CBSE Class 8 Sanskrit Practice Worksheet Set 04

प्र.1 अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत -
गंगायाः तीरे एकः आश्रमः आसीत्। तत्र याज्ञवल्क्यः नाम कुलपर्पतिः आसीत्। एकदा सः गंगातीरे स्नानाय अगच्छत्। तत्र सः श्येनमुखात् पतितां मूषिकाम् अपश्यत्। सः तां मूषिकाम् तपोधलेन कन्यां कृत्वा आश्रमम् आनयत्। अपत्यहीनां च भार्याय अकथयत्- इमां मूषिकाम् अपत्यवत् परिपालय।

अ. एकदेन उत्तरत -

Question 1. गंगायाः तीरे कः आसीत्?
Answer: गंगायाः तीरे एकः आश्रमः आसीत्।
In simple words: There was an ashram on the banks of the river Ganga.

Exam Tip: Identify the interrogative word (कः) and replace it with the correct noun from the passage (एकः आश्रमः).

Question 2. तत्र कः वसति स्म?
Answer: तत्र याज्ञवल्क्यः नाम कुलपर्पतिः (कुलपतिः) वसति स्म।
In simple words: A sage named Yajnavalkya lived there.

Exam Tip: Look for the exact name associated with the ashram in the passage.

Question 3. याज्ञवल्क्यः कुत्र स्नानाय अगच्छत्?
Answer: याज्ञवल्क्यः गंगातीरे स्नानाय अगच्छत्।
In simple words: Yajnavalkya went to the bank of the Ganga to bathe.

Exam Tip: Match the verb 'स्नानाय अगच्छत्' to find the location 'गंगातीरे'.

Question 4. याज्ञवल्क्यः कामू (काम्) अपश्यत्?
Answer: याज्ञवल्क्यः श्येनमुखात् पतितां मूषिकाम् अपश्यत्।
In simple words: Yajnavalkya saw a female mouse fallen from the beak of a hawk.

Exam Tip: Pay attention to the accusative case (काम्) pointing to the object seen.

ब. यथािर्देशम् उत्तरत -

Question 1. अगच्छत् इति क्रियापदस्य किं कर्तृपद्मम् (कर्तृपदम्) अस्ति?
सः एकदा स्नानाय
Answer: 'सः'
In simple words: The subject (doer) for the verb 'agachhat' is 'saḥ' (he).

Exam Tip: The subject of a past tense verb in a narrative is typically the pronoun referring to the main person.

Question 2. मूषिकाम् इति विशेष्यपदस्य किं विशेषणम्?
कन्याकां पतितां
Answer: पतितां
In simple words: The adjective describing the mouse is 'patitām' (fallen).

Exam Tip: Adjectives share the same case, gender, and number as their noun.

प्र.2 विलोम पदानि मेलनं कुरूत-

Question 1. Matching of antonyms (Viloma Padani).
Answer: कठोरानि - मृदूनि, सूर्यः - चन्द्रः, पण्डितः - मूर्खः, निर्गुणः - सगुणः, अधमः - उत्तमः, प्रकाशः - अन्धकारः, बुधैः - मूढैः, तमः - प्रकाशः, पुत्री - पुत्रः, अपमानः - मानः, रिपु - मित्रम्, पितृवत् - मातृवत्.
In simple words: Match words with their exact opposite meanings.

Exam Tip: Verify gender and case endings when matching antonyms.

प्र.3 उचित पदं चित्वा रिक्त स्थानानि पूरयत -

Question 1. पुस्तकं .......................... उपरि अस्ति। (पटलम्, पटलार्, पटलस्य)
Answer: पुस्तकं पटलस्य उपरि अस्ति।
In simple words: The book is on top of the table.

Exam Tip: The word 'उपरि' takes the genitive case (षष्ठी विभक्ति).

Question 2. ........................ अधः यात्री तिष्ठति। (वृक्षात्, वृक्षस्य, वृक्षम्)
Answer: वृक्षस्य अधः यात्री तिष्ठति।
In simple words: The traveler sits under the tree.

Exam Tip: 'अधः' also governs the genitive case.

Question 3. माता ......................... स्निह्यति। (बाल्यम्, बाले, बालाय)
Answer: माता बालाय स्निह्यति।
In simple words: The mother loves the child.

Exam Tip: The verb 'स्निह्' (to love) takes the dative case (चतुर्थी विभक्ति).

Question 4. माता-पिता ......................... विश्वसतः। (बालकस्य, बालकेषु, बालकात्)
Answer: माता-पिता बालकेषु विश्वसतः।
In simple words: Parents trust in the children.

Exam Tip: The verb 'विश्वस्' takes the locative case (सप्तमी विभक्ति).

Question 5. अध्यापकः ......................... विश्वसिति। (शिष्ये, शिष्यम्, शिष्यात्)
Answer: अध्यापकः शिष्ये विश्वसिति।
In simple words: The teacher trusts the disciple.

Exam Tip: 'विश्वसिति' requires the locative form of the person trusted.

प्र.4 रिक्त स्थानेषु, संस्कृत शब्दान् लिखत -

Question 1. छात्राः प्रतिदिनम् ........................ लिखन्ति। (डायरी)
Answer: छात्राः प्रतिदिनम् दिनचर्याम् (डायरी) लिखन्ति।
In simple words: Students write a diary daily.

Exam Tip: Translate modern English words into their standard Sanskrit equivalents.

Question 2. अद्य का ........................ अस्ति? (तारीख)
Answer: अद्य का तिथिः अस्ति?
In simple words: What is today's date?

Exam Tip: Date in Sanskrit is expressed using 'तिथिः'.

Question 3. चिकित्सालये ........................ अपि आस्ति। (थर्मामीटर)
Answer: चिकित्सालये तापमापकम् (थर्मामीटर) अपि आस्ति।
In simple words: A thermometer is also there in the hospital.

Exam Tip: Thermometer translates to 'तापमापकम्'.

Question 4. स्वास्थ्याय ........................ हानिकारकः भवति। (तम्बाकू)
Answer: स्वास्थ्याय धूम्रपपानम् / तम्बाकु हानिकारकः भवति।
In simple words: Tobacco is harmful to health.

Exam Tip: Match the adjective 'हानिकारकः' (masculine nominative singular).

प्र.5 समयलेखनम् (रिक्त स्थानेषु संस्कृताङ्कसमयान् लिखत) -

Question 1. अहम् ........................ वादने विद्यालयं गच्छामि। (सवा सात)
Answer: अहम् सप्तवादनततः पञ्चाधिकैः / सपाद-सप्त (सपाद-सप्त) वादने विद्यालयं गच्छामि।
In simple words: I go to school at quarter past seven (7:15).

Exam Tip: 'सवा' translates to 'सपाद'.

Question 2. छात्राः ........................ वादने उद्याने खेलन्ति। (पौने चार)
Answer: छात्राः पादोन-चतुर् (पादोन-चतुर्) वादने उद्याने खेलन्ति।
In simple words: Students play in the garden at quarter to four (3:45).

Exam Tip: 'पौने' translates to 'पादोन'.

Question 3. मम जननी ........................ भोजनं पचति। (सवा नौ)
Answer: मम जननी सपाद-नव वादने भोजनं पचति。
In simple words: My mother cooks food at quarter past nine (9:15).

Exam Tip: Use 'सपाद' for 15 minutes past the hour.

Question 4. जनकः ........................ वादने कार्यालयं गच्छति। (पौने दस)
Answer: जनकः पादोन-दश वादने कार्यालयं गच्छति。
In simple words: Father goes to the office at quarter to ten (9:45).

Exam Tip: Use 'पादोन' for 15 minutes before the hour.

प्र.6 उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत - (बादम्, मुहुर्मुहुः, बहिः, पुरा)

Question 1. शुकाः ........................ नीडेषु गच्छन्ति।
Answer: शुकाः बहिः नीडेषु गच्छन्ति।
In simple words: Parrots go out to their nests.

Exam Tip: Choose the adverb that fits spatial movement ('बहिः').

Question 2. ........................ सम्राट् अशोकः नृपः आसीत्।
Answer: पुरा सम्राट् अशोकः नृपः आसीत्。
In simple words: Formerly, Emperor Ashoka was a king.

Exam Tip: 'पुरा' indicates ancient past.

Question 3. ........................ समयं मया स्वीकृतः।
Answer: बादम् (बाढम्) समयं मया स्वीकृतः。
In simple words: Indeed, the time was accepted by me.

Exam Tip: 'बाढम्' (written here as बादम्) means 'certainly' or 'agreed'.

Question 4. गृहात् ........................ मा गच्छ।
Answer: गृहात् बहिः मा गच्छ。
In simple words: Do not go outside the house.

Exam Tip: Ablative case 'गृहात्' pairs well with 'बहिः'.

प्र.7 रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत: -

Question 1. पुरा कपिलवस्तु राज्ये शुद्धोदनः शासनं करोति स्म।
Answer: पुरा कपिलवस्तु राज्ये कः शासनं करोति स्म?
In simple words: Who ruled in the kingdom of Kapilavastu in ancient times?

Exam Tip: Replace the proper noun 'शुद्धोदनः' (masculine, nominative, singular) with 'कः'.

Question 2. एकदा सिद्धार्थः राजोद्याने भ्रमति स्म।
Answer: एकदा सिद्धार्थः कुत्र भ्रमति स्म?
In simple words: Once Siddhartha was wandering where?

Exam Tip: Replace location 'राजोद्याने' with 'कुत्र'.

Question 3. द्वयोः मध्ये विवादः अभवत।
Answer: कयोः मध्ये विवादः अभवत?
In simple words: A dispute arose between which two?

Exam Tip: Replace genitive dual 'द्वयोः' with 'कयोः'.

Question 4. सिद्धार्थः हंसस्य दशां दृष्ट्वा दुःखी अभवत।
Answer: सिद्धार्थः हंसस्य काम् दृष्ट्वा दुःखी अभवत?
In simple words: Seeing what condition of the swan did Siddhartha become sad?

Exam Tip: Replace feminine accusative singular 'दशां' with 'काम्'.

प्र.8 रिक्त स्थानानि पूरयत।

Question 1. ........................ लभोवहि लभामहे (लभै, लभेर - options given: लभेै, लभेत)
Answer: लभेै (लभै) लभोवहि लभामहे
In simple words: Complete the conjugation series of 'लभ्' verb in Atmanepada (Lat Lakar - Uttama Purusha).

Exam Tip: Uttama purusha endings are -ए, -वहे, -महे.

Question 2. सेवस्व ........................ सेवध्वम् (सैवै, सेवोध्राम् - options given: सैवै, सेवोध्राम्)
Answer: सेवस्व सेवेथाम् सेवध्वम्
In simple words: Complete the imperative mood (Lot Lakar) of 'सेव्'.

Exam Tip: Madhyama purusha dual of Lot Lakar is -एथाम्.

Question 3. नाम्ना ........................ नामभिः (नामभ्यः, नामम्यामू)
Answer: नाम्ना नामभ्यः नामभिः

Exam Tip: Match noun declension forms.

Question 4. ........................ पितरौ पितॄन् (पिता, पितरम्)
Answer: पिता पितरौ पितॄन्
In simple words: Father, two fathers, fathers (Nominative case forms of 'पितृ').

Exam Tip: Nominative singular of पितृ is पिता.

Question 5. ........................ कयोः केषाम् (कस्य, कस्मिन्)
Answer: कस्य कयोः केषाम्
In simple words: Whose, of whom two, of whom all (Genitive case of 'किम्' masculine).

Exam Tip: Genitive singular is कस्य.

Question 6. ........................ मन्येताम् मन्येरताम् (मन्यताम्, मन्यस्व)
Answer: मन्यताम् मन्येताम् मन्येरताम्
In simple words: Complete the imperative forms of 'मन्'.

Exam Tip: Prathama purusha singular imperative is मन्यताम्.

Question 7. वर्तेत वर्तेयाताम् ........................ (वर्तेध्वम्, वर्तेरन्)
Answer: वर्तेत वर्तेयाताम् वर्तेरन्
In simple words: Complete the potential mood (Vidhi Ling) forms of 'वृत्'.

Exam Tip: Prathama purusha plural ending in Vidhi Ling is -रन्.

प्र.9 स्त्री प्रत्ययं प्रयुज्य रिक्त स्थानानि पूरयत।

Question 1. ........................ गीतम् गायति। (गायक)
Answer: गायिका गीतम् गायति。
In simple words: A female singer sings a song.

Exam Tip: Add 'टाप्' (ा) suffix to 'गायक' to form the feminine 'गायिका'.

Question 2. सीमा मम ........................ अस्ति। (सखा)
Answer: सीमा मम सखी अस्ति。
In simple words: Seema is my female friend.

Exam Tip: The feminine form of 'सखा' (friend) is 'सखी'.

Question 3. रंगमञ्चे ........................ नृत्यं करोति। (नर्तक)
Answer: रंगमञ्चे नर्तकी नृत्यं करोति。
In simple words: A female dancer dances on the stage.

Exam Tip: Add 'ङीष्' suffix to 'नर्तक' to get 'नर्तकी'.

Question 4. ........................ तृणं चरति। (अज)
Answer: अजा तृणं चरति。
In simple words: A female goat grazes grass.

Exam Tip: Add 'टाप्' suffix to 'अज' to form 'अजा'.