CBSE Class 7 Marathi Worksheet Set 01

पाठ: २ कष्टाचे हेच धन ; पाठ: ५ कोण हा मित्र ; पाठ: ६ भाकरीची गोष्ट

Question १. समानार्थी शब्द लिहा:
१) आठवण २) दिवस ३) आनंद ४) कष्ट ५) शेत ६) सोने ७) धन ८) बी ९) छाया १०) मेघ ११) मित्र १२) शेत १३) निश्चय १४) जमीन १५) खेडे १६) जोम १७) काम १८) हाक १९) वारा
Answer:
१) आठवण -स्मृती, स्मरण
२) दिवस - दिवस, वार, वासर
३) आनंद - हर्ष, संतोष, मोद
४) कष्ट - श्रम, मेहनत, कष्टाची कामे
५) शेत - शिवार, जमीन, भूमी
६) सोने - कांचन, हेमक, सुवर्ण
७) धन - संपत्ती, संपदा, ऐश्वर्य
८) बी - बीज, बियाणे
९) छाया - सावली, निवारा
१०) मेघ - ढग, जलद, घन
११) मित्र - सवंगडी, दोस्त, स्नेही
१२) शेत - शिवार, जमीन
१३) निश्चय - निर्धार, संकल्प
१४) जमीन - भूमी, धरती, धरणी
१५) खेडे - ग्राम, गाव
१६) जोम - उत्साह, ताकद, शक्ती
१७) काम - कार्य, कर्म, उद्योग
१८) हाक - साद, बोलावणे
१९) वारा - पवन, वायू, समीर
In simple words: दिलेल्या शब्दांचे समान किंवा सारखाच अर्थ असणारे शब्द (समानार्थी शब्द) लिहिले आहेत.

Exam Tip: परीक्षेत समानार्थी शब्द लिहिताना स्पेलिंग (शब्दरचना) आणि विसर्ग किंवा अनुस्वारांची योग्य काळजी घ्या.

Question २. विरुद्धार्थी शब्द लिहा:
१) आळशी २) फायदा ३) चांगले ४) आनंद ५) मृत्यू ६) काळ्या ७) ऊन ८) मित्र ९) सकाळी १०) अवघड ११) वेडा १२) हळू १३) दिवस १४) निबर
Answer:
१) आळशी - कष्टाळू, उद्योगी
२) फायदा - नुकसान, तोटा
३) चांगले - वाईट
४) आनंद - दुःख, शोक
५) मृत्यू - जन्म, जीवन
६) काळ्या - पांढऱ्या, गोऱ्या
७) ऊन - सावली, थंड
८) मित्र - शत्रू
९) सकाळी - संध्याकाळी
१०) अवघड - सोपे, सुलभ
११) वेडा - शहाणा
१२) हळू - जलद, पटपट, वेगाने
१३) दिवस - रात्र
१४) निबर - मऊ, कोवळे
In simple words: दिलेल्या शब्दांच्या अगदी उलट अर्थ असणारे शब्द (विरुद्धार्थी शब्द) लिहिले आहेत.

Exam Tip: विरुद्धार्थी शब्दांची जोडी योग्य अर्थाचीच लिहावी.

Question ३. लिंग बदला:
१) शेतकरी २) म्हातारा ३) मुलगा ४) वडील ५) काका ६) मित्र ७) वेडा ८) आजीबा
Answer:
१) शेतकरी - शेतकरी (स्त्रीलिंगी आणि पुलिंगी दोन्हीमध्ये समान वापर होतो किंवा शेतकरी स्त्री)
२) म्हातारा - म्हातारी
३) मुलगा - मुलगी
४) वडील - आई
५) काका - काकू
६) मित्र - मैत्रिण
७) वेडा - वेडी
८) आजीबा (आजोबा) - आजी
In simple words: दिलेल्या शब्दांचे पुल्लिंगीवरून स्त्रीलिंगी किंवा स्त्रीलिंगीवरून पुल्लिंगी रूप लिहिले आहे.

Exam Tip: लिंग बदलताना नामाचे योग्य रूप ओळखूनच उत्तर लिहावे.

Question ४. वचन बदला:
१) शेत २) पीक ३) गाव ४) कापणी ५) मूल ६) कुदळ ७) फळ ८) लाकूड ९) घर १०) दुकान ११) विहीर १२) कणस १३) पान १४) ढेकळे १५) भाकरी १६) गोष्ट १७) जमिनी १८) पेरणी १९) सूप
Answer:
१) शेत - शिवार / शेते
२) पीक - पिके
३) गाव - गावे
४) कापणी - कापण्या
५) मूल - मुले
६) कुदळ - कुदळी
७) फळ - फळे
८) लाकूड - लाकडे
९) घर - घरॆ
१०) दुकान - दुकाने
११) विहीर - विहिरी
१२) कणस - कणसे
१३) पान - पाने
१४) ढेकळे - ढेकूळ / ढेकूळे
१५) भाकरी - भाकरी (किंवा भाकऱ्या)
१६) गोष्ट - गोष्टी
१७) जमिनी - जमीन
१८) पेरणी - पेरण्या
१९) सूप - सुपां / सुपे
In simple words: दिलेल्या एकवचनी शब्दांचे अनेकवचन आणि अनेकवचनी शब्दांचे एकवचन केले आहे.

Exam Tip: वचन बदलताना शब्दांचे सामान्यरूप किंवा अनेकवचनी रूप व्याकरणानुसार योग्य असावे.

Question ५. काळ ओळखा:
१) मुलंानी एक शेत खोदले.
२) लवकरच पाऊस पडेल.
३) पिकांची कापणी झाली.
४) त्यानंतर भांगळण करावी लागेल.
५) ज्वारी, बाजरी, बाजारात मिळते.
६) हिरवी हिरवी रोपे उगवतील.
Answer:
१) मुलांनी एक शेत खोदले. - भूतकाळ
२) लवकरच पाऊस पडेल. - भविष्यकाळ
३) पिकांची कापणी झाली. - भूतकाळ
४) त्यानंतर भांगळण करावी लागेल. - भविष्यकाळ
५) ज्वारी, बाजरी, बाजारात मिळते. - वर्तमानकाळ
६) हिरवी हिरवी रोपे उगवतील. - भविष्यकाळ
In simple words: क्रियापद कोणत्या काळा घडली किंवा घडणार आहे हे दर्शवून काळ ओळखला आहे.

Exam Tip: क्रियापदाच्या रूपावरून (उदा. ले, ल, तो) काळ अचूक ओळखावा.

Question ६. एका वाक्यात उत्तरे लिहा:
१) दीनदयाळेने मुलांना कोणती महत्त्वाची गोष्ट सांगितली?
२) वडिलांच्या मृत्यूनंतर मुलांना कशाची आठवण झाली?
३) दीनदयाळच्या दोन्ही मुलांनी शेते का खोदली?
४) दीनदयाळ यांच्या मित्राचे नाव काय होते?
५) कशाचे फळ कसे असते?
६) मित्र कोणाला म्हटले आहे?
७) झाड पाऊस पडण्यासाठी कोणाला अडवते?
८) सर्वांना घर बांधण्यासाठी लाकूड कोण पुरवते?
९) उन्हात कोण उभे राहते?
१०) झाड शेतकरांना काय देते?
११) कवी मुलांना कोणता निर्णय करण्यास सांगत आहे?
१२) शरद कुठे जेवायला बसला होता?
१३) आजोबा शरदला का रागावले?
१४) आजोबांनी शरदला कशाची गोष्ट सांगितली?
१५) गोष्ट ऐकून शरद काय म्हणाला?
१६) शरद कोणाबरोबर शेतावर गेला?
१७) भाकरी कशाची करतात?
१८) कवी - [प्रश्न अपूर्ण असल्याने कवितेच्या आधारे पूर्ण केला आहे: कोण हा मित्र ? असा आहे.]
Answer:
१) दीनदयाळेने आपल्या मुलाूल शेतात धन पुरून ठेवले आहे, अशी महत्त्वाची गोष्ट सांगितली.
२) वडिलांच्या मृत्यूनंतर मुलांना त्यांनी सांगितलेल्या गुप्त धनाची आठवण झाली.
३) शेतात पुरून ठेवलेले धन शोधून काढण्यासाठी दीनदयाळच्या दोन्ही मुलांनी शेते खोदली.
४) दीनदयाळ यांच्या मित्राचे नाव हरिया होते.
५) कष्टाचे फळ नेहमी गोड असते.
६) संकटामध्ये किंवा गरजेच्या वेळी जो कामाला येतो, जो परोपकारी असतो त्याला खरा मित्र म्हटले आहे.
७) झाड पाऊस पाडण्यासाठी येणाऱ्या ढगांना अडवते.
८) सर्वांना घर बांधण्यासाठी लाकूड झाड पुरवते.
९) कडक उन्हात झाड स्वतः उभे राहून सावली देते.
१०) झाड शेतकऱ्यांना सावली, फळे आणि फुले देते.
११) कवी मुलांना चांगले मित्र बनवण्याचा आणि परोपकारी होण्याचा निर्णय करण्यास सांगत आहे.
१२) शरद आजोबांसोबत जेवायला बसला होता.
१३) शरदने ताटात अन्नाचा घास उरडल्यामुळे (नासाडी केल्यामुळे) आजोबा त्याला रागावले.
१४) आजोबांनी शरदला भाकरीची गोष्ट सांगितली.
१५) गोष्ट ऐकून शरद म्हणाला की, आजपासून मी ताटात अन्नाचा एकही कण उरणार नाही.
१६) शरद आजोबांबरोबर शेतावर गेला.
१७) भाकरी ज्वारीची किंवा बाजरीची करतात.
१८) कोण हा मित्र असा प्रश्न कवी विचारतो. (झाड हाच खरा मित्र आहे).
In simple words: विचारलेल्या प्रश्नांची पुस्तकातील पाठांच्या आधारे एका वाक्यात उत्तरे दिली आहेत.

Exam Tip: उत्तरे लिहिताना पूर्ण वाक्यात आणि अचूक शब्दांत लिहावीत.

Question ७. कविता पूर्ण करा / कवितेच्या ओळी योग्य क्रमाने लिहा:
उन्हात राहुन उभा, ------------------------
------------------------------------------
------------------------------------------
कोण हा मित्र असा ? जाणा
कवी - -------------------
Answer:
उन्हात राहुन उभा, देई सावली सर्वांला
घर बांधण्या लाकूड देई, आडरूपी ढगांला
थकल्या-भागल्या जीवांला, सुख देई निजछाया
कोण हा मित्र असा ? जाणा
कवी - अज्ञात / पाठ्यपुस्तकानुसार
In simple words: 'कोण हा मित्र' या कवितेच्या अपूर्ण ओळी योग्य शब्द व पदी रचना करून पूर्ण केल्या आहेत.

Exam Tip: कविता पाठ करताना ओळींचा क्रम व्यवस्थित लक्षात ठेवावा.

Question ८. चूक की बरोबर ते लिहा:
१) मुलांनी चारही शेते खोदली:
२) शरद आजोबांच्या गावी आला होता
Answer:
१) मुलांनी चारही शेते खोदली - बरोबर
२) शरद आजोबांच्या गावी आला होता - बरोबर
In simple words: दिलेली वाक्ये पाठाशी जुळतात की नाही हे त वरून चूक किंवा बरोबर लिहिले आहे.

Exam Tip: विधान वाचून पाठातील घटनेशी ताडून पहावे.

Question ९. कोण कोणास म्हणाले:
१) " माझं पोट भरलं, पुरे मला."
२) ""निराश होऊ नका"
Answer:
१) "माझं पोट भरलं, पुरे मला." - हे वाक्य शरदने आपल्या आजी-आजोबांना जेवताना जेवण शिल्लक ठेवताना म्हटले.
२) "निराश होऊ नका" - हे वाक्य हरियाने दीनदयाळच्या मुलांना शेतात धन न मिळाल्यामुळे निराश झाल्यावर समजवताना म्हटले.
జి
In simple words: पाठातील वाक्य कोणकोणत्या पात्राने कोणाला उद्देशून म्हटले ते स्पष्ट केले आहे.

Exam Tip: वक्त्यांचे व श्रोत्यांचे नाव अचूक लिहावे.

Question १०. रिकामी जागा भरा:
१) ---------------- हेच खरे धन.
२) आजोबांनी शरदला -------------- गोष्ट सांगितली.
३) एकेक ---------------- मोत्यासारखा दिसू लागतो.
Answer:
१) कष्टाचे हेच खरे धन.
२) आजोबांनी शरदला भाकरीची गोष्ट सांगितली.
३) एकेक दाणा मोत्यासारखा दिसू लागतो.
In simple words: पाठातील महत्त्वाच्या ओळींमधील गाळलेल्या जागा योग्य शब्दांनी भरल्या आहेत.

Exam Tip: रिकाम्या जागी पाठातील नेमका शब्दच लिहिला गेला पाहिजे.

Question ११. थोडक्यात उत्तरे लिहा:
१) पेरणी करण्यापूर्वी शेतकऱ्यांना कोणकोणती कामे करावी लागतात?
२) भांगळण म्हणजे काय?
३) झाडाला परोपकारी मित्र का म्हटले आहे?
४) दीनदयाळने मुलांचा आळशी स्वभाव बदलण्यासाठी कोणती युक्ती केली?
५) हरिया यांनी दोन्ही मुलान कसे समझावले?
Answer:
१) पेरणी करण्यापूर्वी शेतकऱ्यांना शेत नांगरणी करणे, माती भुसभुशीत करणे, ढेकळे फोडणे आणि शेणखत किंवा मातीची मशागत करणे अशी कामे करावी लागतात.
२) शेतातील पिकांमध्ये उगवलेले अनावश्यक तण किंवा गवत उपटून टाकण्याच्या क्रियेला भांगळण असे म्हणतात.
३) झाड स्वतः ऊन, वारा, पाऊस सहन करून लोकांना सावली, फळे, लाकूड आणि निवारा देते व बदल्यात काहीही अपेक्षा ठेवत नाही, म्हणून झाडाला परोपकारी मित्र म्हटले आहे.
४) दीनदयाळने आपल्या मुलांचा आळशीपणा घालवण्यासाठी त्यांना शेतात गुप्त धन पुरून ठेवले आहे, अशी युक्ती केली आणि त्यांना शेत खणायला लावले.
५) हरियाने मुलांनासमजावले की, तुम्ही शेत खणल्यामुळे जमीन सुपीक झाली आहे आणि त्यात बियाणे पेरल्यास तुम्हाला भरपूर धान्य (धन)रूपात मिळेल.
In simple words: विचारलेल्या प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे पाठाच्या आधारे स्पष्ट केली आहेत.

Exam Tip: थोडक्यात उत्तरे लिहिताना मुद्द्यानुसार स्पष्टीकरण द्यावे.

Question १२. वाक्यप्रचार:
१) घाम गाळणे
२) मरण पावणे
३) स्तुती करणे
४) वाया घालवणे
५) अधीर होणे
Answer:
१) घाम गाळणे (कठोर परिश्रम करणे) - वाक्यात उपयोग: शेतकऱ्याने शेतात घाम गाळल्याशिवाय पिक उगवत नाही.
२) मरण पावणे (मृत्यू होणे) - वाक्यात उपयोग: म्हातारे दीनदयाळ शेवटी मरण पावले.
३) स्तुती करणे (तारीफ करणे) - वाक्यात उपयोग: शिक्षकांनी मुलांच्या चांगल्या कामाबद्दल त्यांची स्तुती केली.
४) वाया घालवणे (नुकसान करणे / अपव्यय करणे) - वाक्यात उपयोग: आपण कधीही अन्नाचा एकही कण वाया घालवू नये.
५) अधीर होणे (उत्सुक किंवा बेचैन होणे) - वाक्यात उपयोग: शेतात काय उगवले हे पाहण्यासाठी मुले अधीर झाली होती.
In simple words: दिलेल्या वाक्यप्रचारांचे अर्थ लिहून त्यांचा वाक्यात उपयोग केला आहे.

Exam Tip: वाक्यात उपयोग करताना वाक्यप्रचाराचाच मूळ शब्द वापरणे आवश्यक असते.

Question १३. योग्य विरामचिन्हे घालून वाक्य पुन्हा लिहा:
१) शेतकरी म्हणाला मुलांनो मी आता जास्त दिवस जगणार नाही.
२) आजोबा म्हणाले नाही ना ठारूक तुला ऐक तर मग.
Answer:
१) शेतकरी म्हणाला, "मुलांनो, मी आता जास्त दिवस जगणार नाही."
२) आजोबा म्हणाले, "नाही ना ठाऊक, तुला ऐक तर मग."
In simple words: वाक्यातील अवतरण चिन्ह, स्वल्पविराम व पूर्णविराम योग्य ठिकाणी वापरून वाक्य पुन्हा लिहिले आहे.

Exam Tip: बोलणाऱ्याचे उद्गार नेहमी दुहेरी अवतरण चिन्हात (" ") लिहावेत.

Question १४. खालील शब्द शुद्ध करून लिहा:
१) जासत
२) निश्चित
३) लाकुड
४) परोपकारि
५) मळणि
६) पुरेसा
७) भाकरि
८) गोष्ट्
९) कुटुन
१०) तूला
Answer:
१) जासत - जास्त
२) निश्चित - निश्चित (किंवा निश्चिंत)
३) लाकुड - लाकूड
४) परोपकारि - परोपकारी
५) मळणि - मळणी
६) पुरेसा - पुरेसा
७) भाकरि - भाकरी
८) गोष्ट् - गोष्ट
९) कुटुन - कुटुंब
१०) तूला - तुला
In simple words: चुकीच्या स्पेलिंगचे शब्द योग्य वेलांटी व उकार देऊन शुद्ध करून लिहिले आहेत.

Exam Tip: ऱ्हस्व आणि दीर्घ वेलांटी/उकाराचे नियम लक्षात ठेवावेत.

Question १५. शब्दार्थ:
१) कष्ट
२) धन
३) मृत्यू
४) निराश
५) सोने
६) मित्र
७) निश्चय
८) छाया
९) जाणा
१०) पुरवणे
११) वाया
१२) अधीर
१३) तण
१४) खेडे
१५) धमाल
Answer:
१) कष्ट - मेहनत / श्रम
२) धन - संपत्ती / संपदा
३) मृत्यू - मरण / अंत
४) निराश - हताश / उमेद सुटणे
५) सोने - सुवर्ण / कांचन
६) मित्र - सवंगडी / दोस्त
७) निश्चय - निर्धार / संकल्प
८) छाया - सावली
९) जाणा - ओळखा / जाणून घ्या
१०) पुरवणे - उपलब्ध करून देणे / देणे
११) वाया - व्यर्थ / फुकट
१२) अधीर - उत्सुक / बेचैन
१३) तण - अनावश्यक गवत
१४) खेडे - गाव / ग्राम
१५) धमाल - आनंद / मज्जा
In simple words: दिलेल्या मराठी शब्दांचे सोप्या भाषेतील अर्थ दिले आहेत.

Exam Tip: पाठावरील शब्दार्थ पक्के पाठ ठेवावेत.