NCERT Solutions Class 8 Sanskrit Chapter 13 वर्णोच्चारणशिक्षा

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

Question 1. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरत -
(क) वर्णोत्पत्तये शरीरे किं तन्त्रं कार्यं करोति?
(ख) नाभिप्रदेशात् प्रेरितः वायुः सर्वप्रथमं कुत्र स्पन्दते?
(ग) वर्णोच्चारणे सक्रियः भागः कः भवति?
(घ) मुख्यतया कति उच्चारणस्थानानि सन्ति?
(ङ) अङ्गुलिच्छिद्राणां साहाय्येन किं वाद्यते?
(च) मुरल्यां केषां प्रयोगात् विभिन्नस्वराः उत्पद्यन्ते?
Answer:
(क) वाय-बल-तन्त्रम् (वाक्-बल-तन्त्रम्)
(ख) उरः
(ग) करणम्
(घ) षट्
(ङ) मुरली
(च) अङ्गुलिच्छिद्राणाम्
In simple words: Give short, single-word answers to these questions about the human speech mechanism and sound production.

Exam Tip: Keep your answers precise and make sure you do not mix up technical terms like 'करणम्' (the active articulator) with 'स्थानम्' (the place of articulation).

Question 2. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) करणं किं भवति?
(ख) उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कुत्र निःसारयति?
(ग) मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि कीदृशं व्यवहरन्ति?
(घ) केषां वर्णानाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति?
(ङ) तालव्यानाम्, मूर्धन्यानाम्, दन्त्यानाम् च वर्णानाम् उच्चारणार्थं सामान्यं करणं किम् अस्ति?
(च) कण्ठ्यानाम्, ओष्ठ्यानाम्, नासिक्यानाम् च वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्थानस्य करणस्य च मध्ये किं भवति?
Answer:
(क) वर्णस्य उच्चारणसमये यः आस्यभागः स्थानं स्पृशति अथवा स्थानस्य समीपं याति, सः करणम् भवति।
(ख) उरः श्वासकोशस्थितं वायुम् ऊर्ध्वं कण्ठ-बिलम् प्रति निःसारयति।
(ग) मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि आस्यस्य स्थानानि इव व्यवहरन्ति।
(घ) कण्ठ्यानाम्, ओष्ठ्यानाम्, नासिक्यानाम् वर्णानाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति।
(ङ) तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा सामान्यं करणं अस्ति।
(च) एतेषां वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्वस्थानमेव करणम् भवति।
In simple words: Write full-sentence answers explaining how different mouth parts and breath control help in creating various speech sounds.

Exam Tip: For definitions (like 'करणम्'), memorise the exact Sanskrit phrasing from the chapter to ensure you score full marks.

Question 3. अधोलिखितेषु वाक्येषु आम् / न इति लिखित्वा उचितभाव सूचयत -
(क) श्वासकोशस्थितः वायुः ऊर्ध्वं चरन् पूर्वम् आस्यं प्राप्नोति।
(ख) सर्वप्रथमं नाभि-प्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः कण्ठं नोदयन्ति।
(ग) आस्यस्य आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः आवश्यकम् अस्ति।
(घ) तालव्य-वर्णाम् उच्चा रणार्थं दन्तः स्थानं स्पृशति।
(ड) मूर्धन्यानां वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति।
(च) तत्तत्स्थानस्य एव कश्चित् पूर्वभागः, तत्तत्स्थानस्य परभागं स्पृशति।
Answer:
(क) न
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
(च) आम्
In simple words: Read each statement about sound formation and write 'आम्' for true statements and 'न' for false ones.

Exam Tip: Be careful with physiological facts. For instance, dental sounds (दन्त्य) involve the teeth, while palatal sounds (तालव्य) involve the palate, not teeth.

Question 4. मुखे उपलब्धमानानि स्थानानि बहिष्ठात् अन्तः यथाक्रमम् (विपरीत-क्रमेण) लिखन्तु -
(क) मूर्धा - ______________
(ख) दन्तः - ______________
(ग) तालु - ______________
(घ) कण्ठः - ______________
(ङ) ओष्ठः - ______________
Answer:
(क) मूर्धा - ओष्ठः
(ख) दन्तः - दन्तः
(ग) तालु - तालु
(घ) कण्ठः - कण्ठः
(ङ) ओष्ठः - नासिका
In simple words: Arrange the parts of the mouth in reverse order, starting from the lips on the outside and going inside towards the throat.

Exam Tip: Remember the physical sequence of speech organs: Lips (ओष्ठः) -> Teeth (दन्तः) -> Palate (तालु) -> Throat (कण्ठः) to complete sequencing questions easily.

Question 5. यथायोग्यं मेलनं कुरुत -
Answer:

In simple words: Match each general speech organ (like lips or tongue) to its specific active part used during speech.

Exam Tip: Keep in mind that 'स्थानम्' is static (like the upper lip), while 'करणम्' is active (like the lower lip, which moves to make contact).