Class 10 Languages Practice Sheet: CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 04
Review targeted academic worksheets with the CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 04. Built according to official educational standards for the 2026-27 term, these downloadable Class 10 Languages resources support effective daily practice and detailed self-evaluation for Sanskrit.
Download Sanskrit Worksheet PDF with Answers
Access the complete worksheet PDF for Class 10 Languages below. Regular practice with these targeted academic tasks builds familiarity with standard question patterns and helps secure higher marks in final school examinations.
खण्डः 'क' (अपठितांश-अवबोधनम्)
Question 1. अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत —
प्रकृत्या अस्मभ्यं शुद्धम् पवित्रं च पर्यावरणं प्रदत्तम्। परं मानवैः स्वकुकृत्यैः इदं प्रदूषितम् कृतम्। प्रदूषणसमस्यायाः विषये अद्य सम्पूर्णः विश्वः चिन्ताकुलः अस्ति। प्रदूषण निवारणस्य उपायेषु 'वृक्षारोपणम्' सर्वोत्कृष्टं मतम्। प्रदूषणसमस्या तदैव उपस्थिता यदा मानवेन स्वार्थसिद्धये वृक्षकर्तनम् आरब्धम्। वृक्षाः मानवजीवनस्य प्राणभूताः। तेषामभावे च विपाक्तवायुः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः भूक्षरणं च भवति। प्रकृती सन्तुलनस्थापनार्थं वृक्षरक्षणम् वृक्षारोपणम् च आवश्यकम्। विपाक्तवायोः शोषणस्य सामर्थ्यं वृक्षेषु एवास्ति। येन वातावरणं शुद्धं भवति। नष्टप्रायाणां पशुसपक्षिणाम् जातीनाम् च रक्षा अपि अनेनैव संभवा। अतः वृक्षारोपणम् अधिकाधिकं कर्तव्यम्। यतो हि 'वृक्षो रक्षति रक्षितः।'
I. एकपदेन उत्तरत —
(i) रक्षितः कः रक्षति?
(ii) प्रकृत्या कीदृशं पर्यावरणं प्रदत्तम्?
(iii) वृक्षाः कस्य प्राणभूताः?
(iv) वृक्षारोपणम् किमर्थम् आवश्यकम्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत —
(i) प्रदूषणसमस्या कदा उपस्थिता अभवत्?
(ii) वृक्षाणाम् अभावे किम् भविष्यति?
III. भाषिककार्यम् —
(i) 'इदं प्रदूषितम् कृतम्।' अत्र 'इदम्' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(क) प्रकृत्यै
(ख) अस्मभ्यम्
(ग) मानवाय
(घ) पर्यावरणाय
(ii) 'सम्पूर्णः' इति विशेषणपदस्य किं विशेष्यपदम्?
(क) विश्वः
(ख) पर्यावरणम्
(ग) चिन्ताकुलः
(घ) वृक्षारोपणम्
(iii) 'सुकृत्यैः' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत।
(क) सर्वोत्कृष्टं
(ख) कुकृत्यैः
(ग) सामर्थ्यम्
(घ) कर्तव्यम्
(iv) 'यतो हि वृक्षो रक्षति रक्षितः।' इति अस्मिन् वाक्ये "रक्षति" इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
(क) रक्षितः
(ख) वृक्षः
(ग) पर्यावरणम्
(घ) यतः
Answer:
I. (i) वृक्षः
(ii) शुद्धं पवित्रं च
(iii) मानवजीवनस्य
(iv) प्रकृतिसन्तुलनस्थापनार्थम् (प्रदूषणनिवारणाय)
II. (i) यदा मानवेन स्वार्थसिद्धये वृक्षकर्तनम् आरब्धम् तदैव प्रदूषणसमस्या उपस्थिता अभवत्।
(ii) वृक्षाणाम् अभावे विपाक्तवायुः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः भूक्षरणं च भविष्यति।
III. (i) (घ) पर्यावरणाय
(ii) (क) विश्वः
(iii) (ख) कुकृत्यैः
(iv) (ख) वृक्षः
In simple words: प्रकृति ने हमें शुद्ध पर्यावरण दिया है, लेकिन इंसानों ने इसे प्रदूषित कर दिया। इस समस्या का सबसे अच्छा समाधान अधिक से अधिक पेड़ लगाना है।
Exam Tip: अपठित गद्यांश के प्रश्नों के उत्तर सीधे गद्यांश की पंक्तियों से खोजकर लिखें। भाषिक कार्य में विशेषण-विशेष्य तथा सर्वनाम पदों पर विशेष ध्यान दें।
खण्डः 'ख' (रचनात्मक-लेखनम्)
Question 2. भवान् वरुणः। विषयचयन-सम्बन्धि परामर्शं यच्छन् मित्रं तरुणम् प्रति लिखिते अस्मिन् पत्रे मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत।
मञ्जूषा — काठिन्यम्, नमोनमः, अभिन्नहृदयम्, जीवविज्ञानम्, सहसा, मुम्बईतः, ज्ञात्वा, रोचन्ते, प्रणामाः, सहायकम्।
Answer:
(i) मुम्बईतः
दिनाङ्कः — 10.06.2012
प्रिय मित्र तरुण,
(ii) नमोनमः
अद्य तव दशम कक्षायाः परीक्षा परिणामं (iii) ज्ञात्वा अतीव प्रसन्ना अस्मि। प्रभोः कृपया त्वया सर्वेषु विषयेषु नवतिः प्रतिशतादधिकाः अङ्काः प्राप्ताः। स्वरूच्यनुसारेण विषयस्य चयने न किमपि (iv) काठिन्यम् भविष्यति। ये विषयाः अस्मभ्यं (v) रोचन्ते ते एव चयनीयाः। अहं चिकित्सकः भवितुमिच्छामि तत्र गणित विषयस्य न का अपि आवश्यकता। अतः मया भौतिकशास्त्रं, रसायनशास्त्रं (vi) जीवविज्ञानम् च स्वीकृतम् परं आयुर्वेदस्य पटने संस्कृतस्य ज्ञानं (vii) सहायकम् भविष्यति इति विचार्य गणितस्य स्थाने संस्कृतम् अङ्गीकृतम्। त्वया अपि स्वरुचि-अनुसारम् एव लक्ष्यनिर्धारणं कर्त्तव्यम् तदनुरूपं च विषयानां चयनम्। किमपि (viii) सहसा अविचार्य च न कर्त्तव्यम्। तव लक्ष्यं किम् इति पत्रद्वारा सूचयतु भवान्।
स्वमातृपितृ चरणेषु मम (ix) प्रणामाः निवेदनीयाः।
तव (x) अभिन्नहृदयम् मित्रम्
वरुणः
In simple words: वरुण अपने मित्र तरुण को दसवीं के बाद सही विषयों का चयन करने के लिए सलाह देते हुए पत्र लिख रहा है कि अपनी रुचि के अनुसार ही विषय चुनें।
Exam Tip: पत्रलेखन में मञ्जूषा के शब्दों को वाक्य के अर्थ और व्याकरणिक संदर्भ (जैसे विभक्ति, क्रिया) के अनुसार ही रिक्त स्थान में भरें।
Question 3. 'वृक्षाणाम् महत्त्वम्' इति विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषायाः प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा — जीवनाय आवश्यकम्, पुष्पाणि फलानि, ईंधनं, कर्गदपत्रम् यच्छन्ति, खगानां आश्रयः, भवननिर्माणाय काष्ठम्, 'आक्सीजन' इति वायुः यच्छन्ति, पर्यावरणं शोधयन्ति।
Answer:
1. वृक्षाः अस्माकं जीवनाय अतीव आवश्यकाः सन्ति।
2. ते अस्मभ्यं मधुराणि फलानि सुगन्धीनि पुष्पाणि च यच्छन्ति।
3. वृक्षेभ्यः ईंधनं, कर्गदपत्रं तथा भवननिर्माणाय काष्ठं लभ्यते।
4. वृक्षाः खगानाम् आश्रयभूताः सन्ति तथा च प्राणप्रदं 'आक्सीजन' वायुं यच्छन्ति।
5. वृक्षाः वायुमण्डलं शोधयन्ति पर्यावरणस्य च सन्तुलनं रक्षन्ति।
In simple words: पेड़ हमारे जीवन के लिए बहुत जरूरी हैं। वे हमें फल, फूल, लकड़ी, कागज और ऑक्सीजन देकर पर्यावरण को शुद्ध रखते हैं।
Exam Tip: वाक्य रचना करते समय छोटे और सरल वाक्यों का प्रयोग करें ताकि व्याकरण सम्बन्धी त्रुटियों की सम्भावना कम से कम हो।
Question 3 (अथवा). मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा — रेलस्थानकम्, रेलयानम्, यात्रिणः, आरोहन्ति, रेलयाने, उपविष्टाः, बालकः, विक्रेता, समाचारपत्राणां, लौहपथे आवागमनम्।
Answer:
1. एतत् एकस्य व्यस्तस्य रेलस्थानकस्य चित्रम् अस्ति।
2. लौहपथे एकं रेलयानं तिष्ठति यत्र यात्रिणाम् आवागमनं भवति।
3. बहवः यात्रिणः स्वसामानैः सह रेलयाने आरोहन्ति।
4. रेलयाने केचन यात्रिणः आसनेषु पूर्वमेव उपविष्टाः सन्ति।
5. रेलस्थानके एकः विक्रेता समाचारपत्राणां विक्रयणं करोति, एकः बालकः च तत् क्रीणाति।
In simple words: यह एक रेलवे स्टेशन का चित्र है, जहाँ यात्री ट्रेन में चढ़ रहे हैं और एक अखबार बेचने वाला अखबार बेच रहा है।
Exam Tip: चित्र वर्णन में 'चित्रे' अथवा 'एतद् चित्रम्' शब्दों से वाक्य प्रारम्भ करना अत्यधिक सरल और प्रभावशाली रहता है।
खण्डः 'ग' (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्)
Question 4. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समुचितं सन्धिं सन्धिच्छेदं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत —
(i) भाष्यम् एतच्छङ्करेण रचितम्।
(क) एतच् + छंकरेण
(ख) एतत् + छंकरेण
(ग) एतत् + शंकरेण
(घ) एतच् + शंकरेण
(ii) नानुतमं ब्रूयात्।
(क) न + अनृतम्
(ख) नाना + ऋतम्
(ग) नानु + तम्
(घ) ना + अनृतम्
(iii) न चञ्चलं मनः + अनुभ्रामयेत्।
(क) मनरनुभ्रामयेत्
(ख) मनो अनुभ्रामयेत्
(ग) मनोऽनुभ्रामयेत्
(घ) मनस्नुभ्रामयेत्
(iv) नेन्द्रियवशगः स्यात्।
(क) ने + इन्द्रियवशगः
(ख) नेन्द्रिय + वशगः
(ग) न + इन्द्रियवशगः
(घ) नेन्द्रि + यवशगः
(v) कदापि अहङ्कारः न कर्तव्यः।
(क) कदा + अपि
(ख) कद् + अपि
(ग) कदा + पि
(घ) क + दापि
Answer:
(i) (ग) एतत् + शंकरेण
(ii) (क) न + अनृतम्
(iii) (ग) मनोऽनुभ्रामयेत्
(iv) (ग) न + इन्द्रियवशगः
(v) (क) कदा + अपि
In simple words: इस प्रश्न में संधि और संधि-विच्छेद के नियमों का प्रयोग करके सही विकल्प चुनना है, जैसे 'त' और 'श' मिलकर 'च्छ' बनते हैं।
Exam Tip: स्वर, व्यंजन और विसर्ग संधि के प्रमुख सूत्रों (जैसे गुण संधि, उत्व संधि, श्चुत्व संधि) का अभ्यास अवश्य करें।
Question 5. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत —
(i) राष्ट्रपतिभवनस्य मुगल-गार्डन इति उद्यानम् अतीव-सुन्दरम्।
(क) राष्ट्रपतेः भवनस्य
(ख) राष्ट्रपतिभवनस्य
(ग) राष्ट्रपतस्य भवनस्य
(घ) राष्ट्रस्य पतिभवनस्य
(ii) अस्मिन् वने पञ्चानां वटानां समाहारः अस्ति यत्र श्रीरामः अवसत्।
(क) पञ्चवटाः
(ख) पञ्चवट्याम्
(ग) पञ्चवटी
(घ) पञ्चवटम्
(iii) अस्मिन् सरसि रक्तं च तत् उत्पलं विकसति।
(क) रक्तोत्पलम्
(ख) रक्तोपलम्
(ग) रक्तानिउत्पलानि
(घ) रक्तमुत्पलम्
(iv) सूपकाराः ध्यानेन कार्यं कुर्युः।
(क) सूपस्य काराः
(ख) सूपस्य कर्तारः
(ग) सूपं करोति ये ते
(घ) ये सूपम् कुर्वन्ति
(v) तस्य चन्दनशीतलं वचः औषधस्य कार्यं करोति।
[options: चन्दनम् इव शीतलम्, चन्दनस्य शीतलम्, चन्दनेन शीतलम्, चन्दनाय शीतलम्]
(vi) शक्रः आशान्वितः तत्रागच्छत्।
(क) आशाभिः अन्वितः
(ख) आशायाः अन्वितः
(ग) आशया अन्वितः
(घ) आशाषु अन्वितः
Answer:
(i) (क) राष्ट्रपतेः भवनस्य
(ii) (ग) पञ्चवटी
(iii) (क) रक्तोत्पलम्
(iv) (घ) ये सूपम् कुर्वन्ति
(v) चन्दनम् इव शीतलम्
(vi) (ग) आशया अन्वितः
In simple words: इस प्रश्न में समस्त पदों का विग्रह या विग्रह पदों का सही समस्त पद (जैसे द्विगु, तत्पुरुष, कर्मधारय समास) चुनना है।
Exam Tip: 'समाहार' वाले विग्रह हमेशा द्विगु समास (जैसे पञ्चवटी) होते हैं और 'इव' वाले उपमान कर्मधारय होते हैं।
Question 6. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा समुचितम् उत्तरं प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत —
(i) सर्वथा जागरूकाः एव विवेक + इनि भवन्ति।
(क) विवेकिन्
(ख) विवेकी
(ग) विवेकीणि
(घ) विवेकिनः
(ii) सभाव्याम् बुद्धि + मतुप् जनाः उपस्थिताः आसन्।
(क) बुद्धिमानाः
(ख) बुद्धिमन्तः
(ग) बुद्धिमत्ताः
(घ) बुद्धिवन्त
(iii) मम वर्ष + ठक परीक्षा श्वः भविष्यति।
(क) वार्षिकी
(ख) वार्षिका
(ग) वृआर्षिक्याई
(घ) वार्षिक
(iv) प्रतिदिनं समाचारपत्रं पठनीयम्।
(क) पठ् + अनीयर
(ख) पठ् + अनीयर्
(ग) पठ् + नीयम्
(घ) पठन + अनीयर्
(v) विद्यालये यथाकालमेव गम् + तव्यत्।
[options: गन्तव्यम्, गन्तव्या, गन्तव्यः, गमनम्]
Answer:
(i) (घ) विवेकिनः
(ii) (ख) बुद्धिमन्तः
(iii) (क) वार्षिकी
(iv) (ख) पठ् + अनीयर्
(v) गन्तव्यम्
In simple words: प्रत्यय जोड़ते या अलग करते समय वाक्य के कर्ता के लिंग और वचन (जैसे 'जनाः' के लिए 'बुद्धिमन्तः') का ध्यान रखना आवश्यक है।
Exam Tip: मतुप् प्रत्यय में पुल्लिंग बहुवचन रूप '-मन्तः' (जैसे बुद्धिमन्तः) तथा ठक् प्रत्यय में स्त्रीलिंग रूप '-इकी' (जैसे वार्षिकी) बनता है।
Question 7. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् अव्ययपदं चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत।
(i) ____________ अस्मिन् ग्रामे एकः साधु वसति स्म।
(क) इव
(ख) पुरा
(ग) बहिः
(घ) नूनम्
(ii) पशवः ____________ भ्रमन्ति।
(क) उच्चैः
(ख) इतस्ततः
(ग) यथा
(घ) विना
(iii) यथा राजा ____________ प्रजा।
(क) तथा
(ख) एव
(ग) इदानीम्
(घ) अपि
(iv) ____________ प्रातः कालः।
(क) तत्र
(ख) अधुना
(ग) विना
(घ) शनैः
(v) रात्रौ गृहात् बहिः ____________ मा विहर।
(क) वृथा
(ख) अधुना
(ग) सहसा
(घ) यथा
Answer:
(i) (ख) पुरा
(ii) (ख) इतस्ततः
(iii) (क) तथा
(iv) (ख) अधुना
(v) (ग) सहसा
In simple words: अव्यय वे शब्द हैं जो कभी बदलते नहीं हैं। वाक्य के अर्थ के अनुसार सही अव्यय चुनना है, जैसे 'यथा' के साथ हमेशा 'तथा' आता है।
Exam Tip: अव्ययों के अर्थ (जैसे पुरा = प्राचीन काल में, इतस्ततः = इधर-उधर, सहसा = अचानक) याद रखें ताकि वाक्य का अर्थ समझ आ सके।
Question 8. वाक्यानुसारम् प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
राधा — किं अधिकारी (i) ____________ सूचयति ?
(क) सेवकाः
(ख) सेवकैः
(ग) सेवकान्
(घ) सेवकम्
माधवः — आम् (ii) ____________ सेवकाः सूच्यन्ते।
(क) अधिकारी
(ख) अधिकारिणा
(ग) अधिकारिणम्
(घ) अधिकारिणाम्
राधा — किं सैनिकाः देशं (iii) ____________ ?
(क) रक्षन्ति
(ख) रक्षति
(ग) रक्ष्यते
(घ) रक्ष्यन्ते
माधवः — आम् (iv) ____________ देशः रक्ष्यते।
(क) सैनिकाः
(ख) ते
(ग) तैः
(घ) तेन
राधा — न केवलं सैनिकैः अपितु (v) ____________ अपि देशः रक्ष्यते।
(क) वयम्
(ख) अस्मान्
(ग) अस्माभिः
(घ) अस्माकम्
Answer:
(i) (ग) सेवकान्
(ii) (ख) अधिकारिणा
(iii) (क) रक्षन्ति
(iv) (ग) तैः
(v) (ग) अस्माभिः
In simple words: कर्तृवाच्य (Active Voice) और कर्मवाच्य (Passive Voice) के नियमों के अनुसार रिक्त स्थानों को भरना है। कर्मवाच्य में कर्ता में हमेशा तृतीया विभक्ति होती है।
Exam Tip: वाक्य में क्रिया का रूप देखें; यदि क्रिया कर्मवाच्य (जैसे सूच्यन्ते, रक्ष्यते) में है, तो कर्ता हमेशा तृतीया विभक्ति (अधिकारिणा, तैः, अस्माभिः) में होगा।
Question 9. अधः नाटक-प्रतियोगितायाः कार्यक्रमः लिखितः। अङ्काणां स्थाने संस्कृत पदैः समयं लिखत।
(i) प्रातः 9.45 प्रातः ________________ वादने दीपप्रज्वलनम्।
(ii) प्रातः 10.15 प्रातः ________________ वादने अतिथेः स्वागतम्।
(iii) प्रातः 10.30 प्रातः ________________ वादने नाट्याभिनयः।
(iv) मध्याह्ने 3.00 मध्याह्ने ________________ वादने कार्यक्रमसमाप्तिः।
Answer:
(i) पादोनदश
(ii) सपाददश
(iii) सार्धदश
(iv) त्रि
In simple words: समय लेखन में सवा (15 मिनट) को 'सपाद', साढ़े (30 मिनट) को 'सार्ध', और पौने (45 मिनट) को 'पादोन' कहते हैं।
Exam Tip: पौने (45 मिनट) लिखते समय ध्यान रखें कि 'पादोन' के साथ अगले घण्टे की संख्या (जैसे 9:45 के लिए पादोन-दश) लिखी जाती है।
खण्डः 'घ' (पठितांश-अवबोधनम्)
Question 10. अधोलिखितं गद्यांशं, पद्यांशं नाट्यांशं च पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत —
(क) गद्यांशः — "अथ कदाचित् दानशालासु विचरन् स राजा बहुधनलाभेन सन्तुष्टानाम् अर्थिनां विरलसंख्यां विलोक्य अचिन्तयत् 'मम अर्थिनः तु धनलाभमात्रेण सन्तोषं भजन्ते। नूनं ते दानवीराः सौभाग्यशालिनः यान् याचकाः शरीरस्य अङ्गानि अपि याचन्ते' एवं राज्ञः स्वेषु गात्रेष्वपि निरासक्तिं विज्ञाय सकलं ब्रह्माण्डं व्याकुलं सञ्जातम्।"
I. एकपदेन उत्तरत —
(i) अर्थिनः केन सन्तुष्टाः?
(ii) सकलं ब्रह्माण्डं कीदृशं जातम्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत —
(i) कीदृशाः दानवीराः सौभाग्यशालिनः?
(ii) किं ज्ञात्वा सकलं ब्रह्माण्डं व्याकुलं जातम्?
III. भाषिककार्यम् —
(i) 'याचकाः' अस्य कः पर्यायः?
(क) राजा (ख) अर्थिनः (ग) दानवीराः (घ) याचन्ते
(ii) 'अर्थिनाम्' अस्य किं विशेषणपदम् गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(क) विरलसंख्याम् (ख) सन्तुष्टानाम् (ग) सौभाग्यशालिनः (घ) व्याकुलाः
Answer:
I. (i) धनलाभमात्रेण (बहुधनलाभेन)
(ii) व्याकुलम्
II. (i) यान् याचकाः शरीरस्य अङ्गानि अपि याचन्ते, ते दानवीराः सौभाग्यशालिनः सन्ति।
(ii) राज्ञः स्वेषु गात्रेष्वपि निरासक्तिं विज्ञाय सकलं ब्रह्माण्डं व्याकुलं जातम्।
III. (i) (ख) अर्थिनः
(ii) (ख) सन्तुष्टानाम्
In simple words: राजा शिबि सोचते हैं कि केवल धन मांगने वाले याचक तो आसानी से संतुष्ट हो जाते हैं, लेकिन वे दानवीर महान हैं जिनसे याचक शरीर के अंग भी मांग लेते हैं।
Exam Tip: पाठ्यपुस्तक के गद्यांशों की प्रत्येक पंक्ति के अर्थ और व्याकरणिक रूपों को ध्यानपूर्वक याद रखें।
Question 10 (ख). पद्यांशः — "न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया। प्रह्लादयति च पुरुषं, यथा मधुरभाषिणी वाणी।।"
I. एकपदेन उत्तरत —
(i) कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति?
(ii) कीदृशी छाया पुरुषं न प्रह्लादयति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत —
पुरुषं किं तथा न प्रसन्नं करोति यथा मधुरभाषिणी वाणी?
III. भाषिककार्यम् —
(i) 'जलम्' अस्मिन् अर्थे किं पदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(क) शीतलम् (ख) रसः (ग) सलिलम् (घ) चन्दनः
(ii) 'शीतला' इति पदं कस्याः विशेषणपदम्?
(क) चन्दनः (ख) जलम् (ग) छाया (घ) वाणी
Answer:
I. (i) मधुरभाषिणी
(ii) शीतला
II. पुरुषं शीतलजलम्, चन्दनरसः, शीतला छाया च तथा न प्रसन्नं करोति यथा मधुरभाषिणी वाणी करोति।
III. (i) (ग) सलिलम्
(ii) (ग) छाया
In simple words: ठंडा पानी, चंदन का लेप या शीतल छाया भी इंसान के मन को उतना खुश नहीं कर सकती, जितना मीठी बोली (मधुर वाणी) करती है।
Exam Tip: श्लोकों के विशेषण और विशेष्य सम्बन्धों को समझें, जैसे 'शीतला' स्त्रीलिंग शब्द 'छाया' का विशेषण है।
Question 10 (ग). नाट्यांशः — "(अश्वशालायां केचिद् अश्वाः दग्धाः, केचिद् अर्धदग्धाः, केचन च पञ्चत्वं गताः) राजा — (दग्धां हयशालां विलोक्य) हा! दग्धाः मे घोटकाः। कथं रक्षणीयाः? सपदि उपायः क्रियताम्। राजवैद्याः — कपीनां मेदसा दोषो वह्निदाहसमुद्भवः। अश्वानां नाशमेष्यति तमः सूर्योदये यथा।।"
I. एकपदेन उत्तरत —
(i) अश्वानां वह्निदोषः केषां मेदसा शाम्यति?
(ii) सूर्योदये किम् नश्यति?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत —
दग्धां हयशालां दृष्ट्वा राजा किम् उवाच?
III. भाषिककार्यम् —
(i) 'शीघ्रम्' अस्मिन् अर्थे किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(क) उपायः (ख) केचित् (ग) सपदि (घ) मेदसा
(ii) श्लोके प्रयुक्तम् 'एष्यति' क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
(क) कपयः (ख) दोषः (ग) अश्वः (घ) तमः
Answer:
I. (i) कपीनाम्
(ii) तमः
II. दग्धां हयशालां दृष्ट्वा राजा उवाच यत् — "हा! दग्धाः मे घोटकाः। कथं रक्षणीयाः? सपदि उपायः क्रियताम्।"
III. (i) (ग) सपदि
(ii) (ख) दोषः
In simple words: अस्तबल में आग लगने के बाद राजवैद्य सलाह देते हैं कि बंदरों की चर्बी (मेद) से घोड़ों की जलने की बीमारी वैसे ही दूर हो जाएगी जैसे सूर्य उगने पर अंधेरा चला जाता है।
Exam Tip: नाट्यांश के प्रश्न बहुत सीधे होते हैं। वक्ता (जैसे राजा, राजवैद्य) के कथन को ध्यान से समझकर सटीक उत्तर लिखें।
Question 11. अधोलिखितश्लोकयोः भावार्थं मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत —
(i) रसनास्वादलुब्धाः यूयम् अस्य परिणामं न जानीथ।
भावार्थः — यूयं सर्वे वानराः (i) ________________ स्वादस्य लोलुपाः; अतः अस्य क्षणिकसुखस्य (ii) ________________ न जानीथ यत् अनेन युष्माकं विनाशः भविष्यति।
[मञ्जूषा शब्दः: रसनायाः, परिणामम्]
(ii) तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ!
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्।।
भावार्थः — हे भरतर्षभ! त्वं सर्वप्रथमम् (i) ________________ एव वशे कृत्वा एवं पापिनं मारय यः मनुष्यस्य समस्तं ज्ञानम् (ii) ________________ च नाशयति।
[मञ्जूषा शब्दः: इन्द्रियाणि, विज्ञानम्]
Answer:
(i) (i) रसनायाः, (ii) परिणामम्
(ii) (i) इन्द्रियाणि, (ii) विज्ञानम्
In simple words: जीभ के स्वाद में लोभी बंदर क्षणिक सुख के विनाशकारी परिणाम को नहीं जानते। अर्जुन को इंद्रियों पर काबू पाकर ज्ञान का नाश करने वाले पाप को समाप्त करना चाहिए।
Exam Tip: श्लोक का गद्य रूप में सरल अनुवाद (भावार्थ) करने से खाली स्थान भरना बहुत आसान हो जाता है।
Question 12. निम्नलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा लिखत —
ध्यायतः विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते।।
अन्वयः — विषयान् (i) ________________ पुंसः तेषु सङ्गः (ii) ________________ सङ्गात् (iii) ________________ सञ्जायते (iv) ________________ क्रोधः अभिजायते।
Answer:
(i) ध्यायतः
(ii) उपजायते
(iii) कामः
(iv) कामात्
In simple words: विषयों का ध्यान करने वाले मनुष्य की उनमें आसक्ति हो जाती है। आसक्ति से कामना और कामना के टूटने से क्रोध उत्पन्न होता है।
Exam Tip: अन्वय में श्लोक के शब्दों को गद्य के व्याकरण क्रम (कर्ता + कर्म + क्रिया) में सजाया जाता है। श्लोक के मूल शब्दों से मिलान करें।
Question 13. वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(i) पठने अक्षराणाम् स्पष्टता स्यात्।
(ii) न्याययुक्तमार्गं एव स्थातव्यम्।
(iii) गुरुवचनम् सदा उपादेयं भवति।
(iv) विवेकी जागर्ति।
Answer:
(i) पठने केषाम् स्पष्टता स्यात्?
(ii) कीदृशमार्गम् (किम्) एव स्थातव्यम्?
(iii) किम् सदा उपादेयं भवति?
(iv) कः जागर्ति?
In simple words: रेखांकित पदों के लिंग, विभक्ति और वचन के अनुसार 'किम्' शब्द के रूपों का सही प्रयोग करके प्रश्नवाचक वाक्य बनाना है।
Exam Tip: प्रश्न निर्माण के बाद वाक्य के अंत में प्रश्नवाचक चिह्न (?) लगाना कभी न भूलें, अन्यथा अंक कट सकते हैं।
Question 14. अधोलिखितवाक्यानि घटनाक्रमशः पुनः क्रमेण लिखत —
(i) राजगृहे जिह्वालोलुपः एकः मेषः महानसं प्रविश्य यत् किमपि खादति स्म।
(ii) तत्रस्थान् दग्धान् अश्वान् दृष्ट्वा राजा वैद्याः आहूताः।
(iii) मेषताडनं दृष्ट्वा वानरयूथपः कपीन् राजभवनं त्यक्तुम् अकथयत्।
(iv) वानरमेदः एव औषधम् इति श्रुत्वा मृत्युभयात् कपयः पश्चातापम् अकुर्वन्।
(v) एकस्मिन् प्रासादे चन्द्रनामन्ः पुत्राः वानरैः सह क्रीडन्ति स्म।
(vi) यदा वानराः स्वर्गतुल्यान् भोज्यपदार्थान् त्यक्तुं न ऐच्छन् तदा वानरयूथपः एकाकी वनमगच्छत्।
(vii) सूपकाराः तं येन केन पदार्थेन ताडयन्ति स्म।
(viii) एकदा ज्वलितकाष्ठेन ताडितः ज्वलन् मेषः अश्वशालां प्राविशत्।
Answer:
(v) एकस्मिन् प्रासादे चन्द्रनामन्ः पुत्राः वानरैः सह क्रीडन्ति स्म।
(i) राजगृहे जिह्वालोलुपः एकः मेषः महानसं प्रविश्य यत् किमपि खादति स्म।
(vii) सूपकाराः तं येन केन पदार्थेन ताडयन्ति स्म।
(iii) मेषताडनं दृष्ट्वा वानरयूथपः कपीन् राजभवनं त्यक्तुम् अकथयत्।
(vi) यदा वानराः स्वर्गतुल्यान् भोज्यपदार्थान् त्यक्तुं न ऐच्छन् तदा वानरयूथपः एकाकी वनमगच्छत्।
(viii) एकदा ज्वलितकाष्ठेन ताडितः ज्वलन् मेषः अश्वशालां प्राविशत्।
(ii) तत्रस्थान् दग्धान् अश्वान् दृष्ट्वा राजा वैद्याः आहूताः।
(iv) वानरमेदः एव औषधम् इति श्रुत्वा मृत्युभयात् कपयः पश्चातापम् अकुर्वन्।
In simple words: बंदरों के राजा की चेतावनी न मानकर लालची बंदर महल में ही रहे। अंत में रसोइयों की आग से अस्तबल जल गया और बंदरों की जान आफत में आ गई।
Exam Tip: घटनाक्रम वाले प्रश्नों को हल करने के लिए पाठ की मुख्य कहानी को मन में दोहराएं और घटनाओं के कारण-परिणाम संबंध को समझें।
Question 15. प्रसङ्गांनुसारं रेखाङ्कितपदानां शुद्धम् अर्थं चित्वा लिखत —
(i) अस्य याच्ञा वृथा मा अस्तु।
(क) याचना (ख) भिक्षा (ग) यातना
(ii) तस्य प्रथमम् एकं चक्षुः प्रतिष्ठितम् अभवत्।
(क) आदरयोग्यम् (ख) प्रस्थानयोग्यम् (ग) स्थापितम्
(iii) शक्रः तत्रैव अन्तर्हितः अभवत्।
(क) अग्रे स्थितः (ख) विलुप्तः (ग) मध्ये स्थितः
(iv) किम् जीवितम् ?
(क) विद्यामयम् (ख) अविद्यामानम् (ग) निष्कलङ्कम्
Answer:
(i) (क) याचना
(ii) (ग) स्थापितम्
(iii) (ख) विलुप्तः
(iv) (ग) निष्कलङ्कम्
In simple words: कहानी के संदर्भ में शब्दों के सही पर्यायवाची शब्द चुनने हैं, जैसे 'अन्तर्हितः' का अर्थ गायब हो जाना या 'विलुप्तः' होता है।
Exam Tip: शब्दार्थ के लिए प्रत्येक अध्याय के कठिन शब्दों के संस्कृत अर्थ और संदर्भ (Context) को ध्यान से याद करें।
CBSE Class 10 Languages Worksheets for Sanskrit
Practice Exercises for Class 10 Languages Sanskrit
Explore reliable practice questions for Sanskrit tailored for Class 10 Languages learners. Use these structured worksheets to evaluate exam preparedness and strengthen problem-solving skills throughout the 2026 academic session.
Step-by-Step Solutions and Practice Guidelines
Built using official NCERT guidelines for Class 10 Languages, these practice sheets provide reliable academic support. Cross-reference your completed work with our detailed solutions to learn standard answer-writing formats for CBSE exams.
Enhance Speed with Online Practice
Follow up your worksheet practice by attempting the interactive online MCQ tests for Sanskrit to evaluate your execution speed. All printable assignments and revision sheets on our platform are updated for the 2026 session and available free of charge.
FAQs
You can download the latest chapter-wise printable worksheets for Class 10 Languages Sanskrit for free from StudiesToday.com. These have been made as per the latest CBSE curriculum for this academic year.
Yes, Class 10 Languages worksheets for Sanskrit focus on activity-based learning and also competency-style questions. This helps students to apply theoretical knowledge to practical scenarios.
Yes, we have provided solved worksheets for Class 10 Languages Sanskrit to help students verify their answers instantly.
Yes, our Class 10 Languages test sheets are mobile-friendly PDFs and can be printed by teachers for classroom.
For Sanskrit, regular practice with our worksheets will improve question-handling speed and help students understand all technical terms and diagrams.