NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download

Official NCERT Book for Class 7 Sanskrit: Parishisht 01 Shabdarupani

Review the NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download designed for Class 7 Sanskrit students. Published under the latest NCERT guidelines for 2026-27, this chapter-wise resource supports daily study and targeted revision.

Chapter-wise Study Material: Parishisht 01 Shabdarupani

View or download the dedicated Parishisht 01 Shabdarupani resource below. This chapter-by-chapter structuring ensures easy navigation for daily study routines. For comprehensive exam preparation, pair this reading with our verified NCERT Solutions.

पाठ 9: शब्दरूपाणि

अजन्ता: (अचु = स्वरा:) स्वरवर्णा: अन्ते येषा ते अजन्ता: ।

पुलिङ्गशब्दा:

'अ'कारान्ता: पुलिङ्गशब्दा:

'अ'कारान्त: (देव = द् + ए + व् + अ) अत्र अन्तिमवर्णः 'अ' अत: 'अ'कारान्त: इति ।

'अ'कारान्त: पुलिङ्गा: 'देव'-शब्द:'अ'कारान्त: पुलिङ्गा: 'राम'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमादेव:देवौदेवा:प्रथमाराम:रामौरामा:
द्वितीयादेवम्देवौदेवान्द्वितीयारामम्रामौरामान्
तृतीयादेवेनदेवाभ्याम्देवै:तृतीयारामेनरामाभ्याम्रामै:
चतुर्थीदेवायदेवाभ्याम्देवेभ्य:चतुर्थीरामायरामाभ्याम्रामेभ्य:
पञ्चमीदेवात्देवाभ्याम्देवेभ्य:पञ्चमीरामात्रामाभ्याम्रामेभ्य:
षष्ठीदेवस्यदेवयो:देवानाम्षष्ठीरामस्यरामयो:रामानाम्
सप्तमीदेवेदेवयो:देवेषुसप्तमीरामेरामयो:रामेषु
सम्बोधनम्हे देव !हे देवौ !हे देवा: !सम्बोधनम्हे राम !हे रामौ !हे रामा: !

एवम् - बाल, भीम, शिव, कृष्ण, हस्त, पाद इत्यादय:

एवम् - हर, कर, शर, शिक्षक, बुध, चपक इत्यादय:

शिक्षक की टिप्पणी

'अ'कारान्त पुलिङ्गशब्दों के रूप सीखते समय हर विभक्ति में एकवचन, द्विवचन और बहुवचन तीनों को एक साथ देखिए। उदाहरण के लिए, प्रथमा विभक्ति में देव:, देवौ और देवा: - ये तीनों एक ही पंक्ति में हैं। इससे आप आसानी से याद रख सकते हैं कि किस विभक्ति में क्या रूप आता है।

'ई'कारान्ता: पुलिङ्गशब्दा:

'ई'कारान्त: (कवि = क् + अ + व् + इ) अत्र अन्तिमवर्णः 'इ' अत: 'ई'कारान्त: इति ।

'ई'कारान्त: पुलिङ्गा: 'कवि'-शब्द:'ई'कारान्त: पुलिङ्गा: 'हरि'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाकवि:कवीकवय:प्रथमाहरि:हरीहरय:
द्वितीयाकविम्कवीकवीन्द्वितीयाहरिम्हरीहरीन्
तृतीयाकविनाकविभ्याम्कविभि:तृतीयाहरिणाहरिभ्याम्हरिभि:
चतुर्थीकवियेकविभ्याम्कविभ्य:चतुर्थीहरयेहरिभ्याम्हरिभ्य:
पञ्चमीकवियेकविभ्याम्कविभ्य:पञ्चमीहरयेहरिभ्याम्हरिभ्य:
षष्ठीकवे:कवयो:कवीनाम्षष्ठीहरे:हरयो:हरीनाम्
सप्तमीकवौकवयो:कविषुसप्तमीहरौहरयो:हरिषु
सम्बोधनम्हे कवे !हे कवी !हे कवय: !सम्बोधनम्हे हरे !हे हरी !हे हरय: !

एवम् - मुनि, रवि, कपि, निधि, अमि इत्यादय:

एवम् - गिरि, अरि, ऋषि इत्यादय:

स्त्रीलिङ्गशब्दा:

'आ'कारान्ता: स्त्रीलिङ्गशब्दा:

'आ'कारान्त: (मला = म् + अ + ल् + आ) अत्र अन्तिमवर्णः 'आ' अत: 'आ'कारान्त: इति ।

'आ'कारान्त: स्त्रीलिङ्गा: 'माला'-शब्द:'आ'कारान्त: स्त्रीलिङ्गा: 'रमा'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमामालामालेमाला:प्रथमारमारमेरमा:
द्वितीयामालाम्मालेमालान्द्वितीयारमाम्रमेरमान्
तृतीयामालयामालाभ्याम्मालाभि:तृतीयारमयारमाभ्याम्रमाभि:
चतुर्थीमालायैमालाभ्याम्मालाभ्य:चतुर्थीरमायैरमाभ्याम्रमाभ्य:
पञ्चमीमालायाःमालाभ्याम्मालाभ्य:पञ्चमीरमायाःरमाभ्याम्रमाभ्य:
षष्ठीमालायाःमालयो:मालानाम्षष्ठीरमायाःरमयो:रमानाम्
सप्तमीमालायाम्मालयो:मालासुसप्तमीरमायाम्रमयो:रमासु
सम्बोधनम्हे माले !हे माले !हे माला: !सम्बोधनम्हे रमे !हे रमे !हे रमा: !

एवम् - सीता, सुधा, लता, गीता, राधा, विद्या इत्यादय:

एवम् - क्षमा, कक्षा, रेखा, रक्षा, शिक्षा इत्यादय:

शिक्षक की टिप्पणी

'आ'कारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दों में द्विवचन को ध्यान से देखिए - प्रथमा और द्वितीया दोनों में 'माले' और 'रमे' आते हैं। यह द्विवचन की एक विशेषता है। बहुवचन में प्रथमा और सम्बोधनम् में 'माला:' आता है, लेकिन अन्य विभक्तियों में अलग रूप आते हैं।

'ई'कारान्ता: स्त्रीलिङ्गशब्दा:

'ई'कारान्त: (मति = म् + अ + त् + इ) अत्र अन्तिमवर्णः 'इ' अत: 'ई'कारान्त: इति ।

'ई'कारान्त: स्त्रीलिङ्गा: 'मति'-शब्द:'ई'कारान्त: स्त्रीलिङ्गा: 'कीर्ति'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमामति:मतीमतय:प्रथमाकीर्ति:कीर्तीकीर्तय:
द्वितीयामतिम्मतीमतीन्द्वितीयाकीर्तिम्कीर्तीकीर्तीन्
तृतीयामत्यामतिभ्याम्मतिभि:तृतीयाकीर्त्याकीर्तिभ्याम्कीर्तिभि:
चतुर्थीमत्यैमतिभ्याम्मतिभ्य:चतुर्थीकीर्त्यैकीर्तिभ्याम्कीर्तिभ्य:
पञ्चमीमत्याःमतिभ्याम्मतिभ्य:पञ्चमीकीर्त्याःकीर्तिभ्याम्कीर्तिभ्य:
षष्ठीमत्या:मतयो:मतीनाम्षष्ठीकीर्त्या:कीर्तयो:कीर्तीनाम्
सप्तमीमत्याम्मतयो:मतिषुसप्तमीकीर्त्याम्कीर्तयो:कीर्तिषु
सम्बोधनम्हे मते !हे मती !हे मतय: !सम्बोधनम्हे कीर्ते !हे कीर्ती !हे कीर्तय: !

एवम् - भ्रान्ति, जामातु, नन्दु इत्यादय:

एवम् - गिरि, अरि, ऋषि इत्यादय:

नपुंसकलिङ्गशब्दा:

'अ'कारान्ता: नपुंसकलिङ्गशब्दा:

'अ'कारान्त: (फल = फ् + अ + ल् + अ) अत्र अन्तिमवर्णः 'अ' अत: 'अ'कारान्त: इति ।

'अ'कारान्त: नपुंसका: 'फल'-शब्द:'अ'कारान्त: नपुंसका: 'मित्र'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाफलम्फलेफलानिप्रथमामित्रम्मित्रेमित्राणि
द्वितीयाफलम्फलेफलानिद्वितीयामित्रम्मित्रेमित्राणि
तृतीयाफलेनफलाभ्याम्फलैःतृतीयामित्रेणमित्राभ्याम्मित्रैः
चतुर्थीफलायफलाभ्याम्फलेभ्य:चतुर्थीमित्रायमित्राभ्याम्मित्रेभ्य:
पञ्चमीफलात्फलाभ्याम्फलेभ्य:पञ्चमीमित्रात्मित्राभ्याम्मित्रेभ्य:
षष्ठीफलस्यफलयो:फलानाम्षष्ठीमित्रस्यमित्रयो:मित्राणाम्
सप्तमीफलेफलयो:फलेषुसप्तमीमित्रेमित्रयो:मित्रेषु
सम्बोधनम्हे फल !हे फले !हे फलानि !सम्बोधनम्हे मित्र !हे मित्रे !हे मित्राणि !

एवम् - वन, धन, जान, नयन, पुष्टक, उदान, वात इत्यादय:

एवम् - तर, रिपु, प्रभु, इषु, शत्रु इत्यादय:

'ई'कारान्ता: नपुंसकलिङ्गशब्दा:

'ई'कारान्त: (मति = म् + अ + त् + इ) अत्र अन्तिमवर्णः 'इ' अत: 'ई'कारान्त: इति ।

'ई'कारान्त: नपुंसका: 'मति'-शब्द:'ई'कारान्त: नपुंसका: 'कीर्ति'-शब्द:
विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्विभक्ति:एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमामति:मतीमतय:प्रथमाकीर्ति:कीर्तीकीर्तय:
द्वितीयामतिम्मतीमतीन्द्वितीयाकीर्तिम्कीर्तीकीर्तीन्
तृतीयामत्यामतिभ्याम्मतिभि:तृतीयाकीर्त्याकीर्तिभ्याम्कीर्तिभि:
चतुर्थीमत्यैमतिभ्याम्मतिभ्य:चतुर्थीकीर्त्यैकीर्तिभ्याम्कीर्तिभ्य:
पञ्चमीमत्याःमतिभ्याम्मतिभ्य:पञ्चमीकीर्त्याःकीर्तिभ्याम्कीर्तिभ्य:
षष्ठीमत्या:मतयो:मतीनाम्षष्ठीकीर्त्या:कीर्तयो:कीर्तीनाम्
सप्तमीमत्याम्मतयो:मतिषुसप्तमीकीर्त्याम्कीर्तयो:कीर्तिषु
सम्बोधनम्हे मते !हे मती !हे मतय: !सम्बोधनम्हे कीर्ते !हे कीर्ती !हे कीर्तय: !

एवम् - भ्रान्ति, जामातु, नन्दु इत्यादय:

एवम् - गिरि, अरि, ऋषि इत्यादय:

एवम् - बुद्धि, रचि, शुचि, श्रुति, स्मृति, भक्ति, रीति, स्तुति, जाति, भूमि, गति, स्थिति, रति, कृति, प्रीति, नीति, मूर्ति, युवति, प्रकृति, पाणिनत्, वाणि, शांति इत्यादय:

मुख्य बिंदु

  • संस्कृत में शब्दों के रूप तीन लिङ्गों में होते हैं: पुलिङ्ग (पुरुष), स्त्रीलिङ्ग (महिला) और नपुंसकलिङ्ग (न पुरुष, न महिला)। आप किसी शब्द का लिङ्ग जान सकते हैं उसके अंत में देखकर - 'अ' या 'इ' से कौन शब्द खत्म होता है।
  • हर शब्द के आठ विभक्तियों के रूप होते हैं: प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी और सम्बोधनम्। ये आठों विभक्तियां तीन वचनों (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) में बदलती हैं।
  • 'अ'कारान्त पुलिङ्गशब्दों में प्रथमा एकवचन में 'ः' लगता है (देव:), पर नपुंसकलिङ्ग में नहीं (फलम्)। इसी तरह प्रथमा और द्वितीया नपुंसकलिङ्ग में सदा समान रूप होते हैं।
  • 'ई'कारान्त शब्दों के रूप उससे अलग होते हैं क्योंकि उनका अंतिम वर्ण 'इ' है। द्विवचन में प्रायः 'ई' आता है और बहुवचन में 'य' या 'य:' जुड़ता है।
  • स्त्रीलिङ्ग 'आ'कारान्त शब्दों में 'आ' को 'आ' ही रहता है, लेकिन षष्ठी एकवचन में 'आयाः' बन जाता है और सप्तमी में 'आयाम्' हो जाता है।

यह अध्याय के पहले 5 पृष्ठों का पूर्वावलोकन है। पूरा अध्याय पाने के लिए नीचे क्लिक करें।

Free study material for Sanskrit

Official NCERT Textbook PDF: Class 7 Sanskrit Parishisht 01 Shabdarupani

NCERT Book Class 7 Sanskrit Parishisht 01 Shabdarupani

Access the official NCERT Textbook for Class 7 Sanskrit Parishisht 01 Shabdarupani, updated for the current academic session. Recognized as the core reading material across schools nationwide, board evaluations rely entirely on this syllabus.

Access NCERT English Medium Textbooks

Access a full archive of NCERT books in English Medium tailored for Class 7 courses. Units like Parishisht 01 Shabdarupani deliver in-depth concepts and thorough review questions at the section close.

Enhance Learning with Official Textbooks

Built to foster deep conceptual mastery, this manual serves as an ideal study tool. Complement your textbook reading by exploring our professional NCERT Solutions and revision notes online.

FAQs

Where can I download the latest NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download in PDF for 2026-27?

You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.

Does this Sanskrit book follow the latest NCERT rationalized syllabus?

Yes, our collection of Class 7 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.

Why is it better to download NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download chapter-wise?

Downloading chapter-wise PDFs for Class 7 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.

Are these NCERT books for Class 7 Sanskrit sufficient for scoring 100%?

NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Parishisht 01 Shabdarupani (शब्दरूपाणि) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.