NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 05 Gita Sugita Kartavya (गीता सुगीता कर्तव्या) PDF Download

पञ्चमः पाठः - गीता सुगीता कर्तव्या

कुरुक्षेत्रे श्रीगीता-जयन्ती-महोत्सवः आचरितः। तत्र बहवः जनाः अगच्छन्। रमेशः अपि स्वजनकेन सह तत्र गतवान्। कथावाचकः गीतायाः विषये वर्णयति स्म -

गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः।
या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता॥

इदं श्रुत्वा रमेशः पितरम् अपृच्छत् - "पितः! गीता का? कथं सुगीता कर्तव्या?"

पिता - पुत्र! बहुभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वं कुरुक्षेत्रे कौरवाणां पाण्डवानां च मध्ये सङ्ग्रामः अभवत्। तस्मिन् युद्धे स्वबान्धवान् दृष्ट्वा अर्जुनः युद्धं कर्तुं न इच्छति स्म। तदा भगवान् श्रीकृष्णः युद्धपराङ्मुखम् अर्जुनं कर्तव्यपालनार्थम् उपदिष्टवान्। श्रीकृष्णस्य उपदेशः एव श्रीमद्भगवद्गीता अस्ति। गीतायाम् अमृततुल्याः उपदेशाः सन्ति।

[चित्र: रथ के पास हाथ जोड़े अर्जुन और श्रीकृष्ण, पाठ्यपुस्तक में देखें]

रमेशः - तर्हि सुगीता कर्तव्या इत्यस्य कः आशयः?

पिता - अस्य आशयः अस्ति यत् गीतायाः अभ्यासः सम्यक् रूपेण करणीयः। गीता उत्तमभावेन पठितव्या। कार्यक्षेत्रे जीवनक्षेत्रे च गीतायाः उपदेशाः अनुपालनीयाः। अस्मिन् पाठे वयं श्रीमद्भगवद्गीतायाः काँश्चन श्लोकान् पठामः। वयं श्लोकान् मिलित्वा गायामः अपि।

शिक्षक की टिप्पणी

a) 'सुगीता कर्तव्या' का अर्थ है: गीता का अभ्यास अच्छी तरह और उत्तम भाव से करना चाहिए।
b) 'युद्धपराङ्मुखम्' में 'ङ्' और 'पद्मनाभस्य' में 'द्म' संयुक्त अक्षर हैं; इन्हें ध्यान से लिखिए।
c) 'मुखपद्माद्विनिःसृता' = मुखपद्मात् + विनिःसृता; ऐसे लम्बे शब्दों को तोड़कर पढ़िए।

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥ १ ॥

पदच्छेदः - दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः स्थितधीः मुनिः उच्यते।

अन्वयः - दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः मुनिः स्थितधीः (इति) उच्यते।

भावार्थः - यः मनुष्यः आपत्कालेषु उद्वेगं न अनुभवति। यः सुखप्राप्तये अपि निस्पृहः (इच्छारहितः) भवति। यः इच्छा, आसक्तिः, भयः, क्रोधः, इत्येतेभ्यः मुक्तः भवति। सः मौनी पुरुषः स्थितप्रज्ञः भवति।

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥ २ ॥

पदच्छेदः - क्रोधात् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः बुद्धिनाशात् प्रणश्यति।

अन्वयः - क्रोधात् सम्मोहः भवति। सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः (भवति)। स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः (भवति)। बुद्धिनाशात् (जनः) प्रणश्यति।

भावार्थः - मानवस्य यदा क्रोधः भवति तदा क्रोधात् अविवेकः उत्पद्यते। अविवेकात् आत्मानं विस्मरति। किं योग्यं किञ्च अयोग्यम् इति अविचिन्त्य क्रोधात् व्यामोहं प्राप्नोति। यदा अधिकः व्यामोहः भवति तदा मनुष्यस्य स्मृतिः निष्क्रिया नष्टा च भवति। स्मृतेः नाशात् बुद्धिः नश्यति। बुद्धेः नाशात् सः मनुष्यः विनाशं प्राप्नोति।

शिक्षक की टिप्पणी

a) दूसरा श्लोक एक श्रृंखला है: क्रोध, सम्मोह, स्मृतिविभ्रम, बुद्धिनाश, विनाश; इस क्रम से याद कीजिए।
b) पदच्छेद में 'क्रोधाद्भवति' = क्रोधात् + भवति; 'त्' के बाद 'भ' आने से 'द्' हो गया है।
c) 'स्थितधीः' और 'स्थितप्रज्ञः' एक ही भाव के शब्द हैं; दोनों पहले श्लोक के भावार्थ में आए हैं।