Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव
Access comprehensive textbook solutions for Chapter 09 अतिथिदेवो भव using the official curriculum guides for Class 6 Sanskrit. Designed to align with the 2026-27 NCERT standards, these detailed answers help students reinforce core academic concepts.
Access NCERT Solutions and Answers
View or download the dedicated Chapter 09 अतिथिदेवो भव solution resource below. Engaging with these textbook answers under focused study conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 curriculum for Sanskrit.
पेज 93 - अभ्यास कार्य
Question 1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु -
(क) राधिका कथं चलति स्म?
(ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति ?
(ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ?
(घ) मार्जार्याः कति शावकाः?
(ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति?
(च) चित्रवर्णः कः अस्ति?
Answer:
(क) कूर्दमाना
(ख) पञ्च
(ग) राधिकाम्
(घ) चत्वारः
(ङ) क्षीरम्
(च) शबलः
In simple words: इस प्रश्न में कहानी के आधार पर पूछे गए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में देने हैं, जैसे राधिका कूदती हुई चलती थी, उसके घर में ५ मेहमान बिल्ली के बच्चे थे और वह उन्हें दूध देती थी।
Exam Tip: एकपदेन उत्तर लिखते समय उत्तर सटीक और सही विभक्ति में होना चाहिए, जैसे 'कां' के उत्तर में द्वितीय विभक्ति 'राधिकाम्' का प्रयोग होगा।
Question 2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु -
(क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि ?
(ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति ?
(ग) विशिष्टाः अतिथयः के ?
(घ) पितामही राधिकां किम् वदति ?
(ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति ?
(च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति ?
Answer:
(क) मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्री, शबलः, भीमः सन्ति।
(ख) राधिका मार्जारीशावकान् 'अतिथिदेवो भव' इति पाठयति।
(ग) मार्जारी च तस्याः शावकाः च विशिष्टाः अतिथयः सन्ति।
(घ) पितामही राधिकां 'अतिथिदेवो भव' इति वदति।
(ङ) यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति तदा मार्जारी राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति।
(च) मार्जार्याः शावकाः सुन्दराः कोमलाः च सन्ति।
In simple words: इस प्रश्न में पाठ के अनुसार पूछे गए प्रश्नों के उत्तर पूरे वाक्य में देने हैं, जैसे बिल्ली के बच्चों के नाम तन्वी, मृद्री, शबल और भीम थे।
Exam Tip: पूर्णवाक्येन उत्तर लिखते समय प्रश्नवाचक शब्द (जैसे कानि, किं, के) को हटाकर उसके स्थान पर मुख्य उत्तर शब्द रखकर पूरा वाक्य पुनः लिखें।
Question 3. अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्नसूचक-वाक्यानि लिखन्तु -
यथा - लेखनी अत्र अस्ति। - लेखनी कुत्र अस्ति?
(क) वृक्षः तत्र अस्ति।
(ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति।
(ग) वायुः सर्वत्र अस्ति।
(घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति।
(ङ) माता अत्र अस्ति।
Answer:
(क) वृक्षः कुत्र अस्ति?
(ख) देवालयः कुत्र अस्ति?
(ग) वायुः कुत्र अस्ति?
(घ) बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति?
(ङ) माता कुत्र अस्ति?
In simple words: इस अभ्यास में साधारण वाक्यों को प्रश्नवाचक वाक्यों में बदलना है। स्थान बताने वाले शब्दों (अत्र, तत्र, सर्वत्र आदि) की जगह 'कुत्र' (कहाँ) शब्द का प्रयोग किया जाता है।
Exam Tip: स्थानसूचक अव्यय पदों (जैसे तत्र, सर्वत्र, एकत्र) को प्रश्नवाचक वाक्य बनाते समय हमेशा 'कुत्र' अव्यय से प्रतिस्थापित करें।
Question 4. उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु -
मञ्जूषा: पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः
यथा - उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। | उत्पीठिकायां घटी नास्ति।
Answer:
उत्पीठिकायां अस्ति वाले वाक्य:
• उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति।
• उत्पीठिकायां चषकः अस्ति।
• उत्पीठिकायां कूपी अस्ति।
• उत्पीठिकायां स्यूतः अस्ति।
• उत्पीठिकायां सङ्गणकम् अस्ति।
उत्पीठिकायां नास्ति वाले वाक्य:
• उत्पीठिकायां घटी नास्ति।
• उत्पीठिकायां लेखनी नास्ति।
• उत्पीठिकायां वृक्षः नास्ति।
• उत्पीठिकायां फलम् नास्ति।
• उत्पीठिकायां कन्दुकः नास्ति।
In simple words: इस प्रश्न में मेज के चित्र को देखकर मञ्जूषा (बॉक्स) में से यह छांटना है कि मेज पर कौन सी चीजें रखी हैं (अस्ति) और कौन सी नहीं हैं (नास्ति)।
Exam Tip: संस्कृत में 'अस्ति' का अर्थ 'है' और 'नास्ति' का अर्थ 'नहीं है' होता है। चित्रों को ध्यान से देखकर वाक्य रचना करें।
Question 5. रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु -
मञ्जूषा वर्गीकरणम्:
• अत्र (यहाँ): छात्रः, मार्जारिः, काकः, सुधाखण्डः, दीपकः, घटः, शिक्षकः, बालिका, लेखनी, माला
• तत्र (वहाँ): सेवकः, विद्यालयः, गायकः, घटी, फलम्, गृहम्, वाटिका, हरिणः, अजः, मूषकः
• सर्वत्र (सब जगह): प्रकाशः, परमेश्वरः, ज्ञानम्, आकाशः, अणवः, प्रकृतिः, पुष्पाणाम्, वायुः, प्रेम
• एकत्र (एक जगह/इकट्ठे): बालकः, मयूरः, मित्रम्, पुत्रः, महिला, सेविका, चटका, दोला
यथा - मार्जारिः कुत्र अस्ति ? मार्जारिः अत्र अस्ति।
यथा - सेवकः कुत्र अस्ति ? सेवकः तत्र अस्ति।
Answer:
अत्र (यहाँ) वाले वाक्य:
(1) छात्रः कुत्र अस्ति? छात्रः अत्र अस्ति।
(2) काकः कुत्र अस्ति? काकः अत्र अस्ति।
(3) शिक्षकः कुत्र अस्ति? शिक्षकः अत्र अस्ति।
(4) बालिका कुत्र अस्ति? बालिका अत्र अस्ति।
तत्र (वहाँ) वाले वाक्य:
(1) विद्यालयः कुत्र अस्ति? विद्यालयः तत्र अस्ति।
(2) गायकः कुत्र अस्ति? गायकः तत्र अस्ति।
(3) फलम् कुत्र अस्ति? फलम् तत्र अस्ति।
(4) हरिणः कुत्र अस्ति? हरिणः तत्र अस्ति।
सर्वत्र (सब जगह) वाले वाक्य:
(1) प्रकाशः कुत्र अस्ति? प्रकाशः सर्वत्र अस्ति।
(2) परमेश्वरः कुत्र अस्ति? परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति।
(3) वायुः कुत्र अस्ति? वायुः सर्वत्र अस्ति।
एकत्र (एक जगह/इकट्ठे) वाले वाक्य:
(1) मयूरः कुत्र अस्ति? मयूरः एकत्र अस्ति।
(2) महिला कुत्र अस्ति? महिला एकत्र अस्ति।
(3) सेविका कुत्र अस्ति? सेविका एकत्र अस्ति।
In simple words: इस प्रश्न में हमें दिए गए रेखाचित्र (माइंड मैप) को देखकर अत्र (यहाँ), तत्र (वहाँ), सर्वत्र (सब जगह) और एकत्र (एक जगह) वाले सरल संस्कृत वाक्य बनाने हैं।
Exam Tip: प्रत्येक वाक्य का निर्माण करते समय यह अवश्य सुनिश्चित करें कि संज्ञा के अनुसार प्रश्नवाचक वाक्य भी साथ में लिखा जाए जैसा कि उदाहरण में दर्शाया गया है।
Question 6. भोजनशालायां किं किम् अस्ति ? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु -
यथा - भोजनशालायां पाचकः अस्ति। (सूचकपदानि - पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)
Answer:
(1) भोजनशालायां पाचकः अस्ति। (रसोई में रसोइया है।)
(2) भोजनशालायां पात्रम् अस्ति। (रसोई में बर्तन है।)
(3) भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति। (रसोई में चावल हैं।)
(4) भोजनशालायां शाकानि सन्ति। (रसोई में सब्जियाँ हैं।)
(5) भोजनशालायां अग्निः अस्ति। (रसोई में आग/चूल्हा है।)
(6) भोजनशालायां जलम् अस्ति। (रसोई में जल है।)
In simple words: इस प्रश्न में रसोईघर में कौन-कौन सी चीजें होती हैं, उनके बारे में पांच वाक्य लिखने हैं, जैसे रसोई में रसोइया, बर्तन और पानी है।
Exam Tip: बहुवचन शब्दों जैसे 'तण्डुलाः' (चावल) और 'शाकानि' (सब्जियाँ) के साथ हमेशा 'सन्ति' (हैं) क्रिया का प्रयोग करें और एकवचन के साथ 'अस्ति' (है) का।
Question 7. अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु -
(क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति।
(ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति।
(ग) सः फलानि अधः क्षिपति।
(घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति।
(ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति।
Answer:
(क) बहिः
(ख) उपरि
(ग) अधः
(घ) तत्र
(ङ) अन्तः
In simple words: इस प्रश्न में वाक्यों में से अव्यय शब्द (ऐसे शब्द जो कभी नहीं बदलते) चुनकर लिखने हैं, जैसे बाहर (बहिः), ऊपर (उपरि) और नीचे (अधः)।
Exam Tip: अव्यय वे शब्द होते हैं जिनके रूप में लिंग, वचन या कारक के कारण कोई परिवर्तन नहीं होता। इन्हें पहचानना अत्यंत सरल होता है।
Question 8. उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति? इति लिखन्तु।
| शब्दः | अस्ति सूचकः | नास्ति सूचकः |
|---|---|---|
| सिंहः | वने | कार्यालय |
| छात्रः | आकाशे | विद्यालये |
| मत्स्यः | समुद्रे | वृक्षे |
| मधुरता | मोदके | कषाये |
| उष्णता | सूर्ये | चन्द्रे |
| वानरः | नद्याम् | वृक्षे |
| नौका | जले | पर्वते |
| अज्ञानम् | पण्डिते | मूर्खे |
| चन्द्रः | अमावास्यायाम् | पूर्णिमाष्याम् |
| अवकाशः | सोमवासरे | रविवासरे |
Answer:
• सिंहः वने अस्ति। कार्यालये नास्ति।
• छात्रः आकाशे नास्ति। छात्रः विद्यालये अस्ति।
• मत्स्यः समुद्रे अस्ति। वृक्षे नास्ति।
• मधुरता मोदके अस्ति। कषाये नास्ति।
• उष्णता सूर्ये अस्ति। चन्द्रे नास्ति।
• वानरः वृक्षे अस्ति। नद्याम् नास्ति।
• नौका जले अस्ति। पर्वते नास्ति।
• अज्ञानम् मूर्खे अस्ति। पण्डिते नास्ति।
• चन्द्रः पूर्णिमायां अस्ति। अमावास्यायां नास्ति।
• अवकाशः रविवासरे अस्ति। सोमवासरे नास्ति।
In simple words: इस तालिका के आधार पर वाक्य बनाने हैं कि कौन सी चीज कहाँ होती है और कहाँ नहीं होती, जैसे मछली समुद्र में होती है पर पेड़ पर नहीं।
Exam Tip: इस तरह के तार्किक प्रश्नों में सही व्यावहारिक संबंध स्थापित करें, जैसे छात्र आकाश में नहीं होता बल्कि विद्यालय में होता है।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव
Official NCERT Solutions for Chapter 09 अतिथिदेवो भव
Review comprehensive exercise answers for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव. Fully updated to match current NCERT syllabus guidelines, these textbook solutions help students verify their work and maintain accurate study notes.
Step-by-Step Explanations for Chapter 09 अतिथिदेवो भव
Each solution includes detailed reasoning to foster genuine comprehension of Chapter 09 अतिथिदेवो भव concepts. Reviewing these step-by-step breakdowns allows learners to master both analytical and descriptive questions expected in school evaluations.
Next Steps in Your Sanskrit Revision
Consistent practice with these solution guides cultivates faster problem-solving habits and clearer logical structuring. For a complete preparation experience, pair these textbook answers with our dedicated revision notes and sample papers for Class 6 Sanskrit.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 6 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 6 Sanskrit. You can access NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 09 अतिथिदेवो भव in printable PDF format for offline study on any device.