Get the most accurate NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest NCERT textbooks for Class 6 Sanskrit. Our expert-created answers for Class 6 Sanskrit are available for free download in PDF format.
Detailed Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit
For Class 6 students, solving NCERT textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 6 Sanskrit solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः solutions will improve your exam performance.
Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः NCERT Solutions PDF
पेज 145 - अभ्यास कार्य
Question 1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु -
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?
(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
Answer:
(क) भिक्षाटनम् (भिक्षाटनं करोति स्म।)
(ख) धनिकः (धनिकः आगच्छति।)
(ग) प्रभूतधनम् / धनम् (धनम् इच्छति।)
(घ) शरीराङ्गानि (शरीराङ्गानि याचितवान्।)
(ङ) मानवजन्म (मानवजन्म प्राप्तवन्तः।)
In simple words: इस प्रश्न में पाठ की कहानी के आधार पर पूछे गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में देने हैं, जैसे भिक्षुक भीख मांगता था, रास्ते में एक अमीर आदमी आया और भाग्य से हमें यह अमूल्य मानव जीवन मिला है।
Exam Tip: एकपदेन उत्तर लिखते समय उत्तर सटीक और सही विभक्ति में होना चाहिए, जैसे 'कस्मात्' या 'किम्' के अनुसार ही उत्तर शब्द चुनें।
Question 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि 'आम्' अथवा 'न' इति पदेन लिखन्तु -
यथा - ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत्। - आम्
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत्।
(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति।
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति।
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति।
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति।
Answer:
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
In simple words: इस प्रश्न में कहानी के वाक्यों को पढ़कर सही बात के लिए 'आम्' (हाँ) और गलत बात के लिए 'न' (नहीं) लिखना है।
Exam Tip: पाठ की कहानी की घटनाओं को अच्छी तरह याद रखें, जैसे लोगों ने भिखारी को भीख दी थी, दण्ड नहीं दिया था, इसलिए वहाँ 'न' आएगा।
Question 3. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु -
यथा - चन्द्र शेखरः लेखं लिखति। - चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति।
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति।
(ख) मातामही कथां श्रावयति।
(ग) सैनिकः मां रक्षति।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति।
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति।
Answer:
(क) आपणिकः अङ्कन्यौ ददाति।
(ख) मातामही कथे श्रावयति।
(ग) सैनिकः आवां रक्षति।
(घ) कृष्णः कन्दुके गृह्णाति।
(ङ) छात्रः श्लोकौ पठति।
In simple words: इस अभ्यास में हमें वाक्यों में कर्म कारक (द्वितीया विभक्ति) वाले शब्दों को एकवचन से बदलकर द्विवचन (दो चीजों के लिए) में लिखना है, जैसे 'कथाम्' का 'कथे' और 'माम्' (मुझे) का 'आवाम्' (हम दोनों को) होता है।
Exam Tip: विभिन्न शब्द रूपों के द्वितीया विभक्ति द्विवचन रूपों (जैसे कन्दुकम् → कन्दुके, श्लोकम् → श्लोकौ) का लिखित अभ्यास करें, यह व्याकरण की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है।
Question 4. चित्रं दृष्ट्या द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु -
(क) लड़कियाँ स्कूल जा रही हैं। (Girls going to school)
(ख) पक्षी दाने चुग रहे हैं। (Birds eating grains)
(ग) शिक्षक बच्चों को पढ़ा रहे हैं। (Teacher teaching students)
(घ) नर्तकी वस्त्र धारण कर रही है। (Dancer wearing clothes)
(ङ) बालक पुस्तक स्वीकार कर रहा है। (Boy receiving a book)
Answer:
(क) बालिकाः विद्यालयं गच्छन्ति।
(ख) पक्षिणः धान्यं खादन्ति।
(ग) शिक्षकः छात्रान् पाठयति।
(घ) नर्तकी वस्त्रं धरति।
(ङ) अहं पुस्तकं स्वीकरोमि।
In simple words: इस प्रश्न में दिए गए चित्रों को देखकर द्वितीया विभक्ति (कर्म कारक) का प्रयोग करते हुए सरल वाक्य बनाने हैं, जैसे 'लड़कियाँ विद्यालय (विद्यालयं) जाती हैं'।
Exam Tip: वाक्य बनाते समय क्रियापद का कर्ता के पुरुष और वचन के साथ सही तालमेल बैठाएं, जैसे 'बालिकाः' (बहुवचन) के साथ 'गच्छन्ति' क्रिया लगेगी।
Question 5. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु -
यथा - भक्तः (देव) नमति। - भक्तः देवं नमति।
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति।
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति।
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति।
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति।
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि।
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति।
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति।
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति।
Answer:
(क) छात्राः ग्रन्थं पठन्ति।
(ख) बालकाः कथां लिखन्ति।
(ग) रमा लेखनीं क्रीणाति।
(घ) शिक्षकः माम् पाठयति।
(ङ) अर्जुनः नदीं पश्यति।
(च) पितामही रजनीं आह्वयति।
(छ) अहं त्वां नमस्करोमि।
(ज) कृषकः क्षेत्रं कर्षति।
(झ) पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति।
(ञ) चित्रकारः चित्रं रचयति।
In simple words: कोष्ठक (ब्रैकेट) में दिए गए शब्दों को द्वितीया विभक्ति के एकवचन रूप (जैसे देव का देवं, अस्मद् का माम्) में बदलकर वाक्यों के खाली स्थान भरने हैं।
Exam Tip: सर्वनाम शब्दों जैसे 'अस्मद्' का द्वितीया एकवचन 'माम्' और 'युष्मद्' का 'त्वां' होता है। इन्हें विशेष रूप से याद कर लें, ये परीक्षा में बार-बार पूछे जाते हैं।
Question 6. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु -
यथा - वयं सुभाषितं वदामः। - वयं सुभाषितानि वदामः।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति।
(ग) जननी पाकं पचति।
(घ) मातामहः मां बोधयति।
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति।
Answer:
(क) अरुणः दूरवाणीः नयति।
(ख) पिता लेखनीः आनयति।
(ग) जननी पाकान् पचति।
(घ) मातामहः अस्मान् बोधयति।
(ङ) अग्रजा युष्मान् आह्वयति।
In simple words: इस प्रश्न में हमें वाक्यों में प्रयुक्त कर्म कारक के एकवचन शब्दों को बहुवचन में बदलना है, जैसे 'लेखनीम्' (एक कलम) का 'लेखनीः' (बहुत सारी कलमें) और 'माम्' (मुझे) का 'अस्मान्' (हम सबको) हो जाएगा।
Exam Tip: सर्वनामों के बहुवचन रूपों को याद रखें: द्वितीया विभक्ति में 'माम्' का बहुवचन 'अस्मान्' और 'त्वाम्' का बहुवचन 'युष्मान्' होता है।
Question 7. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दस वाक्यानि रचयन्तु -
(Look at the picture and write ten sentences using accusative case:)
Answer:
(क) बालकाः कन्दुकं क्रीडन्ति। (बालक गेंद खेल रहे हैं।)
(ख) छात्राः पुस्तके पठन्ति। (छात्र पुस्तकें पढ़ रहे हैं।)
(ग) बालिकाः भोजनं कुर्वन्ति। (लड़कियाँ भोजन कर रही हैं।)
(घ) शिक्षकः छात्रान् पाठयति। (शिक्षक छात्रों को पढ़ा रहे हैं।)
(ङ) बालकः चित्रं रचयति। (बालक चित्र बना रहा है।)
(च) बालिका पुष्पं पश्यति। (लड़की फूल देख रही है।)
(छ) छात्रः लेखनीं धारयति। (छात्र कलम धारण कर रहा है।)
(ज) बालकाः उद्यानं गच्छन्ति। (बालक बगीचे जा रहे हैं।)
(झ) छात्राः कार्यं कुर्वन्ति। (छात्र कार्य कर रहे हैं।)
(ञ) बालिका जलं पिबति। (लड़की पानी पी रही है।)
In simple words: इस चित्र में बच्चे अलग-अलग खेल खेल रहे हैं, योगासन कर रहे हैं और पढ़ रहे हैं। हमें इन क्रियाओं को देखकर द्वितीया विभक्ति के १० आसान वाक्य संस्कृत में बनाने हैं।
Exam Tip: वाक्य रचना करते समय सरल और छोटे वाक्यों का चयन करें जिससे गलतियाँ होने की संभावना न्यूनतम हो जाए।
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः
Students can now access the NCERT Solutions for Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 6 Sanskrit textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest NCERT syllabus.
Detailed Explanations for Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 6 Sanskrit chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 6 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these NCERT Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Benefits of using Sanskrit Class 6 Solved Papers
Using our Sanskrit solutions regularly students will be able to improve their logical thinking and problem-solving speed. These Class 6 solutions are a guide for self-study and homework assistance. Along with the chapter-wise solutions, you should also refer to our Revision Notes and Sample Papers for Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः to get a complete preparation experience.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 6 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 6 Sanskrit. You can access NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14 आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः in printable PDF format for offline study on any device.