NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्

Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्

Review structured textbook solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्. Built according to NCERT guidelines for the 2026-27 academic year, these downloadable answers support daily revision and problem-solving accuracy.

Access NCERT Solutions and Answers

View or download the dedicated Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् solution resource below. Engaging with these textbook answers under focused study conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 curriculum for Sanskrit.

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

 

Question 1. एकपदेन उत्तरं लिखत-
(क) ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ?
(ख) ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के?
(ग) कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि?
(घ) विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान्?
(ङ) ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान्?
(च) प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ?
Answer:
(क) विनिता
(ख) ब्राह्मी सुन्दरी च
(ग) ब्राह्मीलिप्यां
(घ) भरताय
(ङ) तक्षशिला
(च) आभरणानि अनर्घवस्तूनि च
In simple words: दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में इस प्रकार हैं - पहले का उत्तर विनिता है, दूसरे का ब्राह्मी और सुन्दरी, तीसरे का ब्राह्मी लिपि, चौथे का भरत, पाँचवें का तक्षशिला और छठे का गहने तथा अमूल्य वस्तुएँ।

Exam Tip: परीक्षा में पूरे वाक्य के स्थान पर केवल एक उपयुक्त शब्द ही उत्तर के रूप में लिखें, जैसा कि निर्देश 'एकपदेन' में दिया गया है।

 

Question 2. पूर्णवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(क) देशे काः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता ?
(ख) महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः प्रशिक्षितवान्?
(ग) ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत्?
(घ) ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत्?
(ङ) ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ?
(च) जनानां मार्गदर्शनार्थं कं क्रमं रचितवान्?
Answer:
(क) देशे जनानाम् आलस्यम्, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः च इत्याद्याः अनेकाः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता।
(ख) महाराजः प्रजाः कृषिकार्यम्, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणम्, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणम्, पशूनां (गवाम् अश्वादीनां च) पालनम् इत्याद्यानि जीवनकौशलानि, काष्ठ-धातु-शिलाभिः गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणम्, पात्रनिर्माणम्, गृहनिर्माणम्, नगरनिर्माणादिकं च प्रशिक्षितवान्।
(ग) एकदा राजप्रासादे नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती कस्याश्चित् नर्तक्याः सहसा मृत्युः अभवत्। अनया घटनया ऋषभदेवस्य मनः विविकलं (विक्षुब्धं) जातम्। एषा एव तस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।
(घ) ऋषभदेवस्य प्रपौत्रः श्रेयांसः तस्मै पानाय इक्षुरसं समर्पितवान्। अनेन एव ऋषभदेवस्य दीर्घकालीनस्य उपवासस्य समाप्तिः अभवत्।
(ङ) फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षस्य एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
(च) जनानां मार्गदर्शनाय सः भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका च इति चतुर्विधं संघरूपं क्रमं रचितवान्।
In simple words: इन प्रश्नों के उत्तर पूरे वाक्य में दिए गए हैं। इनमें महाराज ऋषभदेव के जीवन, उनके उपदेशों, कार्यों और केवलज्ञान की प्राप्ति का विस्तृत विवरण दिया गया है।

Exam Tip: पूर्णवाक्येन उत्तर लिखते समय प्रश्नवाचक शब्द (जैसे काः, केषु, का) के स्थान पर सही उत्तर सूचक शब्द लिखकर पूरे वाक्य को ध्यानपूर्वक पूर्ण करें।

 

Question 3. विग्रहवाक्यम् - समस्तपदम् लिखत-
(क) महान् च असौ राजा च ....................................
(ख) प्रजानां सुखम् ....................................
(ग) मूलाः समस्याः ....................................
(घ) भोजनस्य निर्माणम् ....................................
(ङ) आर्थिकी स्थितिः ....................................
(च) प्राप्तः आनन्दः येन सः ....................................
(छ) विधिना लिखितम् ....................................
(ज) गृहं गृहं प्रति ....................................
(झ) ब्राह्मीनामा लिपिः ....................................
Answer:
(क) महाराजः
(ख) प्रजासुखम्
(ग) मूलसमस्याः
(घ) भोजननिर्माणम्
(ङ) आर्थिकस्थितिः
(च) प्राप्तानन्दः
(छ) विधिलिखितम्
(ज) प्रतिगृहम्
(झ) ब्राह्मीलिपिः
In simple words: समास विग्रह के स्थान पर उनके समस्त पदों को लिखा गया है, जैसे 'महान् च असौ राजा च' का समस्त पद 'महाराजः' होता है।

Exam Tip: समास बनाते समय विभक्ति का लोप करने और संधि नियमों का पालन करने का विशेष ध्यान रखें।

 

Question 4. वाक्यानि उदाहरणानुसारं परिवर्तयत-
यथा - जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्। -> जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।
(क) महाराजेन राज्यं समर्पितम् ।
(ख) केनापि तत् न चिन्तितम् ।
(ग) ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः ।
(घ) जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता ।
(ङ) ऋषभेण योजना कृता ।
Answer:
(क) महाराजः राज्यं समर्पितवान्।
(ख) कश्चित् अपि तत् न चिन्तितवान्।
(ग) ऋषभदेवः दीर्घकालिकः उपवासः कृतवान्।
(घ) जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः।
(ङ) ऋषभः योजनां कृतवान्।
In simple words: दिए गए वाक्यों को कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य (क्तवतु प्रत्यय का प्रयोग करके) में बदला गया है।

Exam Tip: कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य में बदलते समय कर्ता में प्रथमा विभक्ति और क्रिया में 'क्तवतु' प्रत्यय (जैसे कृतवान्, परिवर्तितवन्तः) का प्रयोग करें।

 

Question 5. सन्धिं कुरुत-
(क) इति + अतः : ....................................
(ख) च + इति : ....................................
(ग) देवस्य + अपि : ....................................
(घ) तथा + एव : ....................................
(ङ) इति + एतादृशाः : ....................................
(च) ब्राह्मीद्वारा + एव : ....................................
(छ) प्रस्थितः + अयम् : ....................................
Answer:
(क) इत्यतः
(ख) चेति
(ग) देवस्यापि
(घ) तथैव
(ङ) इत्येतादृशाः
(च) ब्राह्मीद्वारैव
(छ) प्रस्थितोऽयम्
In simple words: दिए गए शब्दों का संधि करके नए शब्द बनाए गए हैं, जैसे 'इति + अतः' मिलकर 'इत्यतः' बनता है।

Exam Tip: संधि करते समय यण, गुण, दीर्घ, वृद्धि और विसर्ग संधि के नियमों (जैसे इ + अ = य, अ + इ = ए) को ध्यान में रखें।

 

जैनधर्म के चौबीस तीर्थंकर

  • (१) ऋषभदेवः (आदिनाथः) - प्रथमः तीर्थङ्करः, 'आदिनाथः' इति प्रसिद्धः। आद्यः धर्मोपदेशकः, कृषिः, लिपि, कला, व्यवसायः च जगति आरब्धाः।
  • (२) अजितनाथः
  • (३) सम्भवनाथः
  • (४) अभिनन्दननाथः
  • (५) सुमतिनाथः
  • (६) पद्मप्रभुः
  • (७) सुपार्श्वनाथः
  • (८) चन्द्रप्रभुः
  • (९) पुष्पदन्तः (सुविधिनाथः)
  • (१०) शीतलनाथः
  • (११) श्रेयान्सनाथः
  • (१२) वासुपूज्यः
  • (१३) विमलनाथः
  • (१४) अनन्तनाथः
  • (१५) धर्मनाथः
  • (१६) शान्तिनाथः
  • (१७) कुन्थुनाथः
  • (१८) अरनाथः
  • (१९) मल्लिनाथः
  • (२०) मुनिसुव्रतः
  • (२१) नामिनाथः
  • (२२) नेमिनाथः (अरिष्टनेमिः)
  • (२३) पार्श्वनाथः
  • (२४) महावीरः (वर्धमानः) - चतुर्विंशः तीर्थङ्करः, जैनधर्मस्य परमो महापुरुषः। वैशाली-कुण्डग्रामे जातः। ‘पञ्चमहाव्रतानां’ प्रचारकः। अहिंसा, अपरिग्रह, संयमस्य महत्त्वं लोकाय उपदिष्टवान्।

 

जैनधर्म के प्रमुख तीर्थस्थान

  1. सम्मेतशिखरम् (पारसनाथ पर्वतः, झारखण्ड:)
  2. श्रवणबेलगोळ: (कर्नाटकम्)
  3. पावापुरी (बिहार:)
  4. रैवतकः (गिरनार:) पर्वतः (गुजरात:)
  5. शत्रुञ्जयपर्वत: (पदलिप्तपुरम् - पालीताणा, गुजरात:)
  6. राजगृहम् (बिहार:)
  7. अयोध्या (उत्तरप्रदेश:)
  8. काशी (वाराणसी) (उत्तरप्रदेश:)
  9. चम्पापुरम् (भागलपुर, बिहार:)
  10. हस्तिनापुरम् (उत्तरप्रदेश:)
  11. मिथिला (बिहार:)
  12. द्वारिका (गुजरात:)

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

 

Question 7. जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति? कस्मिन् समये खादन्ति?)
Answer: जैनसम्प्रदायानुसारं शुद्धं शाकाहारं भोजनं गृह्णन्ति। ते कन्दमूलानि (आलुकं, पलाण्डुं च) न खादन्ति। भोजनं सूर्यास्ततः पूर्वं (दिनस्य प्रकाशे) एव कुर्वन्ति, रात्रौ भोजनं सर्वथा वर्जयन्ति।
In simple words: जैन धर्म के अनुसार शुद्ध शाकाहारी भोजन किया जाता है। इसमें कन्दमूल (जैसे आलू, प्याज) नहीं खाया जाता और भोजन हमेशा सूर्यास्त से पहले (दिन के उजाले में) ही कर लिया जाता है।

Exam Tip: भोजन पद्धति के उत्तर में 'शाकाहार' और 'सूर्यास्त पूर्व भोजन' (रात्री भोजन त्याग) का उल्लेख मुख्य रूप से करें।

 

Question 8. पञ्चमहाव्रतानि लिखत।
Answer: जैनधर्मस्य पञ्चमहाव्रतानि निम्नलिखित-रूपाणि सन्ति:
१. अहिंसा (कस्यापि जीवस्य हिंसाम् न करणम्)
२. सत्यम् (सदा सत्यभाषणम्)
३. अस्तेयम् (चौर्यं न करणम्)
४. ब्रह्मचर्यम् (इन्द्रियनिग्रहः)
५. अपरिग्रहः (अनावश्यकवस्तूनां संग्रहं न करणम्)
In simple words: जैन धर्म के पांच महाव्रत इस प्रकार हैं - अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह (जरूरत से ज्यादा इकट्ठा न करना)।

Exam Tip: पांचों महाव्रतों के नाम संस्कृत में सही वर्तनी (स्पेलिंग) के साथ क्रमबद्ध रूप से लिखें।

 

Question 9. णमोकारमहामन्त्र दिवसस्य विषये किं जानन्ति इत्युपयुरि कक्षायां वदत।
Answer: णमोकारमहामन्त्रदिवसः जैनधर्मस्य परमपवित्रः उत्सवः अस्ति। अयं मन्त्रः प्राकृतभाषायां लिखितः अस्ति। अस्मिन् मन्त्रे पञ्चपरमेष्ठिनां (अरिहन्त-सिद्ध-आचार्य-उपाध्याय-साधूनां) वन्दनं क्रियते। अयं अनादि-निधन-मन्त्रः मन्यते, यः सर्वकल्याणकारी अस्ति।
In simple words: णमोकार महामंत्र दिवस जैन धर्म का एक बहुत पवित्र दिन है। इस महामंत्र में पांच परम श्रेष्ठ पूज्यों को नमस्कार किया जाता है, जो सभी दुखों को दूर करता है।

Exam Tip: उत्तर में 'पंचपरमेष्ठी' को नमस्कार करने और 'प्राकृत भाषा' के महत्व का उल्लेख विशेष रूप से करें।

 

Question 10. अधोलिखितान् गद्यांशान् पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभि नामकः कश्चन महाराजः । सः राजनीतौ युद्धतन्त्रे शासनादिषु च समर्थः । तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च । तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः । ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत् । यौवनेन विलसन्तं तं राजकुमारं वीक्ष्य नाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत् । अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुदभवन् । जनेषु परस्परं विद्वेषादयः भावनाः आविर्भवन् । तदा नाभिः “अयं कालः ऋषभस्य राजनीतेः परीक्षार्थं सुयोग्यः” इति मन्यमानः तस्मै राज्यं समर्पितवान् । ऋषभः यदा राजा अभवत् तदा सः आदौ जनानां समस्याः काः, दुर्भिक्षस्य कारणं किं, जनेषु कुतः परस्परं विद्वेषः, समस्यानां समाधानोपायाः के इत्यादिषु विषयेषु चिन्तनं कृतवान् ।
I. एकपदेन उत्तरत-
1. राज्ञः पत्नी कीदृशी आसीत्?
2. कः राजनीतौ युद्धतन्त्रे शासनादिषु च समर्थः आसीत्?
3. नाभिः कस्मैः राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत् ?
4. समाजे काः समस्याः समुदभवन्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. ऋषभः कीदृशः आसीत्?
2. ऋषभः यदा राजा अभवत् तदा सः किं चिन्तनं कृतवान्?
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत-
1. बुद्धिमती करुणाशालिनी च
2. नाभिः महाराजः
3. ऋषभाय / राजकुमाराय
4. दुर्भिक्षादयः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञः च आसीत्।
2. ऋषभः यदा राजा अभवत् तदा सः समाजे उद्भूतानां समस्यानां कारणानां समाधानोपायानां च विषये चिन्तनं कृतवान्।
In simple words: गद्यांश के आधार पर महाराज नाभि, उनकी पत्नी मरुदेवी और पुत्र ऋषभदेव के विषय में पूछे गए प्रश्नों के सटीक उत्तर दिए गए हैं।

Exam Tip: गद्यांश आधारित प्रश्नों के उत्तर सीधे गद्यांश की पंक्तियों को खोजकर और उचित विभक्ति का प्रयोग करके लिखें।

 

Question 11. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘समर्पितवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? (क) कालः (ख) नाभिः (ग) ऋषभस्य (घ) राज्यं
(ii) ‘दृष्ट्वा’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ? (क) वीक्ष्य (ख) आदौ (ग) कुतः (घ) तयोः
(iii) ‘अन्ते’ इत्यस्य पदस्य विलोमपदं किम् ? (क) आसीत् (ख) आदौ (ग) अयं (घ) अथ
Answer:
(i) (ख) नाभिः
(ii) (क) वीक्ष्य
(iii) (ख) आदौ
In simple words: दिए गए व्याकरणिक प्रश्नों के सही विकल्प इस प्रकार हैं - कर्तृपद 'नाभिः' है, 'दृष्ट्वा' के लिए 'वीक्ष्य' का प्रयोग हुआ है और 'अन्ते' का विलोम 'आदौ' है।

Exam Tip: विलोम, समानार्थक और कर्तृपद चुनते समय गद्यांश के संदर्भ और शब्द के मूल अर्थ को अवश्य जाँच लें।

 

Question 12. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
ऋषभः जनानां जीवने शान्तिं सुरक्षां न्यायव्यवस्थां च पुनः पुनः सुदृढां कृतवान् । एवम् ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च विनितानाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत् । समाजस्य उत्कर्षेण सः जनानां मनस्सु सुप्रतिष्ठितं स्थानं प्राप्तवान् । अतः तं प्रजाः प्रेम्णा राजा ऋषभदेवः इति कथयन्ति स्म। ऋषभदेवः समाजस्य उत्कर्षेण सह साम्राज्यस्यापि विस्तारं कृतवान् । एतादृशस्य महाराजस्य पुत्राः अपि शौर्येण पराक्रमेण बुद्धिबलेन च विश्वप्रसिद्धाः आसन्। तादृशेशु शते पुत्रेषु विशेषरूपेण भरतः बाहुबलिः च अत्यन्तं सुविख्यातौ । तथैव ऋषभस्य पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये अपि गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम् ।
I. एकपदेन उत्तरत-
1. के विश्वप्रसिद्धाः आसन् ?
2. कः जनानां न्यायव्यवस्थां सुदृढां कृतवान् ?
3. कौ सुविख्यातौ आस्ताम् ?
4. ब्राह्मी सुन्दरी च कस्मिन् प्रवीणे आस्ताम् ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. प्रजाः प्रेम्णा किमर्थं ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथयन्ति स्म ?
2. ऋषभदेवः साम्राज्यस्य विस्तारं कथं कृतवान् ?
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘आस्ताम्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? (क) प्रवीणे (ख) प्रसिद्धे (ग) द्वे कन्ये (घ) शास्त्रेषु
(ii) ‘सः जनानां मनस्सु ......’ अत्र ‘सः’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ? (क) भरताय (ख) जनाय (ग) ऋषभाय (घ) राज्याय
(iii) ‘विकासेन’ इत्यस्य पदस्य समानार्थकं पदं किम् ? (क) कौशलेन (ख) उत्कर्षेण (ग) शासनेन (घ) बलेन
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत-
1. महाराजस्य पुत्राः
2. ऋषभः
3. भरतः बाहुबलिः च
4. गणितादिषु शास्त्रेषु
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. समाजस्य सर्वतोमुखेनोत्कर्षेण सः जनानां मनसि सुप्रतिष्ठितं स्थानं प्राप्तवान्, अतः प्रजाः प्रेम्णा तं ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथयन्ति स्म।
2. ऋषभदेवः साम्राज्यस्य विस्तारं समाजनिर्माणेन सह कृतवान्।
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) (ग) द्वे कन्ये
(ii) (ग) ऋषभाय
(iii) (ख) उत्कर्षेण
In simple words: इस गद्यांश में महाराज ऋषभदेव के न्यायप्रिय शासन, उनके पुत्रों (भरत और बाहुबलि) तथा उनकी विदुषी पुत्रियों (ब्राह्मी और सुन्दरी) के विषय में पूछे गए प्रश्नों के उत्तर दिए गए हैं।

Exam Tip: सर्वनाम पद (जैसे 'सः') किसके लिए प्रयुक्त हुआ है, यह जानने के लिए गद्यांश में उस वाक्य के कर्ता को पहचानें।

 

Question 13. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
एकदा ऋषभदेवः राजप्रासादे नृत्यकलाप्रदर्शनम् आयोजितवान् । तत्र आगता काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता। अनया घटनया ऋषभदेवस्य मनः सहसा विक्षुब्धम् अभवत् । कथं काचित् आरोग्यवती स्त्री सहसा मरणं प्राप्तवती, किं नाम जीवनम्, कथं जीवनीयम्, इत्यादयः अनेके प्रश्नाः तस्य बुद्धौ आविर्भवन् । इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति, इदं सुखं स्थायि नास्ति इति विचिन्त्य स्थिरसुखस्य प्राप्त्यर्थं सः सर्वमपि परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान् । स्वस्य विशालं साम्राज्यं स्वपुत्रेषु विभक्तवान् । विशेषतया ‘विनिता’ राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः ।
I. एकपदेन उत्तरत-
1. नर्तकी सहसा कुत्र पतित्वा मृता ?
2. इह संसारे कीदृशं सुखं नास्ति ?
3. ऋषभदेवः कुत्र नृत्यकलाप्रदर्शनम् आयोजितवान्?
4. कः स्वस्य विशालं साम्राज्यं विभक्तवान्?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. किं कृत्वा अयं महामुनिः जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितः ?
2. किं विचिन्त्य ऋषभः सर्वमपि परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान्?
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘प्रश्नाः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम् ? (क) अनेके (ख) अनेकाः (ग) आगता (घ) इत्यादयः
(ii) ‘तस्य बुद्धौ’ अत्र ‘तस्य’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ? (क) ऋषभदेवः (ख) ऋषभदेवाय (ग) ऋषभदेवेन (घ) ऋषभदेवस्य
(iii) ‘मृता’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? (क) काचित् (ख) कथं (ग) आरोग्यवती (घ) स्त्री
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत-
1. भूमौ
2. स्थायि
3. राजप्रासादे
4. ऋषभदेवः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. स्वस्य विशालं साम्राज्यं स्वपुत्रेषु विभज्य (विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां च बाहुबलये समर्प्य) अयं महामुनिः जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितः।
2. संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति, सुखं च स्थायि नास्ति इति विचिन्त्य ऋषभः सर्वं परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान्।
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) (क) अनेके
(ii) (ख) ऋषभदेवाय
(iii) (घ) स्त्री
In simple words: नर्तकी की मृत्यु की घटना से वैराग्य प्राप्त कर महाराज ऋषभदेव के सन्यास लेने और साम्राज्य विभाजन के संबंध में पूछे गए प्रश्नों के उत्तर यहाँ दिए गए हैं।

Exam Tip: विशेष्य-विशेषण की पहचान करते समय ध्यान रखें कि दोनों में समान लिंग, विभक्ति और वचन होना चाहिए (जैसे 'अनेके प्रश्नाः')।

 

Question 14. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
कदाचित् तेषाम् एतादृशं व्यवहारं दृष्ट्वा जैनसन्यासिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा न चिनुयुः इति बोधनार्थं स्वयं भिक्षार्थं प्रस्थितः । अनुयायिनः अपि तस्य आचरणेन प्रभाविताः सन्तः भिक्षार्थं गताः । ग्रामेषु प्रतिगृहं गत्वा भिक्षां प्राप्य जीवनं निर्वर्तयन्ति स्म । परम् ऋषभः पूर्वं भोजनार्थं मौनेन भिक्षायचनं करणीयमिति मौनेन प्रतिगृहं भिक्षायाचनम् आरब्धवान्। परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा भिक्षायां किं दातव्यमिति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म। परं भिक्षायां भोजनपदार्थः देयः इति केनापि न चिन्तितम्। फलतः ऋषभदेवस्य दिने दिने सकष्टम् उपवासः करणीयः आपतितम्। कदाचित् ऋषभदेवः भोज्यपदार्थानाम् अभावे चतुःशतं दिनानि नैरन्तर्येण उपवासं कृतवान्।
I. एकपदेन उत्तरत-
1. ऋषभदेवः केषाम् अभावे चतुःशतं दिनानि उपवासं कृतवान्?
2. प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ?
3. मौनेन प्रतिगृहं गत्वा सः किम् आरब्धवान्?
4. के अपि तस्य आचरणेन प्रभाविताः सन्तः भिक्षार्थं गताः?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. ऋषभदेवः किमर्थं भिक्षार्थं प्रस्थितः ?
2. केनापि किं न चिन्तितम् ?
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘कृतवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? (क) उपवासं (ख) दिनानि (ग) ऋषभदेवः (घ) चतुःशतं
(ii) ‘याच्यायै’ इति पदस्य समानार्थकपदं किम् ? (क) भिक्षार्थम् (ख) भिक्षायां (ग) भिक्षा (घ) भिक्षायाचनं
(iii) ‘तेषां प्रियं महाराजं ......... ।’ अत्र ‘तेषां’ इति सर्वनामपदं केभ्यः प्रयुक्तम् ? (क) जना : (ख) जनस्य (ग) जनेभ्यः (घ) जनाय
(iv) ‘अनर्घम्’ इति पदस्य विलोमपदं किम्? (क) मूल्यहीनं (ख) बहुमूल्यं (ग) अमूल्यं (घ) अर्धम्
Answer:
I. एकपदेन उत्तरत-
1. भोज्यपदार्थानाम्
2. आभरणानि अनर्घवस्तूनि च
3. भिक्षायाचनम्
4. अनुयायिनः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
1. जैनसंन्यासिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा स्वयं न चिनुयुः इति पाठयितुं सः भिक्षार्थं प्रस्थितः।
2. भिक्षायां केवलं भोज्यपदार्थाः एव देयाः इति केनापि न चिन्तितम्।
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) (ग) ऋषभदेवः
(ii) (घ) भिक्षायाचनं
(iii) (ग) जनेभ्यः
(iv) (क) मूल्यहीनं
In simple words: इस गद्यांश में ऋषभदेव की कठिन भिक्षाचर्या, लोगों द्वारा अनजाने में उन्हें अन्न के बजाय आभूषण देने और उनके 400 दिनों के लंबे उपवास के विषय में प्रश्नों के उत्तर दिए गए हैं।

Exam Tip: समानार्थक शब्दों को चुनते समय ध्यान दें कि वे गद्यांश के मुख्य संदर्भ के अनुकूल हों।

 

Question 15. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्या प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) महाराजः राजनीतौ समर्थः आसीत् ।
(ख) मरुदेवी बुद्धिमती आसीत् ।
(ग) समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुदभवन् ।
(घ) नृपः मूलसमस्यानां परिष्हाराय विविधाः योजनाः रचितवान् ।
(ङ) प्रजासुखे राज्ञः सुखं भवति ।
(च) प्रजानां हिते राज्ञः हितं भवति ।
(छ) ब्राह्मीलिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते ।
(ज) ऋषभदेवः अरण्येषु मौनेन ध्यानं करोति स्म ।
(झ) अनुयायिनः निराहारं स्थातुं कष्टम् अनुभवन्ति स्म ।
(ञ) ऋषभदेवः जीवने परमसुखी आसीत् ।
Answer:
(क) महाराजः कस्याम् समर्थः आसीत् ?
(ख) मरुदेवी कीदृशी आसीत् ?
(ग) कुत्र दुर्भिक्षादयः समस्याः समुदभवन् ?
(घ) नृपः केषाम् परिष्हाराय विविधाः योजनाः रचितवान् ?
(ङ) प्रजासुखे कस्य सुखं भवति ?
(च) केषां हिते राज्ञः हितं भवति ?
(छ) ब्राह्मीलिप्यां के उपलभ्यन्ते ?
(ज) ऋषभदेवः अरण्येषु मौनेन किं करोति स्म ?
(झ) के निराहारं स्थातुं कष्टम् अनुभवन्ति स्म ?
(ञ) ऋषभदेवः जीवने कीदृशः आसीत् ?
In simple words: दिए गए वाक्यों के रेखांकित पदों के स्थान पर उचित प्रश्नवाचक सर्वनामों (जैसे कस्याम्, कीदृशी, कस्य) का प्रयोग कर प्रश्नवाचक वाक्य बनाए गए हैं।

Exam Tip: प्रश्न निर्माण करते समय उत्तर सूचक शब्द के लिंग, विभक्ति और वचन के अनुसार ही 'किम्' शब्द के रूपों का चयन करें और अंत में प्रश्नवाचक चिह्न (?) अवश्य लगाएँ।

 

Question 16. अधोलिखितश्लोकयोः मञ्जूषायाः सहायतया अन्वयं कुरुत-
(क) प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥
अन्वयः – प्रजासुखे .........(i).......... सुखं, प्रजानां च .........(ii)........ हितं। राज्ञः .....(iii) ......... हितं न (भवति), प्रजानां तु (यद्) .........(iv)......... (तत्) हितम् । (मञ्जूषा: राज्ञः, हिते, आत्मप्रियं, प्रियम्)
(ख) दैवाधीनं जगत्सर्वं जन्मकर्मशुभाशुभावहम् । संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम् ॥
अन्वयः-सर्वं जगत् ........(i)......... जन्म कर्म ........(ii)........। संयोगः .......(iii)....... वियोगः च दैवात् ........(iv)........ बलं न। (मञ्जूषा: देवाधीनं, शुभाशुभावहम्, च, परं)
Answer:
(क) (i) राज्ञः (ii) हिते (iii) आत्मप्रियं (iv) प्रियम्
(ख) (i) देवाधीनं (ii) शुभाशुभावहम् (iii) च (iv) परं
In simple words: दिए गए शेलोकों के अन्वय को मञ्जूषा की सहायता से रिक्त स्थानों को भरकर पूरा किया गया है।

Exam Tip: अन्वय करते समय श्लोक के गद्य रूप को ध्यान में रखें, जिससे कर्ता, कर्म और क्रिया का क्रम सही से बैठ सके।

 

Question 17. मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा विपरीतार्थकं पदं लिखत-
1. मूल्यहीनं ....................................
2. दुर्भिक्षं ....................................
3. ऊर्ध्व ....................................
4. स्तेयं ....................................
5. निरपेक्षं ....................................
6. अपावनः ....................................
7. शुक्लपक्षे ....................................
8. वाचालेन ....................................
9. गता ....................................
10. अपयशः ....................................
Answer:
1. अनर्घम्
2. सुभिक्षं
3. अधः
4. अस्तेयं
5. सापेक्षं
6. पावनः
7. कृष्णपक्षे
8. मौनेन
9. आगता
10. यशः
In simple words: इन विलोम शब्दों के जोड़े इस प्रकार हैं, जैसे 'शुक्लपक्षे' का विलोम 'कृष्णपक्षे' और 'वाचालेन' का विलोम 'मौनेन' होता है।

Exam Tip: विलोम शब्द लिखते समय ध्यान रखें कि वे उसी लिंग और विभक्ति में हों जिसमें मूल शब्द दिया गया है।

 

Question 18. समस्तपदानि लिखत-
(क) प्रजानाम् प्रियः – ....................................
(ख) कृषेः कार्यं – ....................................
(ग) प्रजानां हितम् – ....................................
(घ) पात्राणां निर्माणं – ....................................
(ङ) नृत्यकलायाः प्रदर्शनम् – ....................................
(च) आहारस्य अभावः – ....................................
(छ) प्रमुखाः सिद्धान्ताः – ....................................
Answer:
(क) प्रजाप्रियः
(ख) कृषिकार्यम्
(ग) प्रजाहितम्
(घ) पात्रनिर्माणम्
(ङ) नृत्यकलाप्रदर्शनम्
(च) निराहारः
(छ) प्रमुखसिद्धान्ताः
In simple words: समास विग्रह के पदों को मिलाकर समस्त पद बनाए गए हैं।

Exam Tip: षष्ठी तत्पुरुष समास बनाते समय पूर्व पद की विभक्ति का लोप कर के उत्तर पद के साथ जोड़ दें।

 

Question 19. सन्धिं कुरुत-
(क) इति + आदयः : ....................................
(ख) वसुधा + एव : ....................................
(ग) संयोगः + च : ....................................
(घ) समाधान + उपायाः : ....................................
(ङ) राजनीतिज्ञः + च : ....................................
(च) अथ + एकदा : ....................................
(छ) तत् + च : ....................................
(ज) तस्य + एव : ....................................
Answer:
(क) इत्यादयः
(ख) वसुधैव
(ग) संयोगश्च
(घ) समाधानोपायाः
(ङ) राजनीतिज्ञश्च
(च) अथैकदा
(छ) तच्च
(ज) तस्यैव
In simple words: पूछे गए शब्दों का संधि विच्छेद से संधि रूप इस प्रकार है, जैसे 'इति + आदयः' मिलकर 'इत्यादयः' बनता है।

Exam Tip: संधि करते समय स्वर, व्यंजन और विसर्ग संधि के मूलभूत नियमों का अभ्यास निरंतर करते रहें।

 

Question 20. अधोलिखितं कथांशं उचितक्रमेण लिखत-
1. सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान् ।
2. तच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्।
3. एकदा पर्यटनावासरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थिरस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म।
4. तच्च वैशाखमासस्य अक्षयतृतीया – दिनम् आसीत्।
5. अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः ।
6. अत्र त्रयोदशमासानां वैकल्पिकदिनेषु उपवासं कुर्वन्ति ।
7. अन्ते अक्षयतृतीयादिने इक्षुरसेन उपवासस्य समापनं कुर्वन्ति ।
8. जैनसम्प्रदाये वर्षतपपारणामहोत्सवः अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा) उत्तरप्रदेशे हस्तिनापुर चैत्यादिषु पवित्रतीर्थेषु आचर्यते ।
Answer:
1. एकदा पर्यटनावासरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थिरस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म।
2. तच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्।
3. सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्।
4. अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः।
5. तच्च वैशाखमासस्य अक्षयतृतीया - दिनम् आसीत्।
6. जैनसम्प्रदाये वर्षतपपारणामहोत्सवः अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा) उत्तरप्रदेशे हस्तिनापुरं चेत्यादिषु पवित्रतीर्थेषु आचर्यते।
7. अत्र त्रयोदशमासानां वैकल्पिकदिनेषु उपवासं कुर्वन्ति।
8. अन्ते अक्षयतृतीयादिने इक्षुरसेन उपवासस्य समापनं कुर्वन्ति।
In simple words: ऋषभदेव के उपवास तोड़ने की कथा की घटनाओं को उनके सही कालानुक्रम में व्यवस्थित किया गया है।

Exam Tip: कथाक्रम के प्रश्नों में सबसे पहले सभी वाक्यों का अर्थ समझें और फिर घटना के तार्किक प्रवाह के अनुसार उन्हें व्यवस्थित करें।

Free study material for Sanskrit

Free NCERT Textbook Explanations: Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्

Chapter Exercise Answers for Class 9 Sanskrit

Review comprehensive exercise answers for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्. Fully updated to match current NCERT syllabus guidelines, these textbook solutions help students verify their work and maintain accurate study notes.

Detailed Answer Guides for Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्

Clear, methodical explanations accompany every challenging problem within the Class 9 Sanskrit text. Engaging with these detailed answers lays a solid foundation for advanced learning and improves foundational clarity for upcoming assessments.

Complete Preparation Kit for Class 9 Exams

Frequent review of these structured answers builds strong analytical capabilities and response efficiency. Maximize your academic readiness by combining these textbook solutions with our curated study materials and mock evaluations for Class 9 Sanskrit.

FAQs

Where can I find the latest NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् for the 2026-27 session?

The complete and updated NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 9 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.

Are the Sanskrit NCERT solutions for Class 9 updated for the new 50% competency-based exam pattern?

Yes, our experts have revised the NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.

How do these Class 9 NCERT solutions help in scoring 90% plus marks?

Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् will help students to get full marks in the theory paper.

Do you offer NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् in multiple languages like Hindi and English?

Yes, we provide bilingual support for Class 9 Sanskrit. You can access NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् in both English and Hindi medium.

Is it possible to download the Sanskrit NCERT solutions for Class 9 as a PDF?

Yes, you can download the entire NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् in printable PDF format for offline study on any device.