NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 04 Pranamyo Deshabhaktoyam Gopabandhurmahamanah (प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः) PDF Download

चतुर्थः पाठः - प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः

(एकदा जलप्लावपीडितानां साहाय्यार्थं शिक्षकाः छात्राश्च सभागारे चर्चां कुर्वन्ति।)

नमस्ते छात्राः! ह्यस्तनीं वार्तां श्रुतवन्तः किम्?

नमो नमः आचार्य! ओडिशा-राज्यस्य केन्द्रापडा-जनपदे महानद्यां भयङ्करः जलप्लावः सम्भूतः। जलप्लावेन तत्र महती हानिः सञ्जाता।

आम्, हिमानि! त्वं सत्यं वदसि। जलप्लावेन वासगृहाणि नष्टानि, केचित् अस्वस्थाः चिकित्सालये मृत्युना सह युध्यन्ते। अन्ये च अनाहारेण कष्टं सहन्ते। बहवः गृहपालिताः पशवोऽपि नदीस्रोतसा प्रवाहिताः मृताश्च।

महोदय! ते सम्प्रति अतिदुःखिताः भवेयुः खलु?

सत्यम्, अशोक! ते सर्वे अतिदुःखेन जीवन्ति। अस्माभिः एतादृशानां दुःखितानां सहायता करणीया। यथा उत्कलमणिः गोपबन्धुः जलप्लावपीडितानाम् अकुण्ठं सेवां कृत्वा अद्यापि जनमानसेषु समादृतोऽस्ति।

महोदय! एषः गोपबन्धुः कः?

भवन्तः सर्वे एतत् चित्रं पश्यन्तु। एषः अस्ति दीनबन्धुः गोपबन्धुः। सम्प्रति वयं तस्य विषये जानीमः।

[चित्र: कक्षा में गोपबन्धु का चित्र दिखाते आचार्य, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) 'ह्यस्तनीं वार्ताम्' का अर्थ है बीते हुए कल का समाचार।
b) 'समादृतोऽस्ति' = समादृतः + अस्ति; लिखते समय 'ऽ' (अवग्रह) मत छोड़िए।
c) छात्रों के नाम संबोधन में आए हैं: हिमानी से 'हिमानि!' और अशोक से 'अशोक!'।

एकदा आचार्यहरिहरदासः सत्यवादि-वनविद्यालयस्य सर्वान् अध्यापकान् भोजनाय आमन्त्रितवान्। आमन्त्रिताः सर्वे अतिथयः हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः। बहूनि सुस्वादूनि व्यञ्जनानि कदलीपत्रेषु परिवेषितानि। हसन् गोपबन्धुरवदत् - अरे!

भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम्।
तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु॥

एतच्छ्रुत्वा सर्वे उच्चैः हसितवन्तः। तदानीमेव बहिः कश्चन करुणध्वनिः गोपबन्धोः कर्णयोः अगुञ्जत् -

"मातः, मातः! बुभुक्षितोऽस्मि, कृपया किञ्चित् भोजनं देहि। दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्। भोजनं देहि मातः! भोजनं देहि। आँ आँ ..." इति क्रन्दनध्वनिं श्रुत्वैव दयाविगलितहृदयः गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्। किमपि अविचिन्त्य झटिति स्वस्मै परिवेषितं भोजनं हस्ते गृहीत्वा बहिरागतवान्। भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान्।

[चित्र: भूखे बालक को भोजन देते गोपबन्धु, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) संधि वाले शब्दों को तोड़कर पढ़िए: एतच्छ्रुत्वा = एतत् + श्रुत्वा, श्रुत्वैव = श्रुत्वा + एव।
b) 'गोपबन्धुरवदत्' = गोपबन्धुः + अवदत् और 'बहिरागतवान्' = बहिः + आगतवान्।
c) घटना का क्रम याद रखिए: भोजन का निमंत्रण, बाहर से करुण पुकार, फिर गोपबन्धु का भोजन लेकर बाहर जाना।