Read and download accurate NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि tailored for the 2026-27 school year. Prepared according to updated NCERT textbook rules for Class 6 Sanskrit, these expert-written answers for Class 6 Sanskrit ensure clear understanding and are open for free PDF access.
NCERT Textbook Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि
Check out these NCERT textbook questions for Class 6 to strengthen your basic knowledge. Our Class 6 Sanskrit solutions offer structured, step-by-step answers that clarify every concept. Practicing these Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि solutions guarantees better results in school tests.
Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि Textbook Solutions with Answers
पेज 26 - रिक्त स्थान भरना
Question. नीचे दिए गए शब्दों के वर्ण-वियोग (वर्ण-विच्छेद) के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
(1) अजः = अ + ज् + अ + [ ]
(2) रामः = [ ] + आ + म् + [ ] + [ ]
(3) हरिः = [ ] + अ + [ ] + इ + [ ]
(4) सीता = स् + [ ] + [ ] + आ
(5) गुरुः = [ ] + उ + [ ] + उ + [ ]
(6) वधूः = [ ] + अ + [ ] + [ ] + [ ]
(7) ऋषिः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(8) मातृणाम् = म् + आ + त् + [ ] + [ ] + अ + [ ]
(9) क्लृप्तम् = क् + ल् + ृ + [ ] + अ + म् (यहाँ [ ] में प् + त् आएगा)
(10) लकारः = [ ] + [ ] + क + आ + [ ] + [ ] + [ ]
(11) देवाः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(12) एकैकः = ए + क् + ऐ + क् + अ + ः
(13) ओम् = ओ + म्
(14) औषधम् = औ + ष् + अ + ध् + अ + म्
संयुक्त-व्यञ्जन वर्ण-वियोग:
(15) क्य - वाक्यम् = व् + आ + [ ] + [ ] + अ + म्
(16) न्य - मूर्धन्यः = म् + ऊ + [ ] + ध् + अ + [ ] + अ + ः
(17) व्य - तालव्यः = त् + आ + ल् + अ + व् + य् + अ + ः
(18) ह्य - बाह्यम् = ब् + आ + [ ] + [ ] + अ + म्
(19) क्र - क्रीडा = [ ] + [ ] + ई + ड् + आ
(20) ग्र - ग्रहणम् = ग् + र् + अ + ह् + अ + ण् + अ + म्
(21) ज्र - वज्रः = व् + अ + ज् + र् + अ + ः
(22) द्र - द्रष्टा = [ ] + [ ] + अ + [ ] + [ ] + आ
(23) प्र - प्रगतिः = प् + र् + अ + ग् + अ + त् + इ + ः
(24) ब्र - ब्रह्म = [ ] + [ ] + अ + [ ] + [ ] + अ
(25) ह्म - ब्रह्मचारी = ब् + र् + अ + ह् + म् + अ + च् + आ + र् + ई
(26) ह्न - जाह्नवी = ज् + आ + ह् + न् + अ + व् + ई
(27) ध्व - ध्वनिः = [ ] + [ ] + अ + न् + [ ] + [ ]
(28) स्व - सरस्वती = स् + अ + र् + अ + स् + व् + अ + त् + ई
Answer:
(1) अजः = अ + ज् + अ + ः
(2) रामः = र् + आ + म् + अ + ः
(3) हरिः = ह् + अ + र् + इ + ः
(4) सीता = स् + ई + त् + आ
(5) गुरुः = ग् + उ + र् + उ + ः
(6) वधूः = व् + अ + ध् + ऊ + ः
(7) ऋषिः = ऋ + ष् + इ + ः
(8) मातृणाम् = म् + आ + त् + ॠ + ण् + अ + म्
(9) क्लृप्तम् = क् + ल् + ृ + प् + त् + अ + म्
(10) लकारः = ल् + अ + क् + आ + र् + अ + ः
(11) देवाः = द् + ए + व् + आ + ः
(12) एकैकः = ए + क् + ऐ + क् + अ + ः
(13) ओम् = ओ + म्
(14) औषधम् = औ + ष् + अ + ध् + अ + म्
संयुक्त-व्यञ्जन वर्ण-वियोग:
(15) क्य - वाक्यम् = व् + आ + क् + य् + अ + म्
(16) न्य - मूर्धन्यः = म् + ऊ + र् + ध् + अ + न् + य् + अ + ः
(17) व्य - तालव्यः = त् + आ + ल् + अ + व् + य् + अ + ः
(18) ह्य - बाह्यम् = ब् + आ + ह् + य् + अ + म्
(19) क्र - क्रीडा = क् + र् + ई + ड् + आ
(20) ग्र - ग्रहणम् = ग् + र् + अ + ह् + अ + ण् + अ + म्
(21) ज्र - वज्रः = व् + अ + ज् + र् + अ + ः
(22) द्र - द्रष्टा = द् + र् + अ + ष् + ट् + आ
(23) प्र - प्रगतिः = प् + र् + अ + ग् + अ + त् + इ + ः
(24) ब्र - ब्रह्म = ब् + र् + अ + ह् + म् + अ
(25) ह्म - ब्रह्मचारी = ब् + र् + अ + ह् + म् + अ + च् + आ + र् + ई
(26) ह्न - जाह्नवी = ज् + आ + ह् + न् + अ + व् + ई
(27) ध्व - ध्वनिः = ध् + व् + अ + न् + इ + ः
(28) स्व - सरस्वती = स् + अ + र् + अ + स् + व् + अ + त् + ई
In simple words: वर्ण-वियोग का मतलब है किसी शब्द के अक्षरों और उनकी मात्राओं को अलग-अलग करके लिखना। इससे हमें शब्दों को सही से पढ़ना और लिखना आता है।
Exam Tip: वर्ण-वियोग करते समय हमेशा ध्यान रखें कि हर व्यंजन के नीचे हलन्त (्) लगाना न भूलें और विसर्ग (ः) को अंत में जोड़ें।
पेज 27 - रिक्त स्थान भरना
Question. नीचे दिए गए शब्दों के वर्ण-वियोग (वर्ण-विच्छेद) के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
(1) र्ण - वर्णः = व् + अ + र् + ण् + अ + ः
(2) र्म - कर्मः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(3) र्ष - सप्तर्षिः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(4) क्क - ढक्का = ढ् + अ + क् + क् + आ
(5) त्त - वित्तम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(6) द्ध - सिद्धार्थः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(7) द्म - पद्मम् = प् + अ + द् + म् + अ + म्
(8) ब्द - शब्दः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(9) ङ्क - पङ्कजम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(10) ञ्ज - व्यञ्जनम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(11) ण्ठ - कण्ठः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(12) न्ध - सन्धिः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(13) म्भ - प्रारम्भः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(14) स्क - संस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ
(15) स्क - काँस्कान् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(16) स्मिँ - कस्मिँश्चिद् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(17) ल्ल - पुँल्लिङ्गम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(18) ंय - संयमः = स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः
(19) ंव - संवादः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(20) ंस - हंसः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(21) ःख - दुःखम् = द् + उ + ः + ख् + अ + म्
(22) ःक - प्रातःकालः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(23) न्द्र - इन्द्रः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
Answer:
(1) र्ण - वर्णः = व् + अ + र् + ण् + अ + ः
(2) र्म - कर्मः = क् + अ + र् + म् + अ + ः
(3) र्ष - सप्तर्षिः = स् + अ + प् + त् + अ + र् + ष् + इ + ः
(4) क्क - ढक्का = ढ् + अ + क् + क् + आ
(5) त्त - वित्तम् = व् + इ + त् + त् + अ + म्
(6) द्ध - सिद्धार्थः = स् + इ + द् + ध् + आ + र् + थ् + अ + ः
(7) द्म - पद्मम् = प् + अ + द् + म् + अ + म्
(8) ब्द - शब्दः = श् + अ + ब् + द् + अ + ः
(9) ङ्क - पङ्कजम् = प् + अ + ङ् + क् + अ + ज् + अ + म्
(10) ञ्ज - व्यञ्जनम् = व् + य् + अ + ञ् + ज् + अ + न् + अ + म्
(11) ण्ठ - कण्ठः = क् + अ + ण् + ठ् + अ + ः
(12) न्ध - सन्धिः = स् + अ + न् + ध् + इ + ः
(13) म्भ - प्रारम्भः = प् + र् + आ + र् + अ + म् + भ् + अ + ः
(14) स्क - संस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ
(15) स्क - काँस्कान् = क् + आँ + स् + क् + आ + न्
(16) स्मिँ - कस्मिँश्चिद् = क् + अ + स् + म् + इँ + श् + च् + इ + द्
(17) ल्ल - पुँल्लिङ्गम् = प् + उँ + ल् + ल् + इ + ङ् + ग् + अ + म्
(18) ंय - संयमः = स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः
(19) ंव - संवादः = स् + अ + ं + व् + आ + द् + अ + ः
(20) ंस - हंसः = ह् + अ + ं + स् + अ + ः
(21) ःख - दुःखम् = द् + उ + ः + ख् + अ + म्
(22) ःक - प्रातःकालः = प् + र् + आ + त् + अ + ः + क् + आ + ल् + अ + ः
(23) न्द्र - इन्द्रः = इ + न् + द् + र् + अ + ः
In simple words: जब दो अक्षरों के ऊपर 'रेफ' (र्) या बिंदी लगती है, तो उनका वर्ण-वियोग भी उसी नियम से होता है। मात्राओं और विसर्ग को हमेशा ध्यान से अलग करना चाहिए।
Exam Tip: 'संस्कर्ता' और 'पुँल्लिङ्गम्' जैसे शब्दों में अनुस्वार (ं) या अनुनासिक (ँ) को स्वर (अ, उ) के साथ ही जोड़ें, जैसे- 'स् + अँ' या 'प् + उँ'।
पेज 28 - रिक्त स्थान भरना
Question. नीचे दिए गए शब्दों के वर्ण-वियोग (वर्ण-विच्छेद) और वर्ण-संयोग के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
वर्ण-वियोग:
(1) न्त्र - मन्त्री = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(2) ष्ट्र - राष्ट्रम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(3) ण्ठ्य - कण्ठ्यः = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः
(4) न्त्य - दन्त्यः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(5) त्स्य - मत्स्यः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(6) ष्ठ्य - ओष्ठ्यः = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(7) न्ध्य - सन्ध्यक्षरम् = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म्
(8) स्क - संस्कृतम् = [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ] + [ ]
(9) ष्ट्य - धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
(10) र्त्स्न्य - कार्त्स्न्यम् = व् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
वर्ण-संयोग:
(11) दाशरथिः = द् + आ + श् + अ + r + अ + थ् + इ + ः
(12) [ ] = ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः
(13) [ ] = क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः
(14) [ ] = न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः
(15) [ ] = म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः
(16) [ ] = प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः
(17) [ ] = क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः
(18) [ ] = स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः
(19) [ ] = श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः
(20) [ ] = स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म्
(21) [ ] = क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः
(22) [ ] = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
(23) [ ] = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
Answer:
वर्ण-वियोग:
(1) न्त्र - मन्त्री = म् + अ + न् + त् + र् + ई
(2) ष्ट्र - राष्ट्रम् = र् + आ + ष् + ट् + र् + अ + म्
(3) ण्ठ्य - कण्ठ्यः = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः
(4) न्त्य - दन्त्यः = द् + अ + n + त् + य् + अ + ः
(5) त्स्य - मत्स्यः = म् + अ + त् + स् + य् + अ + ः
(6) ष्ठ्य - ओष्ठ्यः = ओ + ष् + ठ् + य् + अ + ः
(7) न्ध्य - सन्ध्यक्षरम् = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म्
(8) स्क - संस्कृतम् = स् + अँ + स् + क् + ऋ + त् + अ + म्
(9) ष्ट्य - धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
(10) र्त्स्न्य - कार्त्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
वर्ण-संयोग:
(11) दाशरथिः = द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः
(12) हिमालयः = ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः
(13) कृष्णः = क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः
(14) नरेन्द्रः = न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः
(15) मञ्जुलः = म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः
(16) पुष्करः = प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः
(17) कुक्कुटः = क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः
(18) स्वस्तिकः = स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः
(19) शिक्षकः = श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः
(20) सङ्गणकम् = स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म्
(21) कन्दुकः = क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः
(22) धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
(23) कार्त्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
In simple words: इस अभ्यास में दो बातें सीखी गईं - एक तो शब्दों के टुकड़े करना (वर्ण-वियोग) और दूसरा अलग-अलग अक्षरों को जोड़कर शब्द बनाना (वर्ण-संयोग)।
Exam Tip: बड़े शब्दों जैसे 'धार्ष्ट्यम्' या 'कार्त्स्न्यम्' के वर्ण-संयोग और वियोग की अच्छे से लिख-लिखकर तैयारी करें। परीक्षा में ऐसे कठिन शब्द अधिक अंक दिलाने में सहायक होते हैं।
Step-by-Step Textbook Answers: Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि
Comprehensive Textbook Solutions for Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि
Students can now access the NCERT Solutions for Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 6 Sanskrit textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest NCERT syllabus.
Concept-Driven Answers for Better Clarity
Benefit from expertly drafted, step-by-step explanations tackling the hardest items in the Class 6 Sanskrit curriculum. These breakdowns ensure Class 6 students grasp the core principles governing both theory and calculations, making our NCERT Questions and Answers an invaluable asset for foundational growth.
Enhancing Logical Thinking and Speed
Practicing consistently with our Sanskrit resources cultivates faster problem-solving habits and clearer logical structuring. Designed to facilitate independent study for Class 6 pupils, these answers work best when combined with our accompanying Revision Notes and Sample Papers for Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि for total academic readiness.
FAQs
The complete and updated NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 6 Sanskrit are as per latest NCERT curriculum.
Yes, our experts have revised the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using NCERT language because NCERT marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 6 Sanskrit. You can access NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 02 संयुक्तव्यञ्जनानि in printable PDF format for offline study on any device.