Official Class 7 Sanskrit Worksheets: All Chapters
Review targeted academic worksheets with the CBSE Class 7 Sanskrit Worksheet Set 15. Built according to official educational standards for the 2026-27 term, these downloadable Class 7 Sanskrit resources support effective daily practice and detailed self-evaluation for All Chapters.
Solved Practice Worksheets for Sanskrit
View or download the dedicated CBSE Class 7 Sanskrit Worksheet Set 15 resource below. Engaging with these practice papers under focused study conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 curriculum for All Chapters.
Question 1. कारक किसे कहते हैं ? कारक के भेद, लक्षण एवं उपपद विभक्तियों के नियम एवं उदाहरण लिखें।
Answer: कारक की परिभाषा: वाक्य में क्रिया के साथ सीधा सम्बन्ध रखने वाले पद को कारक कहते हैं। (क्रियाजनको कारकम्)
कारक के भेद: संस्कृत में कारक छः होते हैं-
1. कर्ता कारक (प्रथमा विभक्ति)
2. कर्म कारक (द्वितीया विभक्ति)
3. करण कारक (तृतीया विभक्ति)
4. संप्रदान कारक (चतुर्थी विभक्ति)
5. अपादान कारक (पंचमी विभक्ति)
6. अधिकरण कारक (सप्तमी विभक्ति)
(नोट: सम्बन्ध और सम्बोधन को कारक नहीं माना जाता है क्योंकि इनका क्रिया के साथ सीधा सम्बन्ध नहीं होता है।)
लक्षण एवं विभक्तियाँ:
- कर्ता कारक: जो क्रिया को करता है (प्रथमा विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{बालकः पठति}\)।
- कर्म कारक: जिसे सबसे अधिक चाहता है (द्वितीया विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{बालकः पुस्तकं पठति}\)।
- करण कारक: क्रिया की सिद्धि में जो सबसे सहायक हो (तृतीया विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{सः कलмена लिखति}\)।
- संप्रदान कारक: जिसके लिए दिया जाए या जिसे प्रसन्न किया जाए (चतुर्थी विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{नृपः विप्राय गां ददाति}\)।
- अपादान कारक: जिससे कोई वस्तु अलग हो (पंचमी विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{वृक्षात् पत्रं पतति}\)।
- अधिकरण कारक: क्रिया का आधार (सप्तमी विभक्ति) - उदाहरण: \(\text{खगाः वृक्षे वसन्ति}\)।
उपपद विभक्तियाँ और नियम:
1. द्वितीया विभक्ति: 'अभितः' (दोनों ओर), 'परिितः' (चारों ओर), 'समया' (निकट) के योग में द्वितीया विभक्ति होती है। उदाहरण: \(\text{ग्रामं अभितः वृक्षाः सन्ति}\)।
2. तृतीया विभक्ति: 'सह' (साथ), 'अलम्' (बस/पर्याप्त) के योग में तृतीया विभक्ति होती है। उदाहरण: \(\text{पुत्रेण सह पिता गच्छति}\)।
3. चतुर्थी विभक्ति: 'नमः' (नमस्कार), 'स्वाहा' के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है। उदाहरण: \(\text{गणेशाय नमः}\)।
4. पंचमी विभक्ति: 'बहिः' (बाहर), 'ऋते' (बिना) के योग में पंचमी विभक्ति होती है। उदाहरण: \(\text{ग्रामात् बहिः उद्यानम् अस्ति}\)।
5. षष्ठी विभक्ति: 'ऊपरि' (ऊपर), 'अधः' (नीचे) के योग में षष्ठी विभक्ति होती है। उदाहरण: \(\text{वृक्षस्य उपरि खगः अस्ति}\)।
In simple words: क्रिया को करने या उसमें सहायक शब्दों को कारक कहते हैं और विशेष शब्दों के साथ निश्चित विभक्तियों का प्रयोग उपपद विभक्ति कहलाता है।
Exam Tip: कारक के नाम, उनके चिह्न तथा उनसे संबंधित उपपद विभक्तियों के नियम (जैसे नमः के साथ चतुर्थी) अच्छी तरह याद रखें।
Question 2. निम्नलिखित संख्याओं को संस्कृत शब्दों में लिखें - 3, 6, 9, 12, 16, 21, 25, 32, 44, 50
Answer:
3 - त्रीणि (पुल्लिंग में त्रयः)
6 - षट्
9 - नव
12 - द्वादश
16 - षोडश
21 - एकविंशतिः
25 - पञ्चविंशतिः
32 - द्वात्रिंशत्
44 - चतुश्चत्वारिंशत्
50 - पञ्चाशत्
In simple words: दी गई अंकों वाली संख्याओं को संस्कृत भाषा के शब्दों में लिखा गया है।
Exam Tip: 1 से 50 तक की संस्कृत गिनती के वर्तनी (स्पेलिंग) का अभ्यास करें, विशेषकर विसर्ग और हलन्त का ध्यान रखें।
Question 3. अश्व, माला, वन, रवि, गति, भगिनी, अस्मद्, युष्मद् शब्दों के रूप लिखें।
Answer:
1. अश्व (अकारान्त पुल्लिंग - बालक के समान):
प्रथमा - अश्वः, अश्वौ, अश्वाः
द्वितीया - अश्वम्, अश्वौ, अश्वान्
तृतीया - अश्वेन, अश्वाभ्याम्, अश्वैः
चतुर्थी - अश्वाय, अश्वाभ्याम्, अश्वेभ्यः
पंचमी - अस्त्वात्, अश्वाभ्याम्, अश्वेभ्यः
षष्ठी - अश्वस्य, अश्वयोः, अश्वानाम्
सप्तमी - अश्вете, अश्वयोः, अश्वेषु
सम्बोधन - हे अश्व, हे अश्वौ, हे अश्वाः
2. माला (आकारान्त स्त्रीलिंग):
प्रथमा - माला, माले, मालाः
द्वितीया - मालाम्, माले, मालाः
तृतीया - मालया, मालाभ्याम्, मालाभिः
चतुर्थी - मालायै, मालाभ्याम्, मालाभ्यः
पंचमी - मालायाः, मालाभ्याम्, मालाभ्यः
षष्ठी - मालायाः, मालयोः, मालानाम्
सप्तमी - मालायाम्, मालयोः, मालासु
सम्बोधन - हे माले, हे माले, हे मालाः
3. वन (अकारान्त नपुंसकलिंग - फल के समान):
प्रथमा - वनम्, वने, वनानि
द्वितीया - वनम्, वने, वनानि
तृतीया - वनेन, वनाभ्याम्, वनैः
चतुर्थी - वनाय, वनाभ्याम्, वनेभ्यः
पंचमी - वनात्, वनाभ्याम्, वनेभ्यः
षष्ठी - वनस्य, वनयोः, वनानाम्
सप्तमी - वने, वनयोः, वनेषु
सम्बोधन - हे वन, हे वने, हे वनानि
4. रवि (इकारान्त पुल्लिंग):
प्रथमा - रविः, रवौ, रवयः
द्वितीया - रविम्, रवौ, रवीन्
तृतीया - रविणा, रभ्याम्, रविभिः
चतुर्थी - रवये, रभ्याम्, रविभ्यः
पंचमी - रवेः, रभ्याम्, रविभ्यः
षष्ठी - रवेः, रवयोः, रवीणाम्
सप्तमी - रवौ, रवयोः, रविषु
सम्बोधन - हे रवे, हे रवौ, हे रवयः
5. गति (इकारान्त स्त्रीलिंग):
प्रथमा - गतिः, गती, गतयः
द्वितीया - गतिम्, गती, गतीः
तृतीया - गत्या, गतिभ्याम्, गतिभिः
चतुर्थी - गतये (गत्यै), गतिभ्याम्, गतिभ्यः
पंचमी - गतेः (गत्याः), गतिभ्याम्, गतिभ्यः
षष्ठी - गतेः (गत्याः), गत्योः, गतीनाम्
सप्तमी - गतौ (गत्याम्), गत्योः, गतिषु
सम्बोधन - हे गते, हे गती, हे गतयः
6. भगिनी (ईकारान्त स्त्रीलिंग):
प्रथमा - भगिनी, भगिन्योः, भगिन्यः
द्वितीया - भगिनीम्, भगिन्योः, भगिनीः
तृतीया - भगिन्या, भगिनीभ्याम्, भगिनीभिः
चतुर्थी - भगिन्यै, भगिनीभ्याम्, भगिनीभ्यः
पंचमी - भगिन्याः, भगिनीभ्याम्, भगिनीभ्यः
षष्ठी - भगिन्याः, भगिन्योः, भगिनीनाम्
सप्तमी - भगिन्याम्, भगिन्योः, भगिनीषु
सम्बोधन - हे भगिनि, हे भगिन्यो, हे भगिन्यः
7. अस्मद् (सर्वनाम - तीनों लिंगों में समान):
प्रथमा - अहम्, आवाम्, वयम्
द्वितीया - माम् (आवां), आवाम् (नौ), अस्मान् (नः)
तृतीया - मया, आवाभ्याम्, अस्माभिः
चतुर्थी - मह्यम् (मे), आवाभ्याम् (नौ), अस्मभ्यम् (नः)
पंचमी - मत्, आवाभ्याम्, अस्मत्यः
षष्ठी - मम (मे), आवयोः (नौ), अस्माकम् (नः)
सप्तमी - मयि, आवयोः, अस्मासु
8. युष्मद् (सर्वनाम - तीनों लिंगों में समान):
प्रथमा - त्वम्, युवाम्, यूयम्
द्वितीया - त्वाम् (त्वाम्), युवाम् (वाम्), युष्मान् (वः)
तृतीया - त्वया, युवाभ्याम्, युष्माभिः
चतुर्थी - तुभ्यम् (ते), युवाभ्याम् (वाम्), युष्मभ्यम् (वः)
पंचमी - त्वत्, युवाभ्याम्, युष्मत्
षष्ठी - तव (ते), युवयोः (वाम्), युष्माकम् (वः)
सप्तमी - त्वयि, युवयोः, युष्मासु
In simple words: यहाँ दिए गए संज्ञा और सर्वनाम शब्दों के सभी विभक्तियों और वचनों में रूप लिखे गए हैं।
Exam Tip: शब्दरूपों को याद करते समय एकवचन, द्विवचन और बहुवचन की पंक्तियों को क्रमानुसार बोलकर अभ्यास करें।
Question 4. नृत्, पा, क्रीड्, अस्, दा, पच्, आ+नी, जि, नम्, स्मृ धातुओं के रूप लट, लृट्, लङ् एवं लोट् लकार में लिखें।
Answer:
1. नृत् (नृत्यति - दिवादिगण):
- लट्लकार (वर्तमानकाल): नृत्यति, नृत्यतः, नृत्यन्ति / नृत्यसि, नृत्यथः, नृत्यथ / नृत्यामि, नृत्यावः, नृत्यामः
- लृट्लकार (भविष्यत्काल): नर्त्यति, नर्त्यतः, नर्त्यन्ति / नर्त्यसि, नर्त्यथः, नर्त्यथ / नर्त्यामि, नर्त्यावः, नर्त्यामः
- लङ्लकार (भूतकाल): अनृत्यत्, अनृत्यताम्, अनृत्यन् / अनृत्यः, अनृत्यतम, अनृत्यत / अनृत्यम्, अनृत्याव, अनृत्याम
- लोट्लकार (आज्ञाचक्र): नृत्यतु, नृत्यस्ताम्, नृत्यन्तु / नृत्य, नृत्यतम, नृत्यत / नृत्यानि, नृत्याव, नृत्याम
2. पा (पिबति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: पिबति, पिबतः, पिबन्ति / पिबसि, पिबथः, पिबथ / पिबामि, पिबावः, पिबामः
- लृट्लकार: पास्यति, पास्यतः, पास्यन्ति / पास्यसि, पास्यथः, पास्यथ / पास्यामि, पास्यावः, पास्यामः
- लङ्लकार: अपिबत्, अपिबताम्, अपिबन् / अपिबः, अपिबतम, अपिबत / अपिबम्, अपिबाव, अपिबाम
- लोट्लकार: पिबतु, पिबताम्, पिबन्तु / पिब, पिबतम, पिबत / पिबानि, पिबाव, पिबाम
3. क्रीड् (क्रीडति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: क्रीडति, क्रीडतः, क्रीडन्ति / क्रीडसि, क्रीडथः, क्रीडथ / क्रीडामि, क्रीडावः, क्रीडामः
- लृट्लकार: क्रीडिष्यति, क्रीडिष्यतः, क्रीडिष्यन्ति / क्रीडिष्यसि, क्रीडिष्यथः, क्रीडिष्यथ / क्रीडिष्यामि, क्रीडिष्यावः, क्रीडिष्यामः
- लङ्लकार: अक्रीडत्, अक्रीडताम्, अक्रीडन् / अक्रीडः, अक्रीडतम, अक्रीडत / अक्रीडम्, अक्रीडाव, अक्रीडाम
- लोट्लकार: क्रीडतु, क्रीडताम्, क्रीडन्तु / क्रीड, क्रीडतम, क्रीडत / क्रीडानि, क्रीडाव, क्रीडाम
4. अस् (अस्ति - अदादिगण):
- लट्लकार: अस्ति, स्तः, सन्ति / असि, स्थः, स्थ / अस्मि, स्वः, स्मः
- लृट्लकार: भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति / भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ / भविष्यामि, भविष्यावः, भविष्यामः
- लङ्लकार: आसीत्, आस्ताम्, आसन् / आसीः, आस्तम्, आस्त / आसम्, आस्व, आस्म
- लोट्लकार: अस्तु, स्ताम्, सन्तु / एधि, स्तम्, स्त / अस्मानि, अस्माव, अस्माम
5. दा (यच्छति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: यच्छति, यच्छतः, यच्छन्ति / यच्छसि, यच्छथः, यच्छथ / यच्छामि, यच्छावः, यच्छामः
- लृट्लकार: दास्यति, दास्यतः, दास्यन्ति / दास्यसि, दास्यथः, दास्यथ / दास्यामि, दास्यावः, दास्यामः
- लङ्लकार: अयच्छत्, अयच्छताम्, अयच्छन् / अयच्छः, अयच्छतम, अयच्छत / अयच्छम्, अयच्छाव, अयच्छाम
- लोट्लकार: यच्छतु, यच्छताम्, यच्छन्तु / यच्छ, यच्छतम, यच्छत / यच्छानि, यच्छाव, यच्छाम
6. पच् (पचति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: पचति, पचतः, पचन्ति / पचसि, पचथः, पचथ / पचामि, पचावः, पचामः
- लृट्लकार: पच्यति, पच्यतः, पच्यन्ति / पच्यसि, पच्यथः, पच्यथ / पच्यामि, पच्यावः, पच्यामः
- लङ्लकार: अपचत्, अपचताम्, अपचन् / अपचः, अपचतम, अपचत / अपचम्, अपचाव, अपचाम
- लोट्लकार: पचतु, पचताम्, पचन्तु / पच, पचतम, पचत / पचानि, पचाव, पचाम
7. आ + नी (आनयति):
- लट्लकार: आनयति, आनयतः, आनयन्ति / आनयसि, आनयथः, आनयथ / आनयामि, आनयावः, आनयामः
- लृट्लकार: आनेष्यति, आनेष्यतः, आनेष्यन्ति / आनेष्यसि, आनेष्यथः, आनेष्यथ / आनेष्यामि, आनेष्यावः, आनेष्यामः
- लङ्लकार: आनीत, आनीताम्, आनयन् / आनयः, आनयतम्, आनयत / आनयम्, आनयाव, आनयाम
- लोट्लकार: आनयतु, आनयताम्, आनयन्तु / आनय, आनयतम्, आनयत / आनयानि, आनयाव, आनयाम
8. जि (जयति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: जयति, जयतः, जयन्ति / जयसि, जयथः, जयथ / जयामि, जयावः, जयमः
- लृट्लकार: जेष्यति, जेष्यतः, जेष्यन्ति / जेष्यसि, जेष्यथः, जेष्यथ / जेष्यामि, जेष्यावः, जेष्यामः
- लङ्लकार: अजयात्, अजयेताम्, अजयेन् / अजयः, अजयतम्, अजयत / अजयम्, अजयाव, अजयाम
- लोट्लकार: जयतु, जयताम्, जयन्तु / जय, जयतम्, जयत / जयानि, जयाव, जयाम
9. नम् (नमति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: नमति, नमतः, नमन्ति / नमसि, नमथः, नमथ / नमामि, नमावः, नमामः
- लृट्लकार: नंस्यति, नंस्यतः, नंस्यन्ति / नंस्यसि, नंस्यथः, नंस्यथ / नंस्यामि, नंस्यावः, नंस्यामः
- लङ्लकार: अनमत्, अनमताम्, अनमन् / अनमः, अनमतम्, अनमत / अनमम्, अनमाव, अनमाम
- लोट्लकार: नमतु, नमलाम्, नमन्तु / नम, नमतम्, नमत / नमानि, नमाव, नमाम
10. स्मृ (स्मरति - भ्वादिगण):
- लट्लकार: स्मरति, स्मरतः, स्मरन्ति / स्मरसि, स्मरथः, स्मरथ / स्मरामि, स्मरावः, स्मरामः
- लृट्लकार: स्मरिष्यति, स्मरिष्यतः, स्मरिष्यन्ति / स्मरिष्यसि, स्मरिष्यथः, स्मरिष्यथ / स्मरिष्यामि, स्मरिष्यावः, स्मरिष्यामः
- लङ्लकार: अस्मรัत् (अस्मरत्), अस्मरताम्, अस्मरन् / अस्मरः, अस्मरतम्, अस्मरत / अस्मरम्, अस्मराव, अस्मराम
- लोट्लकार: स्मरतु, स्मरताम्, स्मरन्तु / स्मर, स्मरतम्, स्मरत / स्मरानी, स्मराव, स्मराम
In simple words: यहाँ दी गई सभी दस धातुओं के चारों लकारों में रूप लिखे गए हैं।
Exam Tip: धातु रूपों में परस्मैपदि धातुओं के प्रत्यति (ति तः न्ति) और लङ् लकार में लगने वाले हलन्त व विसर्ग का ध्यान रखें।
Question 5. निम्नलिखित पदों से संस्कृत में एक एक वाक्य बनाएँ - वयं, त्वम्, सः, तौ, यूयम्, आवाम्, युवाम्, अहम्, ते, सा, ताः, अयम्, इयम्, इदम्।
Answer:
1. वयं - \(\text{वयं छात्राः स्मः।}\)
2. त्वम् - \(\text{त्वम् किं करोषि?}\)
3. सः - \(\text{सः बालकः पठति।}\)
4. तौ - \(\text{तौ गच्छतः।}\)
5. यूयम् - \(\text{यूयम् किमर्थं स्थ?}\)
6. आवाम् - \(\text{आवाम् गच्छावः।}\)
7. युवाम् - \(\text{युवाम् पुस्तके पठथः।}\)
8. अहम् - \(\text{अहं विद्यालयं गच्छामि।}\)
9. ते - \(\text{ते बालकाः क्रीडन्ति।}\)
10. सा - \(\text{सा बालिका पश्यति।}\)
11. ताः - \(\text{ताः महिलाः वदन्ति।}\)
12. अयम् - \(\text{अयम् छात्रः अस्ति।}\)
13. इयम् - \(\text{इयम् बालिका अस्ति।}\)
14. इदम् - \(\text{इदं पुस्तकम् अस्ति।}\)
In simple words: प्रत्येक सर्वनाम शब्द का प्रयोग करके एक सरल संस्कृत वाक्य बनाया गया है।
Exam Tip: वाक्य बनाते समय कर्ता और क्रिया का वचन तथा पुरुष समान होना चाहिए।
Question 6. निम्नलिखित क्रियापदों से संस्कृत में एक एक वाक्य बनाएँ - पठन्ति, करोति, गच्छामि, लेखिष्यसि, अनमत्, गच्छावः, पास्यामः, अहसत, कुर्मः, दास्यथ।
Answer:
1. पठन्ति - \(\text{बालकाः पुस्तकानि पठन्ति।}\)
2. करोति - \(\text{सः कार्यं करोति।}\)
3. गच्छामि - \(\text{अहं गृहं गच्छामि।}\)
4. लेखिष्यसि - \(\text{त्वं पत्रं लेखिष्यसि।}\)
5. अनमत् - \(\text{बालकः गुरुं अनमत्।}\)
6. गच्छावः - \(\text{आवाम् आपणं गच्छावः।}\)
7. पास्यामः - \(\text{वयं जलं पास्यामः।}\)
8. अहसत - \(\text{बालकाः अहसन् / बालकः अहसत।}\)
9. कुर्मः - \(\text{वयं कार्यं कुर्मः।}\)
10. दास्यथ - \(\text{यूयम् धनं दास्यथ।}\)
In simple words: दी गई क्रियाओं का प्रयोग करके उचित कर्ता के साथ वाक्य बनाए गए हैं।
Exam Tip: क्रियापद के लकार और पुरुष के अनुसार ही उचित कर्ता (अहम्, युवाम्, सः आदि) का चयन करें।
Question 7. अशुद्धि संशोधन करें -
क. तव गृहः कुत्र अस्ति ?
ख. त्रयः बालिकाः नृत्यन्ति ।
ग. ह्यः अहं मेळकं गमिष्यामि ।
घ. गोपालः दुग्धं न पिबिष्यति ।
ङ. जनाः ग्रामस्य प्रति गच्छन्ति ।
च. ग्रामस्य उभयतः नदी अस्ति ।
छ. सः नेत्राभ्यां बधिरः अस्ति ।
ज. माता पुत्रेषु क्रुध्यति ।
Answer:
क. शुद्ध वाक्य: \(\text{तव गृहं कुत्र अस्ति?}\) (गृह शब्द नपुंसकलिंग है, अतः 'गृहम्' होगा)
ख. शुद्ध वाक्य: \(\text{तिस्रः बालिकाः नृत्यन्ति।}\) (स्त्रीलिंग में तीन के लिए 'तिस्रः' होता है)
ग. शुद्ध वाक्य: \(\text{ह्यः अहं मेळकम् अगच्छम्।}\) ('ह्यः' भूतकाल का द्योतक है, अतः लङ् लकार होगा)
घ. शुद्ध वाक्य: \(\text{गोपालः दुग्धं न पास्यति।}\) (पा धातु का लृट्लकार रूप 'पास्यति' होता है)
ङ. शुद्ध वाक्य: \(\text{जनाः ग्रामं प्रति गच्छन्ति।}\) ('प्रति' के योग में द्वितीया विभक्ति होती है)
च. शुद्ध वाक्य: \(\text{ग्रामम् उभयतः नदी अस्ति।}\) ('उभयतः' के योग में द्वितीया विभक्ति होती है)
छ. शुद्ध वाक्य: \(\text{सः नेत्राभ्यां बधिरः अस्ति।}\) या \(\text{नेत्रेण बधिरः}\) (यहाँ 'नेत्राभ्यां' सही है क्योंकि दोनों आँखों से अंधा है)
ज. माता पुत्राय क्रुध्यति। ('क्रुध्' धातु के योग में चतुर्थी विभक्ति होती है)
In simple words: वाक्यों में लिंग, विभक्ति, वचन और लकार संबंधी अशुद्धियों को ठीक किया गया है।
Exam Tip: उपपद विभक्ति (प्रति, उभयतः, क्रुध्) और अव्यय शब्दों (ह्यः) के नियमों का विशेष ध्यान रखें।
Question 8. अपनी पाठ्यपुस्तक के 'सत्संगतिः कथं किं न करोति पुंसाम्' पाठ से पाँच श्लोकों को यादकर अर्थ सहित लिखें।
Answer:
श्लोक 1:
\(\text{जडाधिहति वाचि सत्यमुनतिं दिशति पापे पापम् अपाकरोति चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिम्।}\)
\(\text{सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् को नाम कल्पलतेव न प्रसीदति॥}\)
अर्थ: सत्संगति मनुष्यों की बुद्धि की जड़ता को दूर करती है, वाणी में सत्य लाती है, उन्नति करती है, पाप को दूर करती है, चित्त को प्रसन्न करती है और दिशाओं में कीर्ति फैलाती है। कहिए, सत्संगति मनुष्यों के लिए क्या नहीं करती? कल्पलता के समान यह कौन सी इच्छा है जिसे पूर्ण नहीं करती?
श्लोक 2:
\(\text{सीनां निकरं हरेत् सति जनानां प्रीतिं च वर्धयति।}\)
अर्थ: सज्जनों की संगति दुखों के समूह को हर लेती है और लोगों में प्रेम को बढ़ाती है।
श्लोक 3:
\(\text{पापानिवारयति यो हि युनक्ते हिताय गुह्यानि गूहति गुणान् प्रकटीकरोति।}\)
अर्थ: जो पाप से बचाता है, हित में लगाता है, गुप्त बातें छिपाता है और गुणों को प्रकट करता है - ऐसा मित्र सत्संग का रूप है।
श्लोक 4:
\(\text{आपदगतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति संतः॥}\)
अर्थ: जो विपत्ति आने पर साथ नहीं छोड़ता और समय पर सहायता करता है, संतजन उसी को सच्चा मित्र (सत्संग) कहते हैं।
श्लोक 5:
\(\text{येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।}\)
\(\text{ते मर्जीलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥}\)
अर्थ: जिनके पास विद्या, तप, दान, ज्ञान, शील, गुण या धर्म नहीं है, वे इस पृथ्वी पर मनुष्य के रूप में भारस्वरूप जानवर के समान घूमते हैं।
In simple words: पाठ्यपुस्तक से पाँच प्रसिद्ध श्लोक लिखकर उनके हिंदी अर्थ बताए गए हैं।
Question 10. निम्नलिखित मञ्जूषा के पदों की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्यों का अनुच्छेद लिखें。
मञ्जूषा - सङ्गीतप्रतियोगिता, विद्यालयस्य सभागारः, छात्रों, एकताङ्गीतम्, निर्णायकमणः, गावतः, ध्वनिविस्तारयकन्त्रम्, गुणानां विकासः।
Answer:
1. \(\text{अस्माकं विद्यालयस्य सभागारे सङ्गीतप्रतियोगिता अभवत्।}\)
2. \(\text{तत्र द्वौ छात्रौ सुन्दरम् एकताङ्गीतम् अगायतम्।}\)
3. \(\text{मञ्चे ध्वनिविस्तारकयन्त्रम् अपि आसीत्।}\)
4. \(\text{निर्णायकमणः (निर्णायकाः) बालकानां गानं श्रुत्वा प्रसन्नाः अभूवन्।}\)
5. \(\text{एतादृशाः कार्यक्रमाः बालकानां गुणानां विकासं कुर्वन्ति।}\)
In simple words: मञ्जूषा के शब्दों का प्रयोग करते हुए संगीत प्रतियोगिता पर पाँच सरल वाक्य लिखे गए हैं।
Exam Tip: अनुच्छेद लेखन में मञ्जूषा के सभी प्रमुख शब्दों का सही विभक्ति के साथ प्रयोग करें।
Question 11. प्रकृति प्रत्यय अलग करें - हसित्वा, आगत्य, प्रदाइ, दृष्ट्वा, आदाय, गत्वा, आनीय।
Answer:
1. हसित्वा - \(\text{हस् + क्त्वा}\)
2. आगत्य - \(\text{आ + गम् + ल्यप्}\)
3. प्रदाइ (प्रदाय) - \(\text{प्र + दा + ल्यप्}\)
4. दृष्ट्वा - \(\text{दृश् + क्त्वा}\)
5. आदाय - \(\text{आ + दा + ल्यप्}\)
6. गत्वा - \(\text{गम् + क्त्वा}\)
7. आनीय - \(\text{आ + नी + ल्यप्}\)
In simple words: शब्दों में से मूल धातु और प्रत्यय (क्त्वा या ल्यप्) को अलग करके दिखाया गया है।
Question 12. निम्नलिखित पदों के अर्थ लिखें - पूर्वेद्युः, ज्ञानामलोकेन, पृथग्भूत्वा, जाड्यम्, चेतः, अपाकरोति, पुंसाम्, सद्यः, गमनागमनस्य, परधैः।
Answer:
1. पूर्वेद्युः - पिछले दिन / बीते हुए दिन
2. ज्ञानामलोकेन - ज्ञान रूपी निर्मल प्रकाश से
3. पृथग्भूत्वा - अलग होकर
4. जाड्यम् - मूर्खता / जड़ता
5. चेतः - मन / चित्त
6. अपाकरोति - दूर करता है
7. पुंसाम् - मनुष्यों का / पुरुषों का
8. सद्यः - तुरंत / शीघ्र
9. गमनागमनस्य - आने-जाने का
10. परधैः (परदैः) - शत्रुओं से / अन्य लोगों से
In simple words: पाठ के कठिन संस्कृत शब्दों के हिंदी अर्थ लिखे गए हैं।
Exam Tip: पाठ के कठिन शब्दों के अर्थों को शब्दार्थ सहित अच्छी तरह याद कर लें।
Question 13. निम्नलिखित उपपदों के प्रयोग से दो दो वाक्य बनाएँ - अभितः, परितः, उभयतः, सह, किम्, नमः, स्वाहा, अलम्।
Answer:
1. अभितः (द्वितीया):
- \(\text{ग्रामम् अभितः वृक्षाः सन्ति।}\)
- \(\text{विद्यालयम् अभितः मार्गः अस्ति।}\)
2. परितः (द्वितीया):
- \(\text{विद्यालयं परितः छात्राः सन्ति।}\)
- \(\text{वाटिकां परितः भृङ्गाः भ्रमन्ति।}\)
3. उभयतः (द्वितीया):
- \(\text{मार्गम् उभयतः वृक्षाः सन्ति।}\)
- \(\text{नदीम् उभयतः हरियाली अस्ति।}\)
4. सह (तृतीया):
- \(\text{पुत्रेण सह पिता गच्छति।}\)
- \(\text{मित्रेण सह बालकः क्रीडति।}\)
5. किम् (किमर्थम् / क्या):
- \(\text{त्वं किम् करोषि?}\)
- \(\text{बालकः किम् पश्यति?}\)
6. नमः (चतुर्थी):
- \(\text{गणेशाय नमः।}\)
- \(\text{गुरवे नमः।}\)
7. स्वाहा (चतुर्थी):
- \(\text{अग्नये स्वाहा।}\)
- \(\text{इन्द्राय स्वाहा।}\)
8. अलम् (तृतीया - निषेध या पर्याप्त अर्थ में):
- \(\text{विवादेन अलम्। (झगड़ा मत करो)}\)
- \(\text{अलम् श्रमेण।}\)
In simple words: दिए गए उपपद शब्दों का नियमों के अनुसार वाक्यों में प्रयोग किया गया है।
Exam Tip: उपपद शब्दों के साथ लगने वाली सही विभक्ति (जैसे नमः के साथ चतुर्थी) का हमेशा ध्यान रखें।
Question 14. संस्कृत में अनुवाद करें -
क. मेरे घर में दस लोग हैं।
ख. हमारा विद्यालय सर्वोत्तम है।
ग. अभी तुम क्या कर रहे हो?
घ. कल हम गीता का पाठ करेंगे।
ङ. हम सब संस्कृत पढ़ते हैं।
च. संस्कृत भारत का गौरव है।
Answer:
क. \(\text{मम गृहे दश जनाः सन्ति।}\)
ख. \(\text{अस्माकं विद्यालयः सर्वोत्तमः अस्ति।}\)
ग. \(\text{इदानीं त्वं किं करोषि?}\)
घ. \(\text{श्वः वयं गीतायाः पाठं करिष्यामः।}\)
ङ. \(\text{वयं सर्वे संस्कृतं पठामः।}\)
च. \(\text{संस्कृतं भारतस्य गौरवम् अस्ति।}\)
In simple words: हिंदी वाक्यों का संस्कृत भाषा में शुद्ध अनुवाद किया गया है।
Exam Tip: 'कल' (आने वाला कल) के लिए 'श्वः' और 'बीता हुआ कल' के लिए 'ह्यः' का प्रयोग होता है।
Question 15. निम्नलिखित शब्दों का वर्ण विन्यास करें - व्याकरणम्, संस्कृतिः, उज्ज्वलम्, विन्यासः, कर्मकारः।
Answer:
1. व्याकरणम् = \(\text{व् + ् + य् + आ + क् + अ + र् + अ + ण् + अ + म्}\)
2. संस्कृतिः = \(\text{स् + अं + स् + क् + ऋ + त् + इ + विसर्गः}\)
3. उज्ज्वलम् = \(\text{उ + ज् + ज् + व् + अ + ल् + अ + म्}\)
4. विन्यासः = \(\text{व् + इ + न् + य् + आ + स् + अ + विसर्गः}\)
5. कर्मकारः = \(\text{क् + अ + र् + म् + क् + आ + र् + अ + विसर्गः}\)
In simple words: शब्दों में प्रयुक्त स्वरों और व्यंजनों को अलग-अलग करके उनका वर्ण-विन्यास दिखाया गया है।
Exam Tip: संयुक्त अक्षरों (जैसे 'त्ृ', 'म्', 'द्य') को तोड़ते समय हलन्त (्) का विशेष ध्यान रखें।
Question 16. घटनाक्रमानुसार वाक्यों को सजाएं -
क. तस्य शिशुपुत्रः उदयसिंहः राज्ञः पदे अभिषेकितः अभवत्।
ख. पन्ना सोपुत्रम् उदयस्य स्थाने अस्थापयत्।
ग. धन्यः पन्नाधायत्याः अनुपमः त्यागः।
घ. राणा-संग्रामसिंहस्य स्वर्गवासः अभवत्।
ङ. चन्दनः हतः उदयः च सुरक्षितः निर्गतः।
च. राज्यस्य कृते बनवीरः उदयम् हन्तुम् ऐच्छत्।
छ. युवा भूत्वा उदयः बनवीरं मारयित्वा राज्यं प्राप्वान्।
ज. बनवीरः तस्य संरक्षकः नियुक्तः।
Answer:
कथा के क्रम के अनुसार सही वाक्यों का क्रम:
1. (घ) राणा-संग्रामसिंहस्य स्वर्गवासः अभवत्।
2. (क) तस्य शिशुपुत्रः उदयसिंहः राज्ञः पदे अभिषेकितः अभवत्।
3. (ज) बनवीरः तस्य संरक्षकः नियुक्तः।
4. (च) राज्यस्य कृते बनवीरः उदयम् हन्तुम् ऐच्छत्।
5. (ख) पन्ना सोपुत्रम् उदयस्य स्थाने अस्थापयत्।
6. (ङ) चन्दनः हतः उदयः च सुरक्षितः निर्गतः।
7. (छ) युवा भूत्वा उदयः बनवीरं मारयित्वा राज्यं प्राप्वान्।
8. (ग) धन्यः पन्नाधायत्याः अनुपमः त्यागः।
In simple words: पन्नाधाय की कथा के आधार पर अगे-पीछे दिए गए वाक्यों को सही क्रम में व्यवस्थित किया गया है।
Exam Tip: घटनाक्रम वाले प्रश्नों को हल करने के लिए पूरी कथा की मुख्य घटनाओं को क्रमानुसार याद रखें।
All Chapters Printable Worksheets and Exercises for Class 7 Sanskrit
Mastering All Chapters with Printable Worksheets
Access structured practice worksheets for All Chapters aligned with the 2026 CBSE curriculum. These downloadable exercises for Class 7 Sanskrit help students build accuracy and reinforce core concepts for upcoming school tests.
Verified Solutions and NCERT Alignment
Built using official NCERT guidelines for Class 7 Sanskrit, these practice sheets provide reliable academic support. Cross-reference your completed work with our detailed solutions to learn standard answer-writing formats for CBSE exams.
Additional Study Resources for Class 7 Sanskrit
Consistent engagement with these exercises builds familiarity with recurring exam themes. If specific areas within All Chapters cause trouble, utilize our dedicated NCERT solutions for Class 7 Sanskrit to clear up doubts immediately.
FAQs
You can download the latest chapter-wise printable worksheets for Class 7 Sanskrit All Chapters for free from StudiesToday.com. These have been made as per the latest CBSE curriculum for this academic year.
Yes, Class 7 Sanskrit worksheets for All Chapters focus on activity-based learning and also competency-style questions. This helps students to apply theoretical knowledge to practical scenarios.
Yes, we have provided solved worksheets for Class 7 Sanskrit All Chapters to help students verify their answers instantly.
Yes, our Class 7 Sanskrit test sheets are mobile-friendly PDFs and can be printed by teachers for classroom.
For All Chapters, regular practice with our worksheets will improve question-handling speed and help students understand all technical terms and diagrams.