Class 7 Sanskrit Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam: NCERT Study Material
Explore the complete NCERT textbook for Class 7 Sanskrit. Tailored for the 2026-27 curriculum, this resource breaks down complex topics to help students prepare effectively for school examinations.
Read and Download Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam
Navigate directly to the Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam section using the digital viewer below. Organizing your study sessions chapter-by-chapter allows for seamless offline review. Be sure to utilize the accompanying NCERT Solutions to verify your textbook answers.
पाठः 7: ईशावास्यम् इदं सर्वम्
हिरण्यकशिपोः सभा
अयि भोः बाला: !
कि भवन्तः जानन्ति 'ईश्वरः कुत्र अस्ति' ?
माण्येः ईश्वरः:
देवालये भवति।
सभासद्ः
वत्सा: ! ईश्वरः न केवल देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्त: अस्ति।
तत् कथम् आचार्य: ?
माण्यः! ईश्वरः: वृक्षे, कक्षायाम्, शिलायाम्, क्रीडाडुणे चापि अस्ति किम् ?
ईशावास्यमिदं सर्वम्
इति न श्रुतवन्त: ? !
किम्
ईशावास्यमिदं सर्वम् इति दर्शितवान्। इदानीं तमवं प्रश्नं पठामः। अनन्तरम् अभिनयसहित नाटकम्पि करिष्यामः।
शिक्षक की टिप्पणी
पहले पाठ को ध्यान से पढ़ें। 'ईशावास्यम् इदं सर्वम्' का अर्थ है कि भगवान सब कुछ में व्यापक हैं। यह उपनिषद का प्रसिद्ध श्लोक है और संस्कृत साहित्य में बहुत महत्वपूर्ण है।
[चित्र: अयोध्या में राजभवन का दृश्य, पाठ्यपुस्तक में देखें]
राजभट: अयि भोः साधना: तिच्छन्तु। राजाधिराज: राजगम्भीर: वेलोक्यायाधिपति: देवदेव:| बैत्यराज: हिरण्यकशिपु: आगच्छति।
सभासद्: विजयतां महाराज! विजयतामु। विजयतां महाराज! विजयतामु।
हिरण्यकशिपु: ह ह ह ह.... (अद्भुतसेन सह) अहम् एव सर्वेशक्तिमान् अस्मि। अहम् अमरः अस्मि।
मन्त्री: सत्यं वैत्यराज्ः सुरा: असुरा: यक्ष-गन्धर्वै-किन्नरा: भवतः सर्वे भीता: तिश्शन्ति।
देत्यपुरोहित: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यत्वबातानाम् पूजाधन न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्य: न देवेभ्य: न केऽपि बाष्यन्ति।
हिरण्यकशिपु: साधु साधु! अमि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु!
मन्त्री: सत्यं वैत्यराज्ः सुरा: असुरा: यक्ष-गन्धर्वै-किन्नरा: भवतः सर्वे भीता: तिश्शन्ति।
देत्यपुरोहित: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यत्वबातानाम् पूजाधन न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्य: न देवेभ्य: न केऽपि बाष्यन्ति।
हिरण्यकशिपु: साधु साधु! अमि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु!
मन्त्री: सत्यं वैत्यराज्ः सुरा: असुरा: यक्ष-गन्धर्वै-किन्नरा: भवतः सर्वे भीता: तिश्शन्ति।
देत्यपुरोहित: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यत्वबातानाम् पूजाधन न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्य: न देवेभ्य: न केऽपि बाष्यन्ति।
हिरण्यकशिपु: साधु साधु! अमि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु!
मन्त्री
सत्यं वैत्यराज्ः सुरा: असुरा: यक्ष-गन्धर्वै-किन्नरा: भवतः सर्वे भीता: तिश्शन्ति।
देत्यपुरोहित: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यत्वबातानाम् पूजाधन न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्य: न देवेभ्य: न केऽपि बाष्यन्ति।
हिरण्यकशिपु: साधु साधु! अमि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु!
मन्त्री
सत्यं वैत्यराज्ः सुरा: असुरा: यक्ष-गन्धर्वै-किन्नरा: भवतः सर्वे भीता: तिश्शन्ति।
देत्यपुरोहित: भगवन्! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यत्वबातानाम् पूजाधन न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्य: न देवेभ्य: न केऽपि बाष्यन्ति।
हिरण्यकशिपु: साधु साधु! अमि भोः मन्त्रिन्! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु!
सभासद्ः
अहो! किमेतत्? हालिका एव बध्वा एव वर्धन्ते वयम्।
(तत: प्रविशति प्रहाद: हिरण्यकशिपोः पुत्र:)
प्रहाद: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय....
हिरण्यकशिपु: (सक्रोधं दन्तांु विघ्दयन्) आ:, नारायण! नारायण! वर्षीय, कुत्र अस्ति तव नारायण: ?
प्रहाद: तात् ! श्रीहरि: तु सर्वत्र अस्ति।
हिरण्यकशिपु: कि ते हरि: अत्र अस्ति? त्रं अस्ति? सोपनेषु अस्ति? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अभुक्ष्यामि।
प्रहाद: नूनं हरि: सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अवश्यम् अस्ति।।
हिरण्यकशिपु: आः,मूढ! पश्य पश्य, अनेन खडीन् स्तम्भं भंडयामि।
प्रहाद: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय....
(हिरण्यकशिपु: स्तम्भम् प्रहरति मह्ता गर्जेन नृसिंह: कुर्परु हिरण्यकशिपोः केशोष्ठ गहीत्वा कर्पति)
शिक्षक की टिप्पणी
इस नाटक में प्रहाद भगवान के प्रति अपनी भक्ति दिखाते हैं, जबकि हिरण्यकश्यप केवल अपनी शक्ति में विश्वास रखता है। यह दिखाता है कि प्रकृति की शक्ति मनुष्य की शक्ति से कितनी बड़ी है। नारायणः (भगवान) सत्य हैं और सर्वव्यापक हैं।
[चित्र: नरसिंह भगवान का दृश्य, पाठ्यपुस्तक में देखें]
नृसिंह: (क्रोधेन सिंहार्जेन कृत्वन्) रे पापात्मन्! अध ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि।।
सेनापति: स्वामिन्! गजस्य पद्-दलेन अपि स: जीवन्ति।
हिरण्यकशिपु: (आद्यो आश्चर्यं पर्यति पुन: कश्यति) आ:, मूढ! पश्य पश्य, अनेन खडीन् स्तम्भं भंडयामि।
प्रहाद: ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय....
(हिरण्यकशिपु: स्तम्भम् प्रहरति मह्ता गर्जेन नृसिंह: कुर्परु हिरण्यकशिपोः केशोष्ठ गहीत्वा कर्पति)
नृसिंह: (क्रोधेन सिंहार्जेन कृत्वन्) रे पापात्मन्! अध ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि। त्वां ब्रह्मदेवातु वरं प्राप्त अमरः अस्मि।
अध्यापिका एवं बाल: प्रहाद: ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अतु एव उच्यते, 'ईशावास्यम् इदं सर्वम्' इति।
मुख्य बिंदु
- 'ईशावास्यम् इदं सर्वम्' का अर्थ है कि भगवान हर जगह मौजूद हैं। वह केवल मंदिर में नहीं, बल्कि प्रकृति, पेड़ों, पत्थरों और सभी जीवों में व्याप्त हैं।
- प्रहाद एक छोटा बालक है जो अपने पिता हिरण्यकश्यप की सत्ता और शक्ति में विश्वास नहीं रखता। वह हमेशा भगवान को याद करता है और उन पर विश्वास करता है।
- भगवान नरसिंह हिरण्यकश्यप को दंड देते हैं क्योंकि वह अपनी शक्ति पर गर्व करते हैं और दूसरों को सताते हैं। यह सिखाता है कि सच्ची शक्ति केवल भगवान में है।
- इस नाटक में संस्कृत भाषा का सुंदर प्रयोग है और यह हमें धार्मिक और नैतिक मूल्यों के बारे में सिखाता है।
यह अध्याय के पहले 5 पृष्ठों का पूर्वावलोकन है। पूरा अध्याय पाने के लिए नीचे क्लिक करें।
NCERT Book for Class 7 Sanskrit Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam
Download Textbook: Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam (Class 7 Sanskrit)
Secure your copy of the NCERT Textbook for Class 7 Sanskrit Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam. Widely adopted across educational institutions, final question papers map directly to the framework outlined in this chapter.
Complete Chapter E-Books for Class 7 Sanskrit
Browse our comprehensive suite of NCERT books in English Medium designed for Class 7 students, offering clear conceptual breakdowns and concluding practice problems.
Maximize Conceptual Clarity with NCERT E-Books
Built to foster deep conceptual mastery, this manual serves as an ideal study tool. Complement your textbook reading by exploring our professional NCERT Solutions and revision notes online.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 7 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 7 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 07 Ishavasyam Idam Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.