NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 08 Pashyata Konamaishanyam Bharatasya Manoharam (पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्) PDF Download

अष्टमः पाठः - पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्

अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा एवञ्च सिक्किमः इत्येतानि अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि। एतानि राज्यानि भारतस्य केवलं स्थानविशेषत्वेन न, अपितु सांस्कृतिक-ऐतिहासिक-विविधतायाः कारणेन विशेषमहत्त्वं वहन्ति। एषां प्रदेशानां प्राकृतिकं सौन्दर्यं, समुदायानां विविधता, भौगोलिक-पर्यावरणीयं वैचित्र्यं च देशस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः पृथक् अस्ति। पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि पूर्वहिमालय-श्रेणिषु पत्काई-नागपर्वत-प्रदेशे च स्थितानि। एतेषु बराक-ब्रह्मपुत्रादि-नद्यः प्रवहन्ति एवञ्च पर्वतश्रेण्यः, पीठस्थलानि, निम्नपर्वताः, उपत्यकाः च अस्मिन् भू-भागे भू-वैविध्यं धारयन्ति। प्राकृतिक-सम्पदाभिः समृद्धः अयं प्रदेशः पूर्व-दक्षिणपूर्व-एशियायाः द्वारम् अस्ति। तानि राज्यानि अष्टभ्रातृभगिन्यः इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति। तानि एव 'अष्टभगिन्यः' अथवा 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' इति कथ्यन्ते।

[चित्र: भारत का मानचित्र जिसमें पूर्वोत्तर के राज्य दिखाए गए हैं, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) 'ऐशान्यम्' ईशान कोण से बना है, यानी उत्तर-पूर्व दिशा।
b) 'अष्टभ्रातृभगिन्यः', 'अष्टभगिन्यः' और 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' तीनों नाम इन्हीं आठ राज्यों के लिए आए हैं।
c) 'इत्येतानि' = इति + एतानि; ऐसे संधि-शब्दों को तोड़कर पढ़िए।

अध्यापिका - सुप्रभातं छात्राः।

छात्राः - सुप्रभातम् आचार्ये।

अध्यापिका - शुभाशयाः। अद्य किं पठनीयम्?

छात्राः - वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।

अध्यापिका - शोभनम्। वदत, अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति?

स्वरा - महोदये! मम भगिनी कथयति यत् अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति इति। एतद् अतिरिच्य अष्टकेन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति।

अध्यापिका - शोभनं स्वरे! सम्यक् जानाति तव भगिनी। भवतु, अपि यूयं जानीथ यद् एतेषु राज्येषु अष्टराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति यः सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति नाम्ना प्रथितः अस्ति।

सर्वे छात्राः - (परस्परं साश्चर्यं पश्यन्तः) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च!

श्रीशः - इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति किमर्थं कथ्यन्ते?

अध्यापिका - प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते। कदाचित् सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि।

सर्वे छात्राः - अहो! अत्यन्तं सुखकरी वार्ता। श्रावयतु तावद् यत् कानि तानि राज्यानि इति?

अध्यापिका -

अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथाद्वयम्।
सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम्॥

तेन युक्तो लघुः भ्राता सिक्किमः इति विश्रुतः।
पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्॥

शिक्षक की टिप्पणी

a) संख्या-शब्द ध्यान से पढ़िए: अष्टाविंशतिः = 28 और अष्ट = 8।
b) 'समवायोऽस्ति' = समवायः + अस्ति और 'प्रयोगोऽयं' = प्रयोगः + अयम्; दोनों में 'ऽ' (अवग्रह) है।
c) श्लोक में 'लघुः भ्राता' सिक्किम को कहा गया है; बाकी सात को 'भगिनीसप्तकम्' कहा गया है।