NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 10 Sannimitte Varam Tyagah Ka Bhagah (सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)) PDF Download

दशमः पाठः - सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)

संस्कृतवाङ्मये कथासाहित्यस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति। कथानां द्वारा अतीव मनोरञ्जकतया जीवनसम्बद्धाः विविधाः उपदेशाः, प्रेरणाः हि एतस्य साहित्यस्य प्रयोजनम्। संस्कृतस्य कथासाहित्यम् अत्यन्तं समृद्धं वैविध्यपूर्णं च अस्ति।

प्रस्तुतः पाठः 'हितोपदेशः' इत्यस्मात् कथाग्रन्थात् स्वीकृतः। राज्ञः शूद्रकस्य सेवायां नियुक्तस्य कस्यचित् वीरवरनामकस्य कर्तव्यनिष्ठस्य राजपुत्रस्य वैशिष्ट्यस्य वर्णनं कथायामत्र वर्तते। सः राज्ञः राष्ट्रस्य च रक्षणाय स्वप्राणान् अपि अर्पयितुम् उद्यतः अभवत्। तस्य स्वामिभक्तिः राष्ट्राय समर्पणभावः च प्रेरणार्हः। अत्र एषः पाठः भागद्वये अस्ति। पठनीया इयं वीरवरकथा। अनुकरणीयः अयं वीरवरः।

आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी। तत्र शूद्रको नाम महापराक्रमी नानाशास्त्रवित् पूतचरित्रः महीपतिः प्रतिवसति स्म। अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारमुपागच्छत्। तेन सह वेदरता नाम तस्य पत्नी, शक्तिधरो नाम सुतः, वीरवती नाम कन्या च समायाताः।

[चित्र: राजसभा में राजा शूद्रक के सामने खड्ग लिए वीरवर, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) यह कथा 'हितोपदेशः' ग्रन्थ से ली गई है; राजा का नाम शूद्रक और नगरी का नाम शोभावती है।
b) वीरवर के परिवार के नाम याद रखिए: पत्नी वेदरता, पुत्र शक्तिधर और कन्या वीरवती।
c) 'वृत्त्यर्थम्' का अर्थ है आजीविका (नौकरी) के लिए।

वीरवरः - (प्रतिहारं वीक्ष्य) भोः प्रतिहार! वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्नय मां स्वामिनः समीपम्।

(ततो दौवारिकः तं प्रभोः समीपम् अनयत्।)

वीरवरः - (प्रणामपुरस्सरं सविनयम्) देव! यदि सौभाग्येन अहं भवतः सेवायां नियोजितः तर्हि यदादिश्यते तत् श्रद्धया पालयिष्यामि।

राजा - किं ते वर्तनम्?

वीरवरः - प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव!

राजा - का ते सामग्री?

वीरवरः - इमौ बाहू, एष खड्गश्च।

राजा - नैतच्छक्यम्!

(तत् श्रुत्वा वीरवरः राजानं प्रणम्य राजसभातः निर्गतः।)

मन्त्री - (तदालोक्य) देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमं परीक्ष्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति।

अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना। स च राजपुत्रः प्रतिदिनं प्रभाते राजदर्शनादनन्तरं स्ववेतनस्य यच्छति देवेभ्यः अर्धम्। स्थितस्य चार्द्धं दरिद्रेभ्यो ददाति, निक्षिपति च तदवशिष्टं भोज्यविलासव्ययार्थं पत्न्याः हस्ते।

[चित्र: सिंहासन पर बैठे राजा और सामने खड़े मन्त्री, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) 'सुवर्णशतचतुष्टयम्' = सुवर्ण + शत + चतुष्टयम्, यानी चार सौ स्वर्ण-मुद्राएँ।
b) 'प्रतिहार' और 'दौवारिक' दोनों शब्द द्वारपाल के लिए आए हैं।
c) 'नैतच्छक्यम्' = न + एतत् + शक्यम्; इसे तोड़कर पढ़ें तो अर्थ साफ़ होता है: यह सम्भव नहीं।