संस्कृति-सम्पदः परिचायकाः।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरम् -
(क) 'अत्रत्यानाम्' इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(ख) उक्तम् इत्यत्र धातुं प्रत्ययं च लिखत ?
Answer:
(क) अरुणाचल प्रदेशाय (ऐतिहासिकस्थलानां कृते)
(ख) वच् + क्त

Question. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत -
(i) हिमाद्रितुंगश्रृंगैः सुशोभिता सूर्योदयभूमिः इयम् ।
(ii) ईटानगरं अस्य प्रदेशस्य राजधानी ।
(iii) जनाः परस्परं मुखे कपोले च शालिचूर्ण लिम्पन्ति ।
(iv) पञ्चशतानां बौद्धभिक्षुणां निवासयोग्या स्थिली इयम् ।
(v) अरुणः सूर्यस्य पर्यायः ।
(vi) देवानां देवः मोपीन इति कथ्यते ।
(vii) अरुणाचलस्य राजपशुः मिथुनः अस्ति ।
(viii) वांगचो जनजातिनां प्रमुखं पर्व 'ओरिया' इति अस्ति ।
(ix) परशुरामकुण्डं लोहितनद्याः उद्गमस्थलं इति मन्यते ।
Answer:
(i) कैः सुशोभिता सूर्योदयभूमिः इयम्?
(ii) किम् अस्य प्रदेशस्य राजधानी?
(iii) के परस्परं मुखे कपोले च शालिचूर्ण लिम्पन्ति?
(iv) कति बौद्धभिक्षुणां निवासयोग्या स्थिली इयम्?
(v) कः सूर्यस्य पर्यायः?
(vi) केषां देवः मोपीन इति कथ्यते?
(vii) अरुणाचलस्य राजपशुः कः अस्ति?
(viii) वांगचो जनजातिनां प्रमुखं पर्व किम् इति अस्ति?
(ix) परशुरामकुण्डं कस्याः उद्गमस्थलं इति मन्यते?

Question. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत -
यः सप्तराज्येषु विभासमानः तरंगिणी यत्र च लोहिताख्या ।
'ईटा' हि यस्यास्ति पुरी प्रधाना सुस्वागतं भो : अरुणाचलोस्मिन् ।।
अन्वयः: - भोः : अस्मिन् (i) ........................., यः सप्तराज्येषु (ii) .................... यत्र च (iii) ................... तरंगिणी, यस्य हि ईटा (iv) .....................पुरी अस्ति, सुस्वागतं ।
Answer:
(i) अरुणाचले
(ii) विभासमानः
(iii) लोहिताख्या
(iv) प्रधाना

Question. उचित मेलनं कुरुत -
(क) मालिनीनाथ मन्दिरम् --------------- ईटानगरम्
(ख) ईटानगरदुर्गम् --------------- मियाव गोलकम्
(ग) विजयनगरस्तूपः --------------- आलेंग मार्गः
(घ) शिवलिगंगुहा --------------- पश्चिमी सियांगमण्डलम्
(ङ) आकाशीगंगा --------------- सुम्बसिरीमण्डलम्
Answer:
(क) मालिनीनाथ मन्दिरम् - पश्चिमीसियांगमण्डलम्
(ख) ईटानगरदुर्गम् - ईटानगरम्
(ग) विजयनगरस्तूपः - मियाब गोलकम्
(घ) शिवलिंगगुहा - सुम्बसिरीमण्डलम्
(ङ) आकाशीगंगा - अलौंगमार्गः

षष्ठः पाठः: साधुवृत्तिं समाचरेत्

पाठ-परिचयः
पाठोऽयं विद्वद्वरेण्यस्य श्री जीवानन्द विद्यासागर महाभागस्य 'संस्कृत-शिक्षा-मंजरी' इति पुस्तकात् संगृहीतः। पाठेस्मिन आचार्यः छात्राणां समक्षे 'साधुवृत्तिं समाचरेत' इतीमां कथां श्रावयति, कर्मपुरनगरस्य एका प्रध्नभाग्यः नामा कुमारः बाल्याकाले दुष्टबुद्धिनाम्ना चौरेण सह चौरकर्मणि संलग्नः जातः। कइदाचित् तौ नतोन्नते मार्गे क्रीड़तः बालकान दृष्टवा वदतः: - भोः कथं गर्तयुक्ते मार्गे क्रीड़म ? एकः बालकः उत्तरम् अददात् यद्येवं तर्हि कथं भवन्तौ चौर्यकर्मरुप कुपये प्रवृत्तौ ? इति श्रुत्वा प्रछन्नभाग्यः समुपजात विवेकः स्वमित्रः अपि चौरकर्म त्यक्तुं प्रेरयति दुष्टबुद्धिः तस्य वचनं तिरस्कृत्य यथेष्ठं गच्छति, प्रछन्नभाग्यस्तु गृहमागत्य कृषिकार्य कुर्वन् महता परिश्रमेण प्रभूतं धनम् अर्जितवान्।
एकदा दुष्टबुद्धिः प्रछन्नभाग्यस्यैव गृहे रात्रौ चौर्यार्थम् प्रविष्टः तस्य स्वप्नवार्ता श्रुत्वा स्वर्णकलशहरणार्थं क्षेत्रे अगच्छत्। कलशस्थितसर्पेण स्वमित्रं मारयितुं यदा दुष्टबुद्धिः कलशं प्रछन्नभाग्यस्य गृहे प्रक्षिप्तवान तदैव सर्पः कलशाद् बहिरागत्य दुष्टबुद्धिमेव अदंशत्। दैववशाद् पछन्नभाग्यः तत्सर्वमेव धने प्राप्तवान्।

Question. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
अस्ति कर्मपुरनाम्नि नगरे पछन्नभाग्य नामधेयः कश्चित् कुमारः। बाल्ये वयसि विद्या परांगमुखः स केनचित दुष्टबुद्धिनाम्ना चौर्येण सह चौरकर्मणि निरतः संजातः। एकतदा स दुष्टबुद्धिना सार्धं कस्यचित् श्रेष्ठिनः गेहे धनहरणार्थं ग्रामान्तरं प्रस्थितः।
(i) नगरं किं नामधेयमस्ति ?
(ii) कुमारस्य किं नामसीत् ?
Answer:
(i) कर्मपुर
(ii) प्रच्छन्नभाग्यः

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :-
(i) प्रच्छेन्नभाग्यः केन सार्द्धं श्रेष्ठिनः गेहे धनहरणार्थं ग्रामानं प्रस्थितः ?
(ii) प्रच्छन्नभाग्यः कुत्र किमर्थं च गंतवान् ?
Answer:
(i) प्रच्छन्नभाग्यः दुष्टबुद्धिना सार्धं श्रेष्ठिनः गेहे धनहरणार्थं ग्रामान्तरं प्रस्थितः।
(ii) प्रच्छन्नभाग्यः धनहरणार्थं ग्रामान्तरं गतवान्।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'संजातः' इत्यस्य प्रकृति-प्रत्ययः लिखत ।
(ii) चौरकर्मणि इत्यस्य पदस्य समासविग्रहं कुरुत ।
Answer:
(i) सम् - जन् + क्त
(ii) चौरस्य कर्म तस्मिन्

Question. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
अथ व्रजन्तौ तौ गर्तसंकुले मों क्रीड़तः कांश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम-भो भो बालकाः कथम्अत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीड़थ ? यदि कश्चित गर्ते पतेन् वहि स विकलांगो भत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्। तच्छ्रुत्वा कश्चित् उद्धण्डः बालकः उवाच- 'अयि भो यद्येवं वहि कथं भवन्तौ सुपथं परित्यज्य अनने कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ ? अयि इदं श्रेयस्करम् ?
(i) तौमार्गे क्रीड़तः कान् प्रेक्ष्य अवदताम् ?
(ii) तौ केन गन्तुं प्रवृत्तौ ?
Answer:
(i) बालकान्
(ii) कुपथेन

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :- प्रच्छन्नभाग्यः दुष्टबुद्धिः च क्रीड़तः बालकान् किम् अवदताम् ?
Answer: तौ अवदताम् - "भो भो बालकाः कथम् अत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीड़थ? यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि सः विकलांगो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्।"

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) अस्मिन् गद्यांशे 'सः' इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
(ii) "उद्धण्डः बालकः" अलयोः पदयोः विशेंषणपदं किम् ?
(iii) 'प्रेक्ष्य' शब्दस्य कोऽर्थः? "परीक्ष्य, दृष्ट्वा, प्रविश्य"
(iv) 'अवदताम्' इत्यस्य पदस्य परिचयं दीयताम् ।
Answer:
(i) बालकाय
(ii) उद्धण्डः
(iii) दृष्ट्वा
(iv) वद्-धातु, लङ्लकार, प्रथम पुरुषः, द्विवचनम्

Question. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
अथ दुष्टबुद्धिः प्रच्छन्नभाग्यस्य धनागमवृत्तान्तं श्रुत्वा कदाचित् मध्यरात्रौ तस्य एव गृहे चौर्यार्थम् सन्धि खननसुयोगं विलोकयन् स्थितः। तस्मिन्नेव काले सुप्तोत्थितः प्रच्छन्नभाग्यः सम्भ्रान्तचित्तः स्वप्नजीं सम्बोध्या उवाच- अहो विचित्र स्वप्नो मया दृष्टः। अस्माकं क्षेत्रे अश्वन्थतरूमूले सुवर्णपूरितः कलशः विद्यते। इति तच्छ्रुत्वा परद्रव्ये अनासक्ता सा न्यवेदयत् - नाथ ! विरम अस्माद् लोभात् ।
(i) अश्वन्थ तरूमूले कीदृशः कलशः विद्यते ?
(ii) दुष्टबुद्धि किम् विलोकयन् स्थितः ?
Answer:
(i) सुवर्णपूरितः
(ii) सन्धिखनन सुयोग्यम्

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :-
(i) प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी किम् न्यवेदयत् ?
(ii) किम् श्रुत्वा दुष्टबुद्धि चौर्यकार्ये प्रवृत्तः ?
Answer:
(i) प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी न्यवेदयत् - "नाथ ! विरम अस्माद् लोभात्।"
(ii) प्रच्छन्नभाग्यस्य धनागमवृत्तान्तं स्वप्नवृत्तान्तं च श्रुत्वा दुष्टबुद्धि चौर्यकार्ये प्रवृत्तः।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) अस्मिन् गद्योशे 'सा' इति सर्वनाम कस्मै प्रयुक्तः ?
(ii) प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी परद्रव्ये अनासक्तान आसीत्। गद्यांशम् आधृत्य एतत् वाक्यं शुद्धं अशुद्धं वा ?
Answer:
(i) प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्न्यै
(ii) शुद्धम्

Question. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
एतत् श्रुत्वा दुष्टबुद्धिः झटिति एव क्षेत्रं गत्वा अश्वत्थमूलं च खनित्वा तम् सुवर्णकलशं प्राप्य यदा तस्य आवरणम् अपसरितवान् तदा भयंकरमेकं विषधरं फूत्कारं कुर्वन्तम् दृष्टवान्। भीतः स कलशं पुनः आवृत्त्य तंचादाय मित्रस्य गृहं समागतः। स्वमित्र सर्पेण मारयितुम् इच्छ सः मित्रौ सन्धिं प्रकल्प्य तन्मध्यतः कलशं गृहाभ्यन्तरे क्षिप्तवान्। विचित्रा खलु दैवगतिः। पतितात् कलशात् बहिर्निगत्य विषधरः तमेव दुष्टबुद्धिं दष्टवान्।
(i) सुवर्णपूरितः कलशः कस्य वृक्षस्य मूलेस्थितः आसीत् ?
(ii) दुष्टबुद्धिः सुवर्ण कलशे कम् दृष्टवान् ?
Answer:
(i) अश्वत्थस्य
(ii) विषधरम्

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :-
(i) भीतः दुष्टबुद्धिः कुत्र समागतः ?
(ii) स्वमित्रं मारयितुम् इच्छन् दुष्टबुद्धि किम् अकरोत ?
Answer:
(i) भीतः दुष्टबुद्धिः स्वमित्रस्य गृहं समागतः।
(ii) स्वमित्रं मारयितुम् इच्छन् दुष्टबुद्धिः भित्तौ सन्धिं प्रकल्प्य तन्मध्यतः कलशं गृहाभ्यन्तरे क्षिप्तवान्।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) श्रुत्वा इत्यस्य पदस्य प्रकृति-प्रत्ययः लिखत ।
(ii) अस्मिन् गद्यांशे कः शब्दः 'सर्पः' इति शब्दस्य पर्यायः अस्ति ?
Answer:
(i) श्रु + क्त्वा
(ii) विषधरः

Question. अधोलिखितम् श्लोकं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत :-
पापिनांच सदा दुःखं, सुखं वै पुण्यकर्मणाम् ।
एवं स्थिरतरं ज्ञात्वा साधुवृत्तिं समाचरेत् ।।
(i) केषाम् सदा दुःखम ?
(ii) किं समाचरेत ?
Answer:
(i) पापिनाम्
(ii) साधुवृत्तिम्

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत :- किं ज्ञात्वा, कीदृशीवृत्तिं समाचरेत ?
Answer: पापिनां सदा दुःखं सुखं वै पुण्यकर्मणाम् इति स्थिरतरं ज्ञात्वा साधुवृत्तिं समाचरेत्।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'पुण्यकर्मणाम्' अस्मिन् पदे का विभक्तिः ?
(ii) 'समाचरेत्' अस्मिन् पदे कः लकारः ?
(iii) 'ज्ञात्वा' अस्मिन् पदे कः प्रत्ययः ?
Answer:
(i) षष्ठी विभक्तिः
(ii) विधिलिङ् लकारः
(iii) क्त्वा प्रत्ययः

Question. रेखाकिंतानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुतः :-
(क) तौ गर्तसंकुले मार्गे क्रीड़तः बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम् ।
(ख) श्रेमणे शनैः शनैः प्रभूतं धनं अर्जितवान् ।
(ग) अस्माकं क्षेत्रे अश्वत्थमूले सुवर्णपूरितः कलशः विद्यते ।
(घ) कलशात् बहिः निर्गत्य विषधरः तमेव दुष्टबुद्धिं दष्टवान् ।
(ङ.) विचित्रा खलु दैवगतिः ।
Answer:
(क) तौ गर्तसंकुले मार्गे क्रीड़तः कान् प्रेक्ष्य अवदताम्?
(ख) केन शनैः शनैः प्रभूतं धनं अर्जितवान्?
(ग) अस्माकं क्षेत्रे कुत्र सुवर्णपूरितः कलशः विद्यते?
(घ) कस्मात् बहिः निर्गत्य विषधरः तमेव दुष्टबुद्धिं दष्टवान्?
(ङ) विचित्रा खलु का?

Question. अधोलिखित पंक्तिषु रेखांकित पदानां प्रसंगानुसारम् शुद्धम् अर्थ चिनुत -
(i) आपदां तरणि धैर्यम्
(a) नौका
(b) सूर्यः
(c) तरणतालः
Answer: (a) नौका

Question. व्यसनं प्राप्य यो मोहात् केवलं परिदेवयेत्
(a) परितः भासयेत्
(b) प्रसन्नः भवेत्
(c) विलापम् कुर्यात्
Answer: (c) विलापम् कुर्यात्

Question. अश्वत्थमूले सुवर्णपूरितः कलशः विद्यते
(a) पिप्पल वृक्षमुले
(b) अश्वेस्थितः
(c) आगामीदिवसे
Answer: (a) पिप्पल वृक्षमुले

एकादशः पाठः: कालोऽहम्

पाठ-परिचयः
प्रस्तुत पाठ में कोणार्क मन्दिर की भव्यता एवं चक्र की शिल्पकारी का कुछ पर्यटक बालक-बालिकाओं द्वारा वर्णन किया गया है। मन्दिर में बने हुए चक्र में चिह्नित स्थानों के विषय में परस्पर वार्तालाप करते हैं। चक्र में 12 महीने छः महीने ऋतुएं एवं रात्रि-दिन की कल्पना करते हैं। हमारे पूर्वजों ने समय की गणना बहुत पहले से स्पष्ट की है। ग्रंथों के अनुसार काल (समय) अनन्त एवं अखण्ड हैं, किन्तु व्यावहारिक दृष्टि से काल को कई भागों में विभाजित किया गया है। जैसे- कल्प, युग, वर्ष, अयन, मास, पक्ष, सप्ताह, तिथि, होरा, घड़ी, पल आदि। ब्रह्माण्ड की स्थिति एवं प्रलय का साक्षी काल है। काल रथ के चक्र की भांति गतिमान एवं परिवर्तनशील है। काल ही भूत-भविष्य एवं वर्तमान का बोधक है।

Question. एकपदेन उत्तरत-
(क) अस्मिन् पाठे कः वक्ता ?
(ख) कस्य कलनस्य आधारः सूर्यः अस्ति ?
(ग) प्रत्येकं कलनस्य आधारः सूर्यः अस्ति ?
(घ) भारतीय मासानां नामानि कैः सम्बद्धानि ?
(ङ.) एकस्मिन वर्षे कति मासाः भवन्ति ?
(च) कस्य आयुः शतम् ?
(छ) कालः कस्य आयु प्रमाणम्
(ज) कालस्य नाभयः के ?
(झ) सर्वः कुत्र नन्दतु ?
(ञ) कालः कस्य आयुः प्रमाणम् ?
Answer:
(क) कालः
(ख) कालस्य
(ग) आम्
(घ) नक्षत्रनाम्भिः
(ङ) द्वादश
(च) ब्रह्मणः
(छ) ब्रह्मणः
(ज) षट् ऋतवः
(झ) सर्वत्र
(ञ) ब्रह्मणः

Question. एकवाक्येन उत्तरत-
(क) चत्वारि युमानि कानि सन्ति ?
(ख) किं किं वीक्ष्यते कालः ?
(ग) युगादि पर्वं कदा भवति ?
(घ) एकस्मिन् संवत्सरे कति पक्षाः भवन्ति ?
(ङ.) कालः केषां साक्षी अस्ति ?
(च) केषां समूहः कल्पः ?
(छ) नूतन संवत्सरस्य अभिनन्दन समारोहः कदा आयोज्यते ?
Answer:
(क) चत्वारि युगानि कृंतयुगम्, त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगम् च सन्ति।
(ख) कालः जगति सर्वं वर्धमानं क्षीयमाणं च वीक्षते।
(ग) युगादि पर्वं चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा तिथौ भवति।
(घ) एकस्मिन् संवत्सरे चतुर्विंशतिः (24) पक्षाः भवन्ति।
(ङ) कालः ब्रह्माण्डस्य स्थितिप्रलययोः साक्षी अस्ति।
(च) चतुर्युगानां समूहः महायुगम्, चतुर्दशमन्वन्तरं च कल्पः अस्ति।
(छ) नूतन संवत्सरस्य अभिनन्दन समारोहः चैत्र शुक्ल प्रतिपदायां आयोज्यते।

Question. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुतः :-
(क) भूतं वर्तमानं भविष्यद् इति त्रयः कालभेदाः ।
(ख) चतुर्णां युगानां समूह एव महायुगम् ।
(ग) षड ऋतवः एव संवत्सरस्य नाभयः ।
(घ) ब्रह्मणः आयुः शतम् वर्षाणि
(ङ.) सर्वः सर्वत्र नन्दतु ।
Answer:
(क) के इति त्रयः कालभेदाः?
(ख) चतुर्णां युगानां समूह एव किम्?
(ग) के एव संवत्सरस्य नाभयः?
(घ) कस्य आयुः शतम् वर्षाणि?
(ङ) कः सर्वत्र नन्दतु?

Question. विपरीतार्थकः शब्दैः सह मेलनं कुरुत -
(1) इदानीम् --------------- उत्पत्ति
(2) उत्तरायणम् --------------- शुक्लपक्षे
(3) प्रलयः --------------- तदानीम्
(4) कृष्णपक्षे --------------- दक्षिणायनम्
(5) प्राचीनः --------------- वर्तमानम्
(6) जायते --------------- नवीनः
(7) भूतम् --------------- नश्यति
Answer:
(1) इदानीम् - तदानीम्
(2) उत्तरायणम् - दक्षिणायनम्
(3) प्रलयः - उत्पत्ति
(4) कृष्णपक्षे - शुक्लपक्षे
(5) प्राचीनः - नवीनः
(6) जायते - नश्यति
(7) भूतम् - वर्तमानम्

अष्टमः पाठः: तिरुक्कुरल-सूक्ति-सौरभम्

पाठ-परिचयः
(तिरुक्कुरल ग्रन्थ की सुन्दर उक्तियों की सुगन्ध)
1. पिता पुत्र को बचपन में बहुत-सा विद्या रुपी धन देता है। इसके पिता ने कितना तप किया है यह अनुभूति ही उनके प्रति कृतज्ञता है।
2. जैसी सरलता मन में है वैसी ही यदि वाणी में हो, वास्तव में वह ही महात्माओं का समत्व कहलाता है।
3. धर्मप्रद वाणी को त्याग कर जो कठोर वाणी बोलता है वह उस मूर्ख के समान है जो पके फलों को छोड़ कर कच्चे फल खाता है।
4. इस संसार में विद्वान ही आँखों वाले कहलाते हैं, दूसरों के मुख पर तो नाम मात्र की आँखें हैं।
5. किसी के द्वारा कही हुई बात का वास्तविक अर्थ जिसके द्वारा किया जा सकता है वह विवेक कहलाता है।
6. बोलने में कुशल, धैर्यवान तथा सभा में भी निर्भीक कहने वाला मंत्री किसी भी प्रकार से दूसरों के द्वारा पराजित नहीं होता।
7. जो अपना कल्याण और बहुत-सा सुख चाहता है उसे दूसरे के लिए कभी भी अहित कर्म नहीं करने चाहिए।
8. सदाचार प्रथम धर्म है। यह विद्वानों की वाणी है। इसलिए सदाचार की रक्षा विशेषतः प्राणों से भी करनी चाहिए।

Question. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
1. विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।
2. संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुर्भिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते।
3. जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते।
4. तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकन कर्तुं शक्यः।
5. साधूनां चित्ते वाचि स सरलता भवति ।
6. धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।
7. आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषां अहितं न कुर्यात्।
Answer:
1. विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य कीदृशं फलं भुङ्क्ते?
2. संसारे विद्वांसः कैः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते?
3. जनकेन सुताय कदा विद्याधनं दीयते?
4. तत्त्वार्थस्य निर्णयः केन कर्तुं शक्यः?
5. केषाम् चित्ते वाचि स सरलता भवति?
6. कः लोके परिभवं न प्राप्नोति?
7. किम् इच्छन् नरः परेषां अहितं न कुर्यात्?

सप्तमः पाठः: रमणीया हि सृष्टिरैषा

पाठ-परिचयः
पाठोऽयं विश्वपर्यावरणदिवसावसरे आधारितोऽस्ति। रमणीया हि सृष्टिरैषा, परब्रह्मपरमात्मना रचितम् अखिल ब्रह्माण्डस्य सत्यं शिवं सुन्दरं अधिकृत्य लिखिता लघुनाटिका वर्तते। नाटिका इयं वसुधैव कुटुम्बकस्य भावनायाः सन्देशं प्रस्तुतौति।

Question. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
राजहंसः- अये किमु खलु सरस्तीरे विहरति मयि केनापि कर्कशैः का का शब्दैः वातावरणम् आकुलीत्यते।
राजहंसी:- भर्तः काकात् अन्यः को भवितुमर्हति? अस्य वर्णः अपि कृष्णः, कर्म अपि कृष्णम् मेध्यम् अमेध्यम् सर्वमेव भक्षयति। कर्णकटुशब्दैः ......।
काकः (प्रविश्य, सकोधम्) आ3 किम् उक्तवती भवती? यदि अहं कृष्णवर्णः तर्हि श्रीरामस्य वर्णः कीदृशः ? श्रीवासुदेवस्य वर्णः कीदृशः ? मुग्धे! अहं तु अतीव कर्त्तव्यपरायणः। प्रभाते का का ध्वनिन सुप्तान् प्रबोधयामि कर्मसु च विनियोजयामि।
राजहंसः- हुं। किमनेन? एतत् कार्यं तु कुक्कुटोऽपि करोति।
काकः (विहस्य) कुक्कुटः! अरे अद्य कुतः कुक्कुटाः नगरेषु। अहमेव सर्वत्र सुलभः।
(i) एकपदेन उत्तरत-
(क) काकः कस्याः वचनं श्रुत्वा क्रुध्यति ?
(ख) कः वातावरणं आकुली करोति?
(ग) काकः कस्य वर्णं श्रुत्वा हससि?
(घ) काकः आत्मानं कीदृशः मन्यते?
Answer:
(क) राजहंस्याः
(ख) काकः
(ग) राजहंस्याः
(घ) कर्तव्यपरायणः

Question. पूर्णवाक्येन उत्तरत- राजहंसी काकं किं कथयति?
Answer: राजहंसी काकं कथयति यत् अस्य वर्णः अपि कृष्णः, कर्म अपि कृष्णम्, अयम् मेध्यम् अमेध्यम् सर्वमेव भक्षयति तथा च कर्णकटुशब्दैः वातावरणम् आकुलीकरोति।

Question. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(i) "प्रवेशं कृत्वा" इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
(ii) "उक्तवती" क्रियापदस्य कर्ता कः ?
(iii) "क्वणितैः" पदस्य किं विशेषणपदं अत्र प्रयुक्तम्?
(iv) 'मौनं' पदस्य विपर्ययि चित्वा लिखत।
Answer:
(i) प्रविश्य
(ii) भवती
(iii) कटुभिः (कर्णकटु)
(iv) कर्कशैः शब्दैः / वाचालः

वाच्य - प्रकरणम्

परिभाषा:
संस्कृत भाषा के वाक्यों में क्रिया के द्वारा जो कहा जाए उसे ही वाच्य कहते हैं। जैसा कि कहा गया है - "वाक्ये कर्ता प्रधानः , कर्म प्रधानम् भावः वा प्रधानः इति येन ज्ञायते तत् वाच्यम्।"
संस्कृत में वाच्य तीन प्रकार के होते हैं-
1. कर्त्तृ वाच्य (Active Voice)
2. कर्म वाच्य (Passive Voice)
3. भाव वाच्य (Impersonal Voice)

1. कर्त्तृ वाच्य (Active Voice) -
जिस वाक्य में कर्ता प्रधान हो और कर्ता के लिंग, वचन एवं पुरुष के अनुसार ही क्रिया के लिंग, वचन और पुरुष हों उसे कर्त्तृ वाच्य कहते हैं। यथा-
क. श्यामः पठति।
ख. अहं कन्दुकेन क्रीड़ामि।
ग. त्वं समाचार-पत्रं पठसि।

2. कर्म वाच्य (Passive Voice) -
कर्म वाच्य के वाक्य में कर्म प्रधान होता है और कर्म के लिंग, वचन और पुरुष के अनुसार क्रिया के लिंग वचन व पुरुष प्रयुक्त होते हैं। कर्मवाच्य के कर्म में प्रथमा विभक्ति होती है। कर्म वाच्य सदैव सकर्मक क्रिया से ही होता है। अप्रदान कर्ता में तृतीया विभक्ति होती है। क्रिया पद का प्रयोग सदैव आत्मने पद में होता है। यथा-
क. श्यामेन पठ्यते।
ख. मया लिख्यते।
ग. त्वया पुस्तकं नीयते।
घ. युष्माभिः आपणं गम्यते।

3. भाव वाच्य (Impersonal Voice) -
भाववाच्य के वाक्य में भाव की प्रधानता होती है। भाव वाच्य में क्रिया सदा प्रथम पुरुष और एक वचन की होती है। भाव वाच्य सदा अकर्मक क्रिया से ही होती है। इसमें अप्रधान कर्ता में तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है और क्रिया का प्रयोग आत्मने पद में होता है। यथा-
क. तया लज्ज्यते।
ख. बालकेन हस्यते।
ग. मया रुद्यते।
घ. युवाभ्याम् न स्थीयते।

वाच्य - परिवर्तनम् (तालिका)

Question. वाच्यपरिवर्तनानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत -
क. प्रत्यूषे अघानं गत्वा व्यायामः ..................... ।
प्रातः दुग्धं ..................।
नित्यं दुग्धेन सह कदलीफले अपि ...................।
भोजने सन्तुलिताहारः .................।
गृहवाटिकायां वृक्षा ................।
स्ववस्त्राणि स्वयं ..............।
नित्यं सये ......................।
सायमपि ईश्वरः......................।
कदापि असत्यं न ......................।
Answer:
क. प्रत्यूषे अघानं गत्वा व्यायामः क्रियते।
प्रातः दुग्धं पीयते।
नित्यं दुग्धेन सह कदलीफले अपि खाद्येते।
भोजने सन्तुलिताहारः गृह्यते।
गृहवाटिकायां वृक्षाः आरोप्यन्ते।
स्ववस्त्राणि स्वयं क्षाल्यन्ते।
नित्यं शय्ये सुप्यते (or पीयते)।
सायमपि ईश्वरः स्मर्यते।
कदापि असत्यं न उच्यते।

Question. रिक्तस्थानानि पूर्यन्ताम् -
ख. उपकारिणा मानः न ...................।
राष्ट्रपतिना राष्ट्रं ..............।
छात्राभिः शिक्षिका ......................।
प्रधानमन्त्रिणा वैज्ञानिकाः .................।
मञ्जूषा (उत्तरम्) - अभिलष्यते, सम्बोध्यते, शिक्षिका, सम्मान्यन्ते
Answer:
उपकारिणा मानः न अभिलष्यते।
राष्ट्रपतिना राष्ट्रं सम्बोध्यते।
छात्राभिः शिक्षिका शिक्ष्यते (शिक्षिका)।
प्रधानमन्त्रिणा वैज्ञानिकाः सम्मान्यन्ते।

Question. वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत -
पिता - त्वं किं करोषि?
पुत्रः - (i) .................. पाठः स्मर्यते।
पिता - त्वं कं पाठं (ii) ................... ?
पुत्रः - अहं भगतसिंहः इति नामधेयं (iii) .............. स्मरामि।
मञ्जूषा (उत्तरम्) - मया, स्मरसि, पाठः (पाठम्)
Answer:
(i) मया
(ii) स्मरसि
(iii) पाठः (पाठम्)