CBSE Class 10 Sanskrit Worksheet Set 03

सङ्कलनात्मकं मूल्याङ्कनम् - द्वितीयसत्रम्, 2014

संस्कृतम् सम्प्रेषणात्मकम्

कक्षा - दशमी

खण्डः 'क' (अपठित - अवबोधनम्)

Question 1. अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत।
(i) धनिकः कमलं कस्मै समर्पितुम् इच्छति स्म?
उत्तरम् - बुद्धदेवाय (अथवा भगवते बुद्धाय)

(ii) भगवान् बुद्धः कस्य छायायाम् उपविष्टः आसीत्?
उत्तरम् - वृक्षस्य (तरोः)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(i) धनिकं राजानम् च किमुक्त्वा सुदासः बुद्धस्य सकाशमगच्छत्?
उत्तरम् - "एतद् पुष्पं विक्रीणनाय नास्ति" इति गदित्वा सुदासः स्वयं प्रभूतधनलिप्सया बुद्धदेवस्य समीपं गतवान्।

(ii) सुदासः राजप्रासादं प्रति किमर्थमचलत्?
उत्तरम् - सः मालाकारः "नृपतिः एतत् कमलं निश्चितमेव क्रेष्यति" इति मनसि विचिन्त्य राजभवनं प्रति प्रस्थितवान्।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'बुद्धः स्मितहास्येन तमपृच्छत्।'
अत्र 'तम्' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्
(अ) धनिकाय
(ब) सुदासाय
(स) राज्ञे
(द) कमलाय
उत्तरम् - (ब) सुदासाय

(ii) 'क्रीत्वा' इति पदस्य विलोमपदं किम्?
(अ) कृत्वा
(ब) विक्रीय
(स) क्रयं कृत्वा
(द) कृष्त्वा
उत्तरम् - (ब) विक्रीय

IV. अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।
उत्तरम् - सुदासस्य भक्तिः (अथवा भक्तः सुदासः)
In simple words: सुदासः सुवर्णमुद्रायाः अपेक्षया बुद्धदेवस्य आदरं कृतवान्। तस्य अनन्यभक्तिं दृष्ट्वा बुद्धदेवः तस्मै दिव्यं सन्तोषं दत्तवान्।

Exam Tip: Always make sure to answer full-sentence questions (पूर्णवाक्येन) by reformulating the text slightly using correct subject-verb agreement to show mastery of Sanskrit grammar.

Question 2. अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत।
चित्तम् उत्पलकोमलं केषां भवति?
उत्तरम् - महताम् (महापुरुषाणाम्)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत :
(i) महतां चित्तम् उत्पलकोमलं कदा भवति?
उत्तरम् - यदा समृद्धिः सम्पत्तिः वा आगच्छति, तदा सज्जनानां मनः उत्पलवत् अतिशयकोमलं जायते।

(ii) आपत्सु महतां चित्तं कीदृशं भवति?
उत्तरम् - सङ्कटकालेषु महापुरुषाणां हृदयं पर्वतस्य दृढशिलावत् अतीव कठोरं भवति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'कमलम्' इत्यस्य शब्दस्य पर्यायपदं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत -
(अ) उत्पलम्
(ब) शतपत्री
(स) उटजम्
(द) मल्लिका
उत्तरम् - (अ) उत्पलम्

(ii) श्लोके प्रयुक्तस्य 'कोमलम्' इति पदस्य विलोमपदं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(अ) महतां
(ब) महाशैलम्
(स) शिला
(द) कर्कशम्
उत्तरम् - (द) कर्कशम्
In simple words: सज्जनानां मनः सुखकाले कोमलं भवति, परन्तु सङ्कटकाले पर्वतोपमं दृढं वज्रसदृशं च भवति।

Exam Tip: Synonyms (पर्यायपदाः) and antonyms (विलोमपदाः) must be selected exactly from the verse's vocabulary to ensure complete accuracy.

खण्डः 'ख' (रचनात्मककार्यम्)

Question 3. मित्रस्य कुशलक्षेमं ज्ञातुं मित्रं प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयत।
Answer:
दिल्लीतः
तिथिः : 12-04-2014
प्रिय सखे रमेश!
सादरं नमस्कारः।
(i) चिरकालात् भवदीयपत्रस्य प्रतीक्षां करोमि। पूर्वं भवतः प्रायेण प्रतिमासं पत्रं (ii) प्रेष्यन्ति स्म। परं सम्प्रति षड् सप्त वा मासाः (iii) व्यतीताः, भवतः एकम् अपि (iv) पत्रं न प्राप्तम्। अत्र किं कारणम् इति चिन्तया मम मनः नितरां (v) व्याकुलं वर्तते। अतः सम्प्रति कृपया (vi) यथाशीघ्रं पत्रं संप्रेष्य मम (vii) आशंकायाः निवारणं कर्त्तव्यं, येन मम (viii) मनसि चिन्ता न स्यात्। (ix) अस्मिन् पत्रे न इतः अधिकं किञ्चित् लेखितुं कामये। अन्यत् सर्वं पत्रोत्तरे (x) निवेदयिष्यामि।
मङ्गलाकाङ्क्षी
क, ख, ग
In simple words: मित्राय लिखिते अस्मिन् पत्रे सुहृद् तस्य कुशलं प्रष्टुं तथा च बहुकालात् पत्रं न प्राप्तम् इति कारणं ज्ञातुं चिन्तां प्रकटयति।

Exam Tip: Read the entire letter before filling the blanks to grasp the context, tense, and flow of sentences.

Question 4. अधःप्रदत्तम् चित्रम् आधृत्य मञ्जूषायाः प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत -
Answer:
मञ्जूषायाः सहायतया पञ्च वाक्यानि :
1. चित्रेऽस्मिन् एकं विशालं प्रीतिभोजनं दृश्यते। (A grand feast is seen in this picture.)
2. भोजनशालायाम् आसन्दिकाः आसनानि च व्यवस्थितानि सन्ति। (Chairs and seating are arranged in the dining hall.)
3. पाचकः दर्व्या साहाय्येन कटाहं चालयति। (The cook is stirring the pot with a ladle.)
4. त्रयः बालकाः विशालेषु पत्रेषु स्वादु व्यञ्जनानि खादन्ति। (Three boys are eating delicious dishes on large leaves.)
5. पटले विविधाः स्थाल्यः कटाहः च स्थापिताः सन्ति। (Various plates and a pot are placed on the table.)

[अथवा विकल्पः - तरणतालम्]
1. स्वच्छजले बालकाः बालिकाश्च तरन्ति। (Children swim in clean water.)
2. ते आनन्देन जले जलक्रीडां कुर्वन्ति। (They joyfully play in the water.)
3. तरणं सर्वदा स्वास्थ्यवर्धकं भवति। (Swimming is always beneficial for health.)
4. अत्र प्रशिक्षिकाः बालकेभ्यः तरणस्य प्रशिक्षणं यच्छन्ति। (Trainers give swimming lessons to the children here.)
5. जलक्रीडया बालकाः चिन्तरहिताः भवन्ति। (With water play, children remain worry-free.)
In simple words: इदं चित्रं भोजनशालायाः अस्ति यत्र पचन्ति जनाः बालकाश्च भोजनं गृह्णन्ति।

Exam Tip: Construct simple, short sentences using the nominative-accusative-verb sequence to minimize grammatical errors in picture descriptions.

खण्डः 'ग' (अनुप्रयुक्तव्याकरणम्)

Question 5. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिच्छेदम् अथवा सन्धिं कृत्वा लिखत।
(i) महाभारतस्य नै + अकः श्रीकृष्णः अस्ति।
(ii) रेखा विद्यालयात् गृहम् + गच्छति।
(iii) रामः जगद्बन्धुः आसीत्।
(iv) कश्चित् नगरे सः तिष्ठति।
Answer:
(i) नै + अकः = नायकः (अयादि सन्धिः - ऐ स्थाने आय्)
(ii) गृहम् + गच्छति = गृहङ्गच्छति (or गृहं गच्छति - अनुस्वार/परसवर्ण सन्धिः)
(iii) जगद्बन्धुः = जगत् + बन्धुः (जशत्व सन्धिः - त् स्थाने द्)
(iv) कश्चित् = कः + चित् (विसर्ग सन्धिः - विसर्गस्य शकारः)
In simple words: एतानि वाक्यानि सन्धि-नियमैः युक्तानि सन्ति। वर्णानां परस्परं मेलनेन सन्धिः भवति।

Exam Tip: Note the change of vowel/consonant carefully - such as standard अयादि rules like ऐ + अ = आय् to score full marks.

Question 6. रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(i) कर्मपुरे प्रच्छन्नभाग्यः नामक कश्चित् कुमारः आसीत्।
(अ) प्रच्छन्नं भाग्यं येन सः
(ब) प्रच्छन्ना भाग्या या सा
(स) प्रच्छन्नः भाग्यः यः सः
(द) प्रच्छन्नं भाग्यं यस्य सः

(ii) दत्तम् धनम् यस्मै सः जनः आगतः।
(अ) दत्तधनम्
(ब) दत्तधनः
(स) दत्तधनानि
(द) दत्तधनाय

(iii) पिककाकयोः भेदं कथय।
(अ) पिका काकः च तयोः
(ब) काकः पिकः च तस्मात्
(स) पिकः काकः च तेषां
(द) पिकः च काकः च तयोः

(iv) राजा विनयेन सहितम् अवदत्।
(अ) सविनयेन
(ब) सविनयः
(स) सविनयम्
(द) सविनये

(v) यथाकालम् कार्यम् कुरु।
(अ) कालः यथा
(ब) कालम् अनतिक्रम्य
(स) कालः अनतिक्रम्य
(द) कालेन अनतिक्रम्य
Answer:
(i) (द) प्रच्छन्नं भाग्यं यस्य सः (बहुव्रीहि समासः)
(ii) (ब) दत्तधनः (बहुव्रीहि समासः)
(iii) (द) पिकः च काकः च तयोः (इतरेतर द्वन्द्व समासः - षष्ठी विभक्तिः)
(iv) (स) सविनयम् (अव्ययीभाव समासः)
(v) (ब) कालम् अनतिक्रम्य (अव्ययीभाव समासः - 'यथा' स्थाने 'अनतिक्रम्य')
In simple words: समासेन शब्दानां सङ्क्षेपः क्रियते। यथाकालम् कालानतिक्रमणं दर्शयति, पिककाकयोः द्वन्द्वं दर्शयति।

Exam Tip: Look for case endings in the choices - like 'तयोः' for dual द्वन्द्व समासव्याख्या to match the plural/singular form of the question.

Question 7. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां 'प्रकृतिप्रत्ययौ' संयोज्य विभज्य वा समुचितम् उत्तरं प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(i) सर्वे जीवाः अत्र परस्परं भावयन्तः मोदन्ताम्।
(अ) भाव् + शानच्
(ब) भाव् + तः
(स) भावय् + क्तवतु
(द) भावय् + शतृ

(ii) तदेव महात्मनः तथ्यतः समत्वम् इति कथ्यते।
(अ) सम + क्त्व
(ब) सम + त्वः
(स) सम + त्वम्
(द) समत् + त्वं

(iii) विपुल+टाप् च अत्र वनसम्पदा।
(अ) विपुलेन
(ब) विपुलः
(स) विपुला
(द) विपुलता

(iv) कंसस्य क्रूर+तल् महाभारते प्रसिद्धा।
(अ) क्रूरतां
(ब) क्रूरता
(स) क्रूरत्व
(द) क्रूरतया

(v) पचमाना माता बालकं पाठयति।
(अ) पच् + शानच्
(ब) पच् + शतृ
(स) पच् + थानच्
(द) पच् + क्त
Answer:
(i) (द) भावय् + शतृ (शानच् आत्मनेपदिभ्यः, शतृ परस्मैपदिभ्यः प्रयुज्यते)
(ii) (स) सम + त्वम् (त्व-प्रत्ययः भावार्थे नपुंसकलिङ्गे भवति)
(iii) (स) विपुला (स्त्रीलिङ्गे टाप्-प्रत्ययेन आकारान्तता भवति)
(iv) (ब) क्रूरता (तल्-प्रत्ययः भावार्थे स्त्रीलिङ्गे प्रयुज्यते)
(v) (अ) पच् + शानच् (शानच् प्रत्ययेन वर्तमानकाले आत्मनेपदि धातुः सिध्यति)
In simple words: प्रकृति-प्रत्यययोः योगेन धातवः प्रातिपदिकानि च विशिष्टार्थे रूपान्तरिताः भवन्ति।

Exam Tip: Pay attention to suffixes: 'तल्' suffix always forms a feminine noun ending in 'ता', and 'त्व' always forms a neuter noun ending in 'त्वम्'.

Question 8. अधोलिखित वाक्येषु रिक्त स्थानानि मञ्जूषायाः प्रदत्त-अव्ययपदैः पूरयित्वा वाक्यानि पुनर्लिखत।
(i) _________ मम अवकाशः आसीत्।
(ii) यत्र परिश्रमः, _________ सफलता।
(iii) अहम् _________ विद्यालयं न गमिष्यामि।
(iv) _________ असत्यं न ब्रूयात्।
(v) त्वम् कार्यक्रमं द्रष्टुम् _________ गमिष्यसि?
मञ्जूषा - तत्र, कदापि, कदा, श्वः, ह्यः
Answer:
(i) ह्यः मम अवकाशः आसीत्। (Yesterday was my holiday.)
(ii) यत्र परिश्रमः, तत्र सफलता। (Where there is effort, there is success.)
(iii) अहम् श्वः विद्यालयं न गमिष्यामि। (I will not go to school tomorrow.)
(iv) कदापि असत्यं न ब्रूयात्। (One should never speak untruth.)
(v) त्वम् कार्यक्रमं द्रष्टुम् कदा गमिष्यसि? (When will you go to watch the program?)
In simple words: अव्ययानि ते शब्दाः सन्ति येषु विभक्ति-लिङ्ग-वचनानां प्रभावेन परिवर्तनं न भवति। ह्यः भूतकालं श्वः च भविष्यत्कालं सूचयति।

Exam Tip: Past tense verbs like 'आसीत्' indicate that the time-related blank must be filled with 'ह्यः' (yesterday) rather than 'श्वः' (tomorrow).

Question 9. अधोलिखितवाक्येषु अङ्कानां संस्कृतसंख्यावाचकशब्दानां वा उचितपदैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(i) एकदा (एक) _________ वृक्षे (त्रि) _________ काकाः निवसन्ति स्म। तत्र (द्वि) _________ कोकिले अपि आगते। (पञ्चन्) _________ खगेषु परस्परं मैत्रीभावं आसीत्। तत्र (95) _________ खगाः समायान्ति स्म।
Answer:
(i) एकदा एकस्मिन् वृक्षे त्रयः काकाः निवसन्ति स्म। तत्र द्वे कोकिले अपि आगते। पञ्चसु खगेषु परस्परं मैत्रीभावं आसीत्। तत्र पञ्चनवतिः खगाः समायान्ति स्म।
In simple words: सङ्ख्याशब्दाः विशेषणरूपेण प्रयुज्यन्ते, अतः तेषां विभक्तिः लिङ्गं च विशेष्यपदस्य अनुसारं भवति। यथा 'वृक्षे' सप्तम्येकवचने, अतः 'एकस्मिन्'।

Exam Tip: Numbers 1 to 4 vary in gender (लिंग). For feminine dual like 'कोकिले', ensure you write 'द्वे', and for masculine plural like 'काकाः', write 'त्रयः'.

Question 10. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां स्थाने प्रदत्तविकल्पेभ्यः शुद्धं पदं चित्वा लिखत।
(i) मम स्यूते पुस्तकः अस्ति।
(अ) पुस्तके
(ब) पुस्तकम्
(स) पुस्तकानि
(द) पुस्तकाः

(ii) अद्य अवकाशः भविष्यति।
(अ) अस्ति
(ब) स्तः
(स) आसन्
(द) स्वः (श्वः)

(iii) वृक्षेषु मर्कटाः आरोहति।
(अ) आरोहतः
(ब) आरोहथ
(स) आरोहम्
(द) आरोहन्ति

(iv) धनिकाः धनं ददाति।
(अ) धनिकेन
(ब) धनिकैः
(स) धनिकः
(द) धनिकम्

(v) रामश्यामौ पिबथः।
(अ) पिबन्ति
(ब) पिबतः
(स) पिबति
(द) पास्यति

(vi) त्वम् छात्रः अस्मि।
(अ) अस्ति
(ब) असि
(स) सन्ति
(द) स्मः
Answer:
(i) (ब) पुस्तकम् (पुस्तक-शब्दः नपुंसकलिङ्गे प्रयुज्यते)
(ii) (द) स्वः (श्वः) (भविष्यत्काले 'श्वः' इत्यस्य प्रयोगः भवति, न तु अद्य)
(iii) (द) आरोहन्ति (कर्त्ता 'मर्कटाः' बहुवचने अस्ति, अतः क्रियापि बहुवचने भवेत्)
(iv) (स) धनिकः (क्रिया 'ददाति' एकवचने अस्ति, अतः कर्त्तापि एकवचने स्यात्)
(v) (ब) पिबतः (द्विवचने 'पिबतः' प्रथमपुरुषे शुद्धं रूपम् अस्ति)
(vi) (ब) असि ('त्वम्' इति मध्यमपुरुष-एकवचने 'असि' क्रिया प्रयुज्यते)
In simple words: व्याकरणस्य नियमानुसारं कर्त्ता-क्रियोः वचनं लिङ्गं च परस्परं सम्बद्धं शुद्धं च भवेत्।

Exam Tip: Correcting sentence errors requires checking three things: noun-adjective alignment, gender, and verb tense match with time markers.

खण्डः 'घ' (पठित-अवबोधनम्)

Question 11. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत।
कः सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखम् प्राचलत्?
उत्तरम् - दुष्टबुद्धिः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
बुद्धिमती पत्नी पश्चात्तापेन दग्धं स्वपतिं किं कर्तुम् अकथयत्?
उत्तरम् - बुद्धिमती पत्नी पश्चात्तापेन दग्धं स्वपतिं सान्त्वयन्ती चिन्तां परित्यज्य, धैर्यं धृत्वा दुःखं च विहाय नूतनोद्योगं कर्तुम् अकथयत्।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'शीघ्रम्' इति अर्थे किम् पदं अत्र प्रयुक्तम्?
(अ) समागतं
(ब) सपदि
(स) सर्वगतं
(द) सर्वं
उत्तरम् - (ब) सपदि

(ii) 'नीचैः' अस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(अ) निवेद्य
(ब) आर्या
(स) उच्चैः
(द) इदानीम्
उत्तरम् - (स) उच्चैः
In simple words: दुष्टबुद्धिः सज्जनानां वचनानि न श्रुतवान्। प्रच्छन्नभाग्यस्य पत्नी तु तस्मै सङ्कटकाले धैर्यं धर्तुं कार्यं च कर्तुम् उपदिष्टवती।

Exam Tip: Unseen/seen prose questions often feature synonyms like 'सपदि' for 'शीघ्रम्' or 'सद्यः' - memorizing these standard textbook words yields quick marks.

Question 12. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत।
कीदृशं कर्म न कर्त्तव्यम्?
उत्तरम् - अहितम् (अकल्याणकरम्)

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
नरः आत्मनः कृते कानि इच्छति?
उत्तरम् - मानवः स्वस्य कल्याणाय मङ्गलानि तथा च विविधानि सुखानि प्राप्तुम् वाञ्छति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'प्रभूतानि' पदस्य विशेष्यपदं किम्?
(अ) श्रेयः
(ब) सुखानि
(स) कर्म
(द) आत्मनः
उत्तरम् - (ब) सुखानि

(ii) 'इच्छति' इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
(अ) यः
(ब) सः
(स) श्रेयः
(द) कर्म
उत्तरम् - (अ) यः
In simple words: यः जनः स्वस्य मङ्गलं सुखं च वाञ्छति, सः अन्येभ्यः अहितं कष्टकरं च कार्यं कदापि न कुर्यात्।

Exam Tip: The adjective (विशेषण) and noun (विशेष्य) share the exact same gender, case, and number in Sanskrit verse, as seen in 'प्रभूतानि सुखानि'.

Question 13. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत।
ब्रह्मास्त्रं दत्त्वा अश्वत्थामा श्रीकृष्णम् किम् अयाचत्?
उत्तरम् - सुदर्शनचक्रम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
अश्वत्थामा कस्य चक्रं गृहीत्वा अपि चालयितुं शक्तः नाभवत्?
उत्तरम् - अश्वत्थामा भगवतः श्रीकृष्णस्य सुदर्शनचक्रं स्वहस्तेन धृत्वापि कम्पयितुम् असमर्थः अभवत्।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
(i) 'त्वत्' इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
(अ) ब्रह्मास्त्राय
(ब) युधिष्ठिराय
(स) कृष्णाय
(द) द्रौणये
उत्तरम् - (द) द्रौणये (Draunaye - अश्वत्थाम्ने)

(ii) 'असन्तुष्टः' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्?
(अ) पितुः
(ब) उपदेशने
(स) सः
(द) युधिष्ठिरः
उत्तरम् - (स) सः (अश्वत्थामा)
In simple words: अश्वत्थामा श्रीकृष्णस्य सुदर्शनचक्रं प्राप्तुम् ऐच्छत्, परन्तु सः चक्रं कम्पयितुम् अपि न शक्तवान्, यतः तस्य योग्यता नासीत्।

Exam Tip: In 'द्रौणि' (son of Drona), the dative singular (चतुर्थी) is 'द्रौणये'. Always match the case of the pronoun with the receiver of the action.

Question 14. अधोलिखितकथनद्वयस्य समुचितं भावं प्रदत्त-विकल्पेभ्यः चित्वा उत्तरपुस्तिकायां लिखत।
(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
(ख) क्रन्दनं वर्धते तस्य, नान्तं समधिगच्छति।
Answer:
(क) (iii) यथा एकैकबिन्दोः निपातेन घटः पूर्णः भवति तथैव विद्या धर्मः धनं च शनैः शनैः सङ्ग्रहेण एकत्रीक्रियन्ते।

(ख) (ii) यः व्यसनं प्राप्य मोहवशं केवलं परिदेवेत् तस्य क्रन्दनं वर्धते अन्तं च न समधिगच्छति।
In simple words: विद्या-धनयोः सङ्ग्रहः शनैः शनैः भवति यथा घटस्य पूरणम्। विपत्तौ केवलं रोदनेन कष्टं वर्धते, धैर्यधारणमेव उपायः।

Exam Tip: Select the option that captures the philosophical essence (भाव) of the subhashita rather than just translating individual words literal-by-literal.

Question 15. अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं मञ्जूषायाः उचितपदैः पूरयत।
Answer:
अन्वयः : यः षण्णाम् (i) द्वादशाशस्य, चतुर्विंशतिः (ii) पर्वणः, (iii) त्रिषष्टिशत - अस्य अर्थम् वेद स परः (iv) कविः।
In simple words: यः जनः महाभारतस्य विभिन्नविभागानां पर्वणां च अर्थं जानाति, स एव श्रेष्ठः विद्वान् कविः च कथ्यते।

Exam Tip: Complete the prose order (Anvaya) by matching the genders and case endings of the blank with the choices in the box.

Question 16. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(i) सङ्कल्पः वर्तमानकालदेशस्य परिचायकः।
(ii) कालः विश्वस्य आत्मा अस्ति।
(iii) सर्वः कामान् अवाप्नोतु।
(iv) कालस्य गणनायाः आधारः सूर्यः।
(v) सूर्यस्य द्वे गती।
Answer:
(i) सङ्कल्पः कस्य परिचायकः?
(ii) कालः कस्य आत्मा अस्ति?
(iii) सर्वः कान् अवाप्नोतु?
(iv) कालस्य गणनायाः आधारः कः?
(v) सूर्यस्य कति गती?
In simple words: प्रश्ननिर्माणावसरे रेखाङ्कितपदस्य लिङ्गं विभक्तिं वचनं च दृष्ट्वा 'किम्' शब्दस्य तद्रूपं प्रयोक्तव्यम्।

Exam Tip: Do not forget to end your question sentences with a question mark (?) to gain complete punctuation marks on this question.

Question 17. अधोलिखितवाक्यानि कथाक्रमानुसारं लिखत।
(i) प्रच्छन्नभाग्यः बाल्यकाले विद्यां न अधीतवान्।
(ii) एकस्मिन् नगरे प्रच्छन्नभाग्यः नाम कश्चित् कुमारः आसीत्।
(iii) दुष्टबुद्धेः संङ्ग्या प्रच्छन्नभाग्यः चौरः अभवत्।
(iv) तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा अवदताम् - भो! किमर्थं विषमे मार्गे क्रीडथ?
(v) प्रच्छन्नभाग्यस्य नेत्रे समुन्मीलिते जाते।
(vi) एकः बालकः उवाच भवन्तौ किमर्थं सुपथं त्यक्त्वा कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ?
(vii) प्रच्छन्नभाग्यः दुष्टबुद्धिम् अवदत् - 'सखे! साधुजनगर्हितम् इमं पन्थानं त्यजतु भवान्'।
(viii) एकदा स दुष्टबुद्धिना सह धनहरणार्थम् आगच्छत्।
Answer:
कथाक्रमानुसारं वाक्यानि :
1. (ii) एकस्मिन् नगरे प्रच्छन्नभाग्यः नाम कश्चित् कुमारः आसीत्।
2. (i) प्रच्छन्नभाग्यः बाल्यकाले विद्यां न अधीतवान्।
3. (iii) दुष्टबुद्धेः संङ्ग्या प्रच्छन्नभाग्यः चौरः अभवत्।
4. (viii) एकदा स दुष्टबुद्धिना सह धनहरणार्थम् आगच्छत्।
5. (iv) तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा अवदताम् - भो! किमर्थं विषमे मार्गे क्रीडथ?
6. (vi) एकः बालकः उवाच भवन्तौ किमर्थं सुपथं त्यक्त्वा कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ?
7. (v) प्रच्छन्नभाग्यस्य नेत्रे समुन्मीलिते जाते।
8. (vii) प्रच्छन्नभाग्यः दुष्टबुद्धिम् अवदत् - 'सखे! साधुजनगर्हितम् इमं पन्थानं त्यजतु भवान्'।
In simple words: इयं कथा प्रच्छन्नभाग्यस्य अस्ति यः कुसङ्गत्या चौरः अभवत्, परन्तु बालकानां वचनानि श्रुत्वा सः सन्मार्गं प्राप्तवान्।

Exam Tip: Arrange stories based on simple causal connections - such as 'entering a bad path' happening before the 'encounter with the child' who points it out.

Question 18. रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
(i) नरः परेभ्यः अहितं कर्म कदापि न कुर्यात्।
(अ) अशुभं (ब) हानिकारकं (स) सुखकरं (द) अविचारितं

(ii) आचारः प्रथमः धर्मः।
(अ) सदाचरणम् (ब) व्यवहारः (स) तपः (द) दानशीलता

(iii) लोके विद्वांस एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्त्तिताः।
(अ) कथिताः (ब) चिन्तिताः (स) प्रशंसिताः (द) श्रेष्ठाः
Answer:
(i) (ब) हानिकारकं (अहितं कर्म हानिकारकं अकल्याणकरं च कथ्यते)
(ii) (अ) सदाचरणम् (आचारः सदाचरणम् व्यवहारे शुद्धिः च)
(iii) (अ) कथिताः (प्रकीर्त्तिताः इत्यस्य अर्थः प्रसिद्धाः कथिताः वा अस्ति)
In simple words: संस्कृतवाक्येषु प्रसङ्गानुसारं पर्यायपदानां प्रयोगः क्रियते, येन अर्थस्य स्पष्टता भवति।

Exam Tip: Do not select general meanings - verify the contextual meaning (प्रसङ्गानुसारम्) within the specific lesson's context before choosing.