Step-by-Step Textbook Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च
Access comprehensive textbook solutions for Chapter 04 अहम् च त्वम् च using the official curriculum guides for Class 6 Sanskrit. Designed to align with the 2026-27 NCERT standards, these detailed answers help students reinforce core academic concepts.
Download Chapter 04 अहम् च त्वम् च Textbook Solutions PDF
Navigate directly to the solved Sanskrit textbook exercises using the digital viewer below. Each solution includes detailed step-by-step explanations, allowing students to instantly cross-check their work and identify areas requiring further revision.
Question 1. उच्चैः पठन्तु अवगच्छन्तु च -
त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥
अन्वयः (सरल संस्कृतम्):
त्वम् एव माता, त्वम् एव पिता, त्वम् एव बन्धुः, त्वम् एव सखा, त्वम् एव विद्या, त्वम् एव द्रविणम्, देवदेव! त्वम् एव मम सर्वम्।
Answer:
भावार्थ (हिंदी में):
हे देवों के देव! केवल आप ही मेरी माता हैं और आप ही मेरे पिता हैं। आप ही मेरे बन्धु (भाई) हैं तथा आप ही मेरे परम मित्र हैं। आप ही मेरे लिए ज्ञान-विद्या हैं और आप ही मेरी धन-सम्पत्ति हैं। हे प्रभु! सच कहें तो आप ही मेरे संसार में सब कुछ हैं।
In simple words: इस श्लोक में भगवान से प्रार्थना की गई है कि हे भगवान, आप ही मेरे माता-पिता, भाई-बहन, मित्र, विद्या और धन हैं - यानी आप ही मेरे लिए सब कुछ हैं।
Exam Tip: परीक्षा में श्लोक का भावार्थ लिखते समय 'देवदेव' का अर्थ 'हे देवों के देव!' तथा 'द्रविणम्' का अर्थ 'धन/सम्पत्ति' स्पष्ट रूप से लिखना न भूलें।
Question 2. उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितेषु वाक्येषु पेटिकातः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु -
पेटी (मञ्जूषा): [ त्वं, युवां, यूयं, अहम्, आवां, वयं ]
यथा - त्वं छात्रः असि।
(क) ________ शिक्षकौ स्वः।
(ख) मञ्चे ________ नर्तक्यः स्थ।
(ग) अत्र ________ अस्मि।
(घ) सभायां ________ गायिके स्थः।
(ङ) विद्यालये ________ स्मः।
(च) वैद्यालये ________ चिकित्सिका असि।
Answer:
(क) आवां शिक्षकौ स्वः।
(ख) मञ्चे यूयं नर्तक्यः स्थ।
(ग) अत्र अहम् अस्मि।
(घ) सभायां युवां गायिके स्थः।
(ङ) विद्यालये वयं स्मः।
(च) वैद्यालये त्वं चिकित्सिका असि।
In simple words: इस प्रश्न में हमें खाली जगहों पर सही सर्वनाम (मैं, तुम, हम दोनों आदि) लिखना है। इसके लिए क्रियापद के अंत वाले रूप (असि, अस्मि, स्वः आदि) को देखकर निर्णय लिया जाता है।
Exam Tip: उत्तम पुरुष 'अस्मि/स्वः/स्मः' के साथ हमेशा क्रमशः 'अहम्/आवां/वयम्' तथा मध्यम पुरुष 'असि/स्थः/स्थ' के साथ 'त्वम्/युवां/यूयम्' का प्रयोग होता है। इसे कंठस्थ कर लें।
Question 3. चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणस्य अनुगुणं वाक्यानि लिखन्तु -
यथा - अहं शिक्षकः अस्मि। | आवां शिक्षकौ स्वः। | वयं शिक्षकाः स्मः।
(क) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि। | [ ] | [ ]
(ख) अहं नर्तकः अस्मि। | [ ] | [ ]
(ग) अहं चालकः अस्मि। | [ ] | [ ]
यथा (स्त्रीलिङ्गम्) - अहम् आरक्षिका अस्मि। | आवाम् आरक्षिके स्वः। | वयम् आरक्षिकाः स्मः।
(घ) अहं छात्रा अस्मि। | [ ] | [ ]
(ङ) अहं गायिका अस्मि। | [ ] | [ ]
(च) अहम् अनुवैद्या अस्मि। | [ ] | [ ]
यथा - त्वं चिकित्सकः असि। | युवां चिकित्सकौ स्थः। | यूयं चिकित्सकाः स्थ।
(छ) त्वं लेखकः असि। | [ ] | [ ]
(ज) त्वं सैनिकः असि। | [ ] | [ ]
(झ) त्वं क्रीडकः असि। | [ ] | [ ]
यथा (स्त्रीलिङ्गम्) - त्वं क्रीडिका असि। | युवां क्रीडिके स्थः। | यूयं क्रीडिकाः स्थ।
(ञ) त्वम् अधिवक्त्री असि। | [ ] | [ ]
(ट) त्वं छात्रा असि। | [ ] | [ ]
(ठ) त्वं धाविका असि। | [ ] | [ ]
Answer:
(क) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि। | आवां तन्त्रज्ञौ स्वः। | वयं तन्त्रज्ञाः स्मः।
(ख) अहं नर्तकः अस्मि। | आवां नर्तकौ स्वः। | वयं नर्तकाः स्मः।
(ग) अहं चालकः अस्मि। | आवां चालकौ स्वः। | वयं चालकाः स्मः।
यथा (स्त्रीलिङ्गम्) - अहम् आरक्षिका अस्मि। | आवाम् आरक्षिके स्वः। | वयम् आरक्षिकाः स्मः।
(घ) अहं छात्रा अस्मि। | आवाम् छात्रे स्वः। | वयम् छात्राः स्मः।
(ङ) अहं गायिका अस्मि। | आवां गायिके स्वः। | वयं गायिकाः स्मः।
(च) अहम् अनुवैद्या अस्मि। | आवां अनुवैद्ये स्वः। | वयं अनुवैद्याः स्मः।
यथा - त्वं चिकित्सकः असि। | युवां चिकित्सकौ स्थः। | यूयं चिकित्सकाः स्थ।
(छ) त्वं लेखकः असि। | युवां लेखकौ स्थः। | यूयं लेखकाः स्थ।
(ज) त्वं सैनिकः असि। | युवां सैनिकौ स्थः। | यूयं सैनिकाः स्थ।
(झ) त्वं क्रीडकः असि। | युवां क्रीडकौ स्थः। | यूयं क्रीडकाः स्थ।
यथा (स्त्रीलिङ्गम्) - त्वं क्रीडिका असि। | युवां क्रीडिके स्थः। | यूयं क्रीडिकाः स्थ।
(ञ) त्वम् अधिवक्त्री असि। | युवां अधिवक्त्र्यौ स्थः। | यूयं अधिवक्त्र्यः स्थ।
(ट) त्वं छात्रा असि। | युवां छात्रे स्थः। | यूयं छात्राः स्थ।
(ठ) त्वं धाविका असि। | युवां धाविके स्थः। | यूयं धाविकाः स्थ।
In simple words: इस प्रश्न में हमें एकवचन वाले वाक्यों को द्विवचन (दो लोगों के लिए) और बहुवचन (बहुत सारे लोगों के लिए) में बदलना है, जैसे मैं एक डॉक्टर हूँ, हम दोनों डॉक्टर हैं, हम सब डॉक्टर हैं.
Exam Tip: शब्दों के लिङ्ग (पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग) का विशेष ध्यान रखें, जैसे 'छात्रः' का द्विवचन 'छात्रौ' (पुंलिङ्ग) होता है, जबकि 'छात्रा' का द्विवचन 'छात्रे' (स्त्रीलिङ्ग) होता है.
Question 4. उदाहरणानुगुणं वाक्यानि परस्परं योजयन्तु -
यथा - त्वं बालिका असि। | युवां बालिके स्थः। | यूयं बालिकाः स्थ।
(क) त्वं बालिका असि।
(ख) अहं गायकः अस्मि।
(ग) त्वं छात्रः असि।
(घ) अहं शिक्षकः अस्मि।
(ङ) अहं नर्तकी अस्मि।
(च) त्वं गृहिणी असि।
(छ) अहम् आरक्षकः अस्मि।
(ज) त्वं सैनिकः असि।
(झ) त्वं चिकित्सकः असि।
(ञ) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि।
Answer:
(क) त्वं बालिका असि। → युवां बालिके स्थः। → यूयं बालिकाः स्थ।
(ख) अहं गायकः अस्मि। → आवां गायकौ स्वः। → वयं गायकाः स्मः।
(ग) त्वं छात्रः असि। → युवां छात्रौ स्थः। → यूयं छात्राः स्थ।
(घ) अहं शिक्षकः अस्मि। → आवां शिक्षकौ स्वः। → वयं शिक्षकाः स्मः।
(ङ) अहं नर्तकी अस्मि। → आवां नर्तक्यौ स्वः। → वयं नर्तक्यः स्मः।
(च) त्वं गृहिणी असि। → युवां गृहिण्यौ स्थः। → यूयं गृहिण्यः स्थ।
(छ) अहम् आरक्षकः अस्मि। → आवाम् आरक्षकौ स्वः। → वयम् आरक्षकाः स्मः।
(ज) त्वं सैनिकः असि। → युवां सैनिकौ स्थः। → यूयं सैनिकाः स्थ।
(झ) त्वं चिकित्सकः असि। → युवां चिकित्सकौ स्थः। → यूयं चिकित्सकाः स्थ।
(ञ) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि। → आवां तन्त्रज्ञौ स्वः। → वयं तन्त्रज्ञाः स्मः।
In simple words: इस मिलान वाले अभ्यास में हमें एकवचन वाक्यों का उनके सही द्विवचन और बहुवचन रूपों से मिलान करना है ताकि तीनों वचनों का सही जोड़ा बन सके।
Exam Tip: मिलान करते समय यह देखें कि 'अहं/आवां/वयं' (उत्तम पुरुष) वाले वाक्यों का मिलान केवल 'स्वः/स्मः' वाली क्रियाओं से हो और 'त्वं/युवां/यूयं' (मध्यम पुरुष) का 'स्थः/स्थ' वाली क्रियाओं से.
Question 5. उदाहरणानुसारम् उत्तराणां प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु -
यथा - त्वं चिकित्सकः।
प्रश्ननिर्माणम् (प्रथमः प्रकारः): कः चिकित्सकः?
प्रश्ननिर्माणम् (द्वितीयः प्रकारः): त्वं चिकित्सकः असि वा?
(क) त्वं तन्त्रज्ञः।
(ख) युवां बालकौ।
(ग) यूयं छात्राः।
(घ) अहं न्यायाधीशः।
(ङ) आवां गायिके।
(च) वयं शिक्षिकाः।
Answer:
(क) त्वं तन्त्रज्ञः।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): कः तन्त्रज्ञः?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): त्वं तन्त्रज्ञः असि वा?
(ख) युवां बालकौ।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): कौ बालकौ?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): युवां बालकौ स्थः वा?
(ग) यूयं छात्राः।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): के छात्राः?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): यूयं छात्राः स्थ वा?
(घ) अहं न्यायाधीशः।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): कः न्यायाधीशः?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): अहं न्यायाधीशः अस्मि वा?
(ङ) आवां गायिके।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): के गायिके?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): आवां गायिके स्वः वा?
(च) वयं शिक्षिकाः।
• प्रश्ननिर्माणम् (1): काः शिक्षिकाः?
• प्रश्ननिर्माणम् (2): वयं शिक्षिकाः स्मः वा?
In simple words: इस अभ्यास में हमें दिए गए कथनों से प्रश्न बनाने हैं। एक तरीका प्रश्नवाचक शब्द (कौन) का प्रयोग करना है और दूसरा तरीका वाक्य के पीछे 'क्या' (वा) जोड़ना है।
Exam Tip: प्रश्न निर्माण करते समय कर्ता के लिंग और वचन के अनुसार 'किम्' शब्द के रूपों (कः, कौ, के, का, काः) का सही चयन करें और अंत में प्रश्नवाचक चिह्न (?) अवश्य लगाएं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च
Official NCERT Solutions for Chapter 04 अहम् च त्वम् च
Access structured NCERT textbook solutions for Chapter 04 अहम् च त्वम् च. Designed in alignment with the latest academic curriculum for Class 6 Sanskrit, these answers cover all end-of-chapter exercises to support daily learning and homework completion.
Step-by-Step Explanations for Chapter 04 अहम् च त्वम् च
Beyond providing final answers, these guides offer step-by-step breakdowns for complex queries in the Class 6 Sanskrit module. This approach helps students balance theoretical depth with practical problem-solving skills required for NCERT exams.
Next Steps in Your Sanskrit Revision
These resources act as an effective roadmap for daily homework tasks and independent study. Supplement your review of Chapter 04 अहम् च त्वम् च with official sample papers and interactive practice tests available on our platform free of charge.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 6 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 6 Sanskrit. You can access NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 04 अहम् च त्वम् च in printable PDF format for offline study on any device.