NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16 वृक्षाः सत्पुरुषा इव

Exercise 1. Vayam Abhyasam Kurmah (हम अभ्यास करें)

Question 1. चित्र दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु (चित्र को देखकर अङ्ग का नाम लिखें)
Answer: Looking at the pictures provided, identify and list the names of body parts in Sanskrit:
(i) नयनम् - Eye
(ii) पादः - Foot
(iii) मुखम् - Mouth
(iv) कर्णः - Ear
(v) हस्तः - Hand
In simple words: Look at each picture and write down the Sanskrit name for that body part. Each picture shows one important part of our body.

Exam Tip: Ensure you use the correct Sanskrit case ending (nominative singular form) when naming body parts. Pronunciation and spelling accuracy matter in Sanskrit.

Question 2. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु (कोष्ठक से उचित क्रिया पद चुनकर अङ्ग का कार्य लिखें)
Answer:
यथा - नयनं - पश्यति (पश्यति = देखता है)
(क) मुखम् - वदति (चलति, हसति, वदति)
(ख) पादः - चलति (लिखति, चलति, पश्यति)
(ग) कर्णः - शृणोति (हसति, वदति, शृणोति)
(घ) नासिका - आघ्राणं करोति (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति)
(ड) जिह्वा - आस्वादनं करोति (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)
In simple words: Each body part has its own job. The eye sees things, the mouth speaks, the feet help us walk, the ear helps us hear, the nose helps us smell, and the tongue helps us taste.

Exam Tip: Match each body part with the action it performs. Pay attention to the verb forms given in the brackets and choose the one that correctly describes the function.

Question 3. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु (कोष्ठक से उचित संख्या चुनकर खाली जगह भरें)
Answer:
(क) मम एकम् शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि)
(क) मम द्वे स्तः। (त्रय:, द्वे, पञ्च)
(क) मम दश केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहव:)
(क) मम दन्ता: सन्ति। (चत्वार:, अष्टविंशति:, त्रिंशत्)
(क) मम हस्तयो: अडुगुल्य: सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्च)
In simple words: We have one head, two ears, many teeth, ten fingers, and many hairs on our body. These numbers help us understand the parts that make up our body.

Exam Tip: Pay close attention to the plural and singular forms. The number you choose must match the case and number of the noun it describes.

Question 4. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु (कोष्ठक से उचित क्रिया पद चुनकर उदाहरण के अनुसार शरीर के अङ्गों का नाम लिखें)
Answer:
यथा - पश्यति - नयनम्
(क) शृणोति - कर्णः (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः)
(ख) धावति - पादम्, हस्तदयम्, नयनद्यम्)
(ग) नमति - शिरः (शिरः, कूर्परः, जडघा)
(घ) सूचयति - अडुगुलीः (अडुगुली, नखः, चरणः)
(ड) लिखति - हस्तः (हस्तः, मणिबन्धः, कर्टिः)
In simple words: Match what each body part does with the name of that part. If something listens, it must be the ear. If something walks, it must be the feet.

Exam Tip: Think about the action (verb) and connect it to the body part that performs that action. This helps build vocabulary linking actions to body parts.

Question 5. पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु (पट्टिका से शब्दों को चुनकर उचित गणों में लिखें)
Answer:
Word bank: नासिका, मणिबन्ध्य, चिबुकम्, कूर्पर:, हस्त:, मणिबन्ध्य, कपोल:

शरीर के ऊपरी भाग (Head/Upper body):
नासिका, चिबुकम्, कपोल:, कूर्पर:, मणिबन्ध्य

हाथ से सम्बन्धित (Related to Hand):
हस्त:, मणिबन्ध्य, कूर्पर:

पैर से सम्बन्धित (Related to Foot):
जानु, ऊरु:, जङ्घा
In simple words: Sort the body parts into groups - some belong to the head and face, some to the arms and hands, and some to the legs and feet.

Exam Tip: Organize body parts by location - upper body parts, hand-related parts, and foot-related parts. This grouping helps remember which parts belong together.

Question 6. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानिरचयन्तु (कोष्ठक से सही शब्द चुनकर वाक्य बनाएं)
Answer:
(क) अहं नयनं गायनं करोमि। (पादेन, नासिकया, नयनेन)
(ख) अहं पादभ्यां धावनं करोमि। (पादभ्यां, ललाटेन, कूर्पेरण)
(ग) अहं नासिकया आघ्राणं करोमि। (नखे:, नासिकया, चरणेन)
(घ) अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि। (कर्णाभ्यां, नासिकया, अडुगुल्या:)
(ड) अहं मुखेन भोजनं करोमि। (मुखेन, पादेन, नासिकया)
In simple words: Combine the body part with the right action. We see with eyes, walk with feet, smell with nose, hear with ears, and eat with mouth.

Exam Tip: Pay attention to grammatical cases - use the instrumental case (instrumental suffix) when describing how an action is performed using a body part.

Question 7. पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा 'भगिनी कुत्र किं धरति' इति वाक्यानिलिखन्तु (पट्टिका से सही अङ्ग चुनकर 'बहन कहाँ क्या धारण करती है' वाक्य बनाएं)
Answer:
Word bank: कण्ठे, ललाटे, नयनयो:, ओष्ठयो:, पादयो:, कर्णयो:, भुजे:, मुखे, मणिबन्धे

(क) भगिनी कण्ठे हारं धरति।
(ख) भगिनी पादयो: अलङ्कारं धरति।
(ग) भगिनी नयनयो: अञ्जनं धरति।
(घ) भगिनी कर्णयो: कुण्डलं धरति।
(ड) भगिनी ललाटे तिलकम् धरति।
(च) भगिनी हाथों पर चूड़ियाँ धरती है।
In simple words: Think about where girls and women wear jewelry and decorations - necklaces on the neck, bangles on the wrists, earrings on the ears, and rings on the fingers.

Exam Tip: Use the locative case (in/on/at) when describing where something is worn or placed on the body. Example: कर्णयो: (on the ears), हस्तयो: (on the hands).

Question 8. पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा 'भगिनी कुत्र किं धरति' इति वाक्यानिलिखन्तु (आभूषण और सजावट वाले वाक्य - पट्टिका से सही शब्द चुनकर)
Answer:
Word bank: कण्ठे, ललाटे, नयनयो:, ओष्ठयो:, पादयो:, कर्णयो:, भुजे:, मुखे, नेत्रयो:, कञ्जल

(क) भगिनी पादकान्द्य धरति।
(ख) भगिनी मुञ्चिका धरति।
(ग) भगिनी मालां धरति।
(घ) भगिनी उपत्रे धरति।
(ड) भगिनी ओपुरां धरति।
In simple words: Women and girls wear different ornaments on different parts of their bodies - bangles on wrists, anklets on feet, necklaces around the neck, and bindis on the forehead.

Exam Tip: Remember the locative case endings for body parts when describing where things are worn. Practice using phrases like "कण्ठे" (on the neck), "कर्णयो:" (on the ears), "पादयो:" (on the feet).

Question 9. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु (बताइए कि वाक्य सही है या गलत)
Answer:
(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि। (शुद्धम् / अशुद्धम्) - अशुद्धम्
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि। (शुद्धम् / अशुद्धम्) - शुद्धम्
(ग) अहम् अडुगुल्ै: गणनां करोमि। (शुद्धम् / अशुद्धम्) - शुद्धम्
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि। (शुद्धम् / अशुद्धम्) - अशुद्धम्
(ड) अहं हस्तेन कार्यं करोमि। (शुद्धम् / अशुद्धम्) - शुद्धम्
In simple words: Check if each sentence correctly pairs a body part with its action. Ears help us hear, not eat. Eyes help us see, not listen.

Exam Tip: Always match the body part with the correct action it performs. Incorrect pairing makes the sentence false (अशुद्धम्). This tests your understanding of how each body part functions.