GSEB Class 9 Social Science Solutions Chapter 11 ભારતનું ન્યાયતંત્ર

1. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:

Question 1. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની લાયકાતો જણાવો. અથવા સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ તરીકેની નિમણૂક માટે કઈ લાયકાતો જરૂરી છે?
Answer: સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો તરીકેની નિમણૂક માટે નીચેની લાયકાતો આવશ્યક છે:
1. તેમણે ભારતના નાગરિક બનવું જોઈએ.
2. તેમની ઉંમર 65 વર્ષથી વધારે ન હોવી જોઈએ.
3. તેમણે કોઈપણ રાજ્યની હાઈકોર્ટમાં ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ સતત સેવા આપી હોવી જોઈએ. અથવા
4. તેમણે કોઈપણ રાજ્યની હાઈકોર્ટમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી સતત વકીલાતનો અનુભવ હોવો જોઈએ. અથવા
5. રાષ્ટ્રપ્રમુખના મતે, તેઓ એક જાણીતા કાયદાશાસ્ત્રી હોવા જોઈએ.
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનવા માટે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક હોવી જોઈએ, 65 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનો હોવો જોઈએ અને હાઈકોર્ટમાં 5 વર્ષનો જજ તરીકેનો અથવા 10 વર્ષનો વકીલ તરીકેનો અનુભવ હોવો જોઈએ. રાષ્ટ્રપતિની દ્રષ્ટિએ તેઓ પ્રસિદ્ધ કાયદાશાસ્ત્રી પણ હોવા જોઈએ.

Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં લાયકાતોને ક્રમબદ્ધ રીતે યાદ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને ન્યાયાધીશ અને વકીલ તરીકેના અનુભવના વર્ષો. ભારતીય નાગરિકત્વ અને વય મર્યાદા મૂળભૂત શરતો છે.

Question 2. સર્વોચ્ચ અદાલતની મૂળભૂત ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળની સત્તાઓ વિશે જણાવો.
Answer: સર્વોચ્ચ અદાલત મૂળભૂત ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ નીચે મુજબની સત્તાઓ ધરાવે છે:

• તે કેન્દ્ર સરકાર કે કેન્દ્ર અને એક કે તેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદો કે મતભેદોનો નિકાલ લાવે છે.
• એક તરફ કેન્દ્ર સરકાર તથા એકથી વધુ રાજ્યો અને બીજી તરફ કેન્દ્રના એકથી વધુ રાજ્યો હોય, તો સર્વોચ્ચ અદાલત તેમની વચ્ચેના મતભેદોનો પણ નિકાલ કરે છે.
• તે કેન્દ્ર અને બેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચેના મતભેદોનો ઉકેલ લાવે છે.
• તે કેન્દ્ર સરકારની કોઈપણ કાયદાકીય કે બંધારણીય કાયદેસરતાને લગતા બધા પ્રશ્નો અંગે ચુકાદાઓ આપે છે.
• તે નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ અને સંવર્ધન કરે છે. મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ તે હાજર હુકમ, મનાઈ હુકમ, અધિકારભંગ હુકમ, પ્રતિબંધ હુકમ, કર્તવ્ય હુકમ જેવા આદેશો બહાર પાડવાની સત્તા ધરાવે છે.
• સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ અંતિમ હોય છે, તેને ક્યાંય પડકારી શકાતા નથી. તે બધા માટે સ્વીકૃત હોય છે.

Exam Tip: મૂળભૂત ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ આવતી સત્તાઓને સ્પષ્ટ રીતે યાદ રાખો, ખાસ કરીને કેન્દ્ર-રાજ્ય વિવાદો અને મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ સાથે સંબંધિત સત્તાઓ.

Question 3. સર્વોચ્ચ અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર બહારની વિગતો કઈ જણાવો.
Answer: રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચેના અથવા રાજ્યો-રાજ્ય કે રાજ્યો-રાજ્યો વચ્ચેના નદીના પાણીની વહેંચણી તેમજ તેના ઉપયોગ બાબતો અંગેના વિવાદો ઉકેલવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલતના અધિકારક્ષેત્ર બહાર છે. આ માટે અલગ 'પાણી ન્યાયપંચ' (ટ્રિબ્યુનલો) દ્વારા ચુકાદાઓ આપવામાં આવે છે.
In simple words: જુદા જુદા રાજ્યો વચ્ચે નદીના પાણીની વહેંચણી જેવા ઝઘડા સુપ્રીમ કોર્ટના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતા નથી. આવા કેસો પાણીના ખાસ ન્યાયપંચો દ્વારા ઉકેલવામાં આવે છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે નદીના પાણીના વિવાદો સુપ્રીમ કોર્ટના કાર્યક્ષેત્રની બહાર છે અને તેના માટે ખાસ ટ્રિબ્યુનલ (ન્યાયપંચ) હોય છે.

Question 4. મહાભિયોગની કાર્યવાહી સમજાવો.
Answer: રાષ્ટ્રપ્રમુખ દ્વારા સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોને માત્ર સાબિત થયેલી ગેરવર્તણૂક, અયોગ્યતા કે બંધારણીય મર્યાદાઓના ઉલ્લંઘનના આધારે મહાભિયોગની પ્રક્રિયા દ્વારા હોદા પરથી દૂર કરી શકાય છે. સંસદના બંને ગૃહોમાં તેના કુલ તેમજ હાજર રહેલા અને મતદાન કરતા સભ્યોની \( \frac {2}{3} \) બહુમતીથી પસાર કરેલા ઠરાવને આધારે જ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશને તેમના હોદા પરથી દૂર કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાને ‘મહાભિયોગની કાર્યવાહી' કહેવામાં આવે છે. મહાભિયોગની કાર્યવાહી દરમિયાન સંબંધિત ન્યાયાધીશને સંસદમાં હાજર રહીને પોતાના બચાવમાં રજૂઆત કરવાનો મોકો મળે છે.
In simple words: મહાભિયોગ એટલે સુપ્રીમ કોર્ટના જજને ખરાબ વર્તન કે અસમર્થતાના કારણે પદ પરથી હટાવવાની એક ખાસ પ્રક્રિયા. આ માટે સંસદના બંને ગૃહોમાં \( \frac {2}{3} \) બહુમતીથી ઠરાવ પસાર કરવો પડે છે અને જજને પોતાનો બચાવ કરવાની તક પણ મળે છે.

Exam Tip: મહાભિયોગની કાર્યવાહી માટે સંસદના બંને ગૃહોમાં \( \frac {2}{3} \) બહુમતીની જરૂરિયાત અને તેના કારણો (ગેરવર્તણૂક, અયોગ્યતા, બંધારણીય ભંગ) પર ભાર મૂકો. ન્યાયાધીશને પોતાનો બચાવ કરવાની તક મળે છે તે પણ નોંધવું.

Question 5. ફોજદારી દાવા અંગેની અપીલમાં સર્વોચ્ચ અદાલતની સત્તાઓ વર્ણવો.
Answer: ફોજદારી દાવા અંગેની અપીલમાં સર્વોચ્ચ અદાલતની સત્તાઓ આ પ્રમાણે છે:
1. જો ફોજદારી દાવાના ચુકાદામાં રાજ્યની વડી અદાલતે આરોપીને ફાંસીની સજા ફરમાવી હોય અને અપીલ કે પુનર્વિચાર માટે પ્રમાણપત્ર આપ્યું હોય તો એ ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે.
2. કોઈપણ રાજ્યની વડી અદાલતમાં ચાલતા મુકદ્દમાને સર્વોચ્ચ અદાલત પોતાની અદાલતમાં તબદીલ (Transfer) કરી શકે છે.
In simple words: ફોજદારી કેસોમાં, જો હાઈકોર્ટ કોઈને ફાંસીની સજા આપે અને અપીલની પરવાનગી આપે, તો સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈપણ હાઈકોર્ટનો કેસ પોતાની પાસે ટ્રાન્સફર પણ કરી શકે છે.

Exam Tip: ફોજદારી અપીલમાં સર્વોચ્ચ અદાલતની મુખ્ય સત્તાઓને યાદ રાખો, ખાસ કરીને ફાંસીની સજાના કિસ્સામાં અપીલની અને કેસ ટ્રાન્સફર કરવાની સત્તા.

Question 6. વડી અદાલતોના ન્યાયાધીશોની લાયકાતનાં ધોરણો વર્ણવો. અથવા વડી અદાલતના ન્યાયાધીશ તરીકેની નિમણૂક માટે જરૂરી લાયકાતો વર્ણવો.
Answer: વડી અદાલતના ન્યાયાધીશની લાયકાતનાં ધોરણો આ મુજબ છે:
1. તે ભારતના નાગરિક હોવા જોઈએ.
2. તેની વય 62 વર્ષથી વધારે ન હોવી જોઈએ.
3. તેમણે નીચલી અદાલતોમાં ઓછામાં ઓછાં 10 વર્ષ સુધી ન્યાયાધીશ તરીકે કામ કર્યું હોવું જોઈએ. અથવા
4. કોઈપણ રાજ્યની વડી અદાલતમાં ઓછામાં ઓછાં 10 વર્ષ સુધી વકીલાત કરી હોવી જોઈએ.
5. રાષ્ટ્રપ્રમુખના મતે, તેઓ એક પ્રસિદ્ધ કાયદાશાસ્ત્રી હોવા જોઈએ.
In simple words: હાઈકોર્ટના જજ બનવા માટે વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક હોવો જોઈએ, 62 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનો હોવો જોઈએ અને નીચલી અદાલતોમાં 10 વર્ષનો જજ તરીકેનો અથવા હાઈકોર્ટમાં 10 વર્ષનો વકીલ તરીકેનો અનુભવ હોવો જોઈએ. રાષ્ટ્રપતિની દ્રષ્ટિએ તેઓ જાણીતા કાયદાશાસ્ત્રી પણ હોવા જોઈએ.

Exam Tip: સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોની લાયકાત સાથે સરખામણી કરીને વડી અદાલતના ન્યાયાધીશોની લાયકાતો, ખાસ કરીને વય મર્યાદા અને અનુભવના વર્ષોને યાદ રાખો.

Question 7. તાબા હેઠળની વિવિધ અદાલતો જણાવો.
Answer: રાજ્યની વડી અદાલત (હાઈકોર્ટ)ની હકૂમતમાં રહેલી અને તેના અંકુશ નીચે કામ કરતી તાબાની અદાલતોમાં રાજ્યની તમામ જિલ્લા અદાલતો અને તાલુકા અદાલતોનો સમાવેશ થાય છે. દરેક જિલ્લામાં ફોજદારી અને દીવાની અદાલતો હોય છે. ફોજદારી અદાલતોમાં તેની હકૂમત નીચે પ્રથમ વર્ગના ન્યાયાધીશ અને દ્વિતીય વર્ગના ન્યાયાધીશની અદાલતો, મામલતદાર અને ઍક્ઝિક્યુટિવ મૅજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ હોય છે. આ ઉપરાંત તાબાની અદાલતોમાં ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ, પોટા કોર્ટ, સ્મૉલ કૉઝ કોર્ટ, ફેમિલી કોર્ટ, લેબર કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલો (ખાસ અદાલતો) પણ હોય છે.
In simple words: તાબાની અદાલતો એટલે જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરે આવેલી અદાલતો, જે હાઈકોર્ટના નિયંત્રણ હેઠળ કામ કરે છે. તેમાં ફોજદારી અને દીવાની અદાલતો, ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ, ફેમિલી કોર્ટ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

Exam Tip: તાબાની અદાલતોના વિવિધ પ્રકારો અને તેમની રચના (જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરે) યાદ રાખો. ફોજદારી અને દીવાની અદાલતો વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ કરો.

Question 1. ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની આધારશિલા છે.
Answer: ભારતીય સમવાયતંત્રી લોકશાહીમાં બંધારણ અને નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરવા તેમજ કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે અથવા રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચે સત્તાઓ અને કાર્યક્ષેત્ર અંગે કોઈ ઝઘડાઓ ઊભાં થાય તો તેનો બંધારણીય ઉકેલ લાવવા માટે સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ ન્યાયતંત્ર કાયદાની કોઈ કલમ કે જોગવાઈની બંધારણીય સુસંગતતા તપાસે છે અને તેનું અર્થઘટન કરે છે. ધારાસભા અને કારોબારી દ્વારા બંધારણીય મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ન થાય તેનું ન્યાયતંત્ર ધ્યાન રાખે છે. આથી, ભારતનું ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની આધારશિલા છે.
In simple words: ભારતીય લોકશાહીમાં, ન્યાયતંત્ર બંધારણ અને લોકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરે છે. તે સરકારના જુદા જુદા અંગો વચ્ચેના વિવાદો ઉકેલે છે અને કાયદાઓની બંધારણીયતા તપાસે છે. તેથી, ન્યાયતંત્ર લોકશાહીનો પાયો છે.

Exam Tip: ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, બંધારણનું અર્થઘટન અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ – આ મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકીને સમજાવો કે શા માટે તે લોકશાહીની આધારશિલા છે.

Question 2. સર્વોચ્ચ અદાલત બંધારણ અને નાગરિકોના મૂળભૂત હકોના રક્ષક – વાલી છે.
Answer: દેશની સરકાર બંધારણ અનુસાર કાર્ય કરે છે કે નહિ તેમજ નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ થાય છે કે નહિ તે જોવાનું કાર્ય સર્વોચ્ચ અદાલતનું છે. તેથી તે બંધારણ અને નાગરિકોના મૂળભૂત હકોના રક્ષક – વાલી ગણાય છે.
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટ સરકાર બંધારણ મુજબ કામ કરે છે કે નહીં તે જુએ છે અને લોકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. તેથી તેને બંધારણ અને લોકોના હકોનો રક્ષક કહેવાય છે.

Exam Tip: સર્વોચ્ચ અદાલતના બે મુખ્ય કાર્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો: બંધારણનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવું અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવું.

Question 3. વડી અદાલત કડીરૂપ સ્થાન ધરાવે છે.
Answer: ભારતની સંઘીય શાસનપદ્ધતિમાં સમગ્ર દેશ માટે સળંગ, સુગ્રથિત, એકસૂત્રી અને સ્વતંત્ર પિરામિડ સ્વરૂપનું ન્યાયતંત્ર છે. કેન્દ્ર કક્ષાએ ટોચ પર દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત છે, મધ્યમાં વડી અદાલત છે અને પાયામાં જિલ્લા અદાલતો તથા તાબાની અદાલતો છે.

વડી અદાલત જિલ્લા અદાલતોની અપીલો સાંભળે છે અને તેના ચુકાદાઓ આપે છે, જ્યારે વડી અદાલતોની અપીલો સર્વોચ્ચ અદાલત સાંભળે છે અને તેના ચુકાદાઓ આપે છે. આથી, ભારતના ન્યાયતંત્રમાં વડી અદાલત કડીરૂપ છે.
In simple words: ભારતનું ન્યાયતંત્ર સુપ્રીમ, હાઈ અને નીચલી અદાલતોનું પિરામિડ માળખું ધરાવે છે. હાઈકોર્ટ જિલ્લા અદાલતોની અપીલ સાંભળે છે, અને સુપ્રીમ કોર્ટ હાઈકોર્ટની અપીલ સાંભળે છે. આ રીતે, હાઈકોર્ટ મધ્યમ સ્તરે મહત્વની કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.

Exam Tip: ન્યાયતંત્રના પિરામિડ માળખાને સ્પષ્ટ કરો અને દરેક સ્તરની અદાલતની ભૂમિકા અને તેઓ કેવી રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે તે સમજાવો.

Question 5. ધારાસભા અને કારોબારી બેજવાબદાર બને ત્યારે ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા આશીર્વાદરૂપ બને છે.
Answer: કેટલીક વાર ધારાસભા બહુમતી સંખ્યાના જોરે સ્વેચ્છાચારી બનીને જનકલ્યાણને અવરોધે એવા કાયદા બનાવે અને કારોબારી તેનો અમલ કરે ત્યારે ન્યાયતંત્રમાં તેને પડકારવામાં આવે છે. એ સમયે ન્યાયતંત્ર કાયદાની બંધારણીય સુસંગતતા તપાસે છે. જો તે ગેરબંધારણીય હોય, તો તેને રદબાતલ કરે છે. આથી, ન્યાયતંત્ર નિષ્પક્ષ અને નિર્ભય રીતે ન્યાય આપી પોતાની સક્રિયતા દાખવે છે. આથી, ધારાસભા અને કારોબારી બેજવાબદાર બને ત્યારે ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા આશીર્વાદરૂપ બને છે.
In simple words: જ્યારે ધારાસભા અને કારોબારી મનસ્વી રીતે કામ કરે છે અને લોકોનું ભલું નથી કરતી, ત્યારે ન્યાયતંત્ર એ કાયદાઓને તપાસે છે. જો કાયદા બંધારણ વિરુદ્ધ હોય, તો ન્યાયતંત્ર તેને રદ કરે છે. આ રીતે, ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા ખૂબ જ મદદરૂપ થાય છે.

Exam Tip: ન્યાયતંત્રની સક્રિયતા એટલે શું અને તે કેવી રીતે ધારાસભા અને કારોબારીની મનસ્વીતા પર અંકુશ મૂકે છે તે સમજાવો. 'બંધારણીય સુસંગતતા' જેવા કી-વર્ડ્સનો ઉપયોગ કરો.

Question 6. સર્વોચ્ચ અદાલત નઝીરી અદાલત ગણાય છે.
Answer:
1. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ અને નિર્ણયો કાયમી દસ્તાવેજો ગણાય છે.
2. એ ચુકાદાઓ અને નિર્ણયો દેશના બધા નાગરિકો અને દેશની બધી અદાલતોને માટે બંધનકર્તા હોય છે તેમજ તેમને નમૂનારૂપ ગણી બીજી અદાલતો તેમને આધારે ચુકાદાઓ આપે છે.
3. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ અને નિર્ણયોનો ભંગ કરનારને તે સર્વોચ્ચ અદાલતના તિરસ્કાર માટે શિક્ષા કરી શકે છે.
4. સર્વોચ્ચ અદાલત દરેક પ્રકારના મુકદ્દમામાં આપેલ ચુકાદાની નોંધ (Record) રાખે છે અને તેને ગૅઝેટમાં પ્રકાશિત કરે છે.
આ ઉપર દર્શાવેલાં કારણોસર સર્વોચ્ચ અદાલત નઝીરી અદાલત (Court of Records) ગણાય છે.
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટને 'નઝીરી અદાલત' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેના નિર્ણયો રેકોર્ડ તરીકે રાખવામાં આવે છે, જે બધા માટે બંધનકર્તા હોય છે અને બીજી અદાલતો માટે ઉદાહરણરૂપ હોય છે. તેના નિર્ણયોનો ભંગ કરવા બદલ સજા થઈ શકે છે.

Exam Tip: નઝીરી અદાલત એટલે શું તેની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરો અને તેના ચાર મુખ્ય લક્ષણોને વિગતવાર સમજાવો, ખાસ કરીને 'બંધનકર્તા' અને 'દસ્તાવેજો' જેવા શબ્દો પર ભાર મૂકો.

Question 7. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો નિવૃત્તિ બાદ પણ કોઈ પણ કોર્ટમાં વકીલાત કરી શકતા નથી.
Answer: એક વખત જે વ્યક્તિએ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ન્યાયાધીશ તરીકે કામ કર્યું હોય અને ત્યારપછી તે કોઈપણ અદાલતમાં વકીલ તરીકે કામ કરે, તો તે અદાલતના ન્યાયાધીશો અજાણતાં પણ તેની શેહ-શરમમાં આવી જાય અને કદાચ તેની તરફેણમાં પક્ષપાતભર્યું વલણ દાખવી બેસે. આથી, બંધારણમાં કરેલી જોગવાઈ પ્રમાણે સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો નિવૃત્તિ બાદ પણ કોઈપણ કોર્ટમાં વકીલાત કરી શકતા નથી.
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટના જજો નિવૃત્તિ પછી કોઈપણ કોર્ટમાં વકીલાત કરી શકતા નથી. આ નિયમ એટલા માટે છે જેથી તેઓ ભૂતકાળમાં આપેલો તેમનો પ્રભાવ કે દબાણ બીજી કોર્ટ પર ન નાખી શકે અને ન્યાય નિષ્પક્ષ રહે.

Exam Tip: ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે આ જોગવાઈ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે તે સમજાવો. 'શેહ-શરમ' અને 'પક્ષપાત' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો.

3. ટૂંક નોંધ લખોઃ

Question 1. ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા
Answer: દેશના કારોબારી તંત્રની લાગવગ, શેહ-શરમ, લાલચ કે દબાણમાં આવ્યા વિના ન્યાયાધીશો નિષ્પક્ષ, તટસ્થ, પ્રામાણિકપણે અને નિર્ભય રીતે ન્યાય આપી શકે – પોતાની ફરજો બજાવી શકે તેમજ લોકોને સાચો, પારદર્શક અને ઝડપી ન્યાય આપી શકે તે માટે ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી સ્વતંત્ર રાખવામાં આવ્યું છે. ભારતના બંધારણમાં ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા માટે કેટલીક વ્યવસ્થાઓ કરવામાં આવી છે. અલબત્ત, કારોબારી તંત્ર દ્વારા નિયત કરવામાં આવેલાં લાયકાતનાં ધોરણોને આધારે તેમજ સુસ્થાપિત વિધિ મુજબ બંધારણીય જોગવાઈઓને આધીન રહીને ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. પરંતુ કારોબારી તંત્ર તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકતું નથી. ન્યાયાધીશો 65 વર્ષની ઉંમર સુધી પોતાના હોદ્દા પર રહી શકે છે. તેમના પગાર-ભથ્થાં, નોકરીની શરતો, બઢતી, બદલી, નિવૃત્તિના લાભો, પેન્શન ફંડ વગેરે બાબતોમાં કોઈ ફેરફાર થઈ શકતો નથી. ન્યાયાધીશોની ફરજ દરમિયાન તેમના વર્તન અંગે સંઘની સંસદમાં કે રાજ્યની વિધાનસભામાં ચર્ચા કે ટીકાત્મક સમીક્ષા થઈ શકતી નથી.
In simple words: ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા એટલે ન્યાયાધીશો કોઈપણ દબાણ કે લાલચ વગર નિષ્પક્ષ રીતે ન્યાય આપી શકે. બંધારણે ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, પગાર અને નોકરીની શરતો સુરક્ષિત રાખી છે, જેથી તેઓ મુક્તપણે કામ કરી શકે અને સંસદમાં તેમના કામની સીધી ચર્ચા થતી નથી.

Exam Tip: ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા શા માટે જરૂરી છે અને કયા બંધારણીય ઉપાયો દ્વારા તેની ખાતરી કરવામાં આવે છે તે સમજાવો (દા.ત., નિમણૂક, પદ પરથી દૂર ન કરી શકવા, પગારની સુરક્ષા).

Question 2. વડી અદાલતનું અપીલી ક્ષેત્રાધિકાર
Answer: રાજ્યની વડી અદાલતના હકૂમતમાં રહેલી અને તેના અંકુશ નીચે કામ કરતી અદાલતોના ચુકાદાઓ વિરુદ્ધની અપીલો સાંભળવાના વડી અદાલતના અધિકારને 'અપીલી ક્ષેત્રાધિકાર' કહેવામાં આવે છે. વડી અદાલત તેના તાબાની અદાલતો કે ટ્રિબ્યુનલોના ચુકાદા વિરુદ્ધની અપીલો સાંભળે છે. જિલ્લાની ફોજદારી અદાલત (સેશન્સ કોર્ટ)ના ન્યાયાધીશે આરોપીને તેના ગુના માટે ચાર વર્ષ કરતાં વધારે વર્ષની સજા કરી હોય, એવા ચુકાદા વિરુદ્ધ પક્ષકાર વડી અદાલતમાં અપીલ કરી શકે છે. ફોજદારી અદાલતે (સેશન્સ કોર્ટે) કોઈપણ આરોપીને તેની નીચેની; ફોજદારી અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્ધ હત્યાના આરોપસર મૃત્યુદંડની સજા ફરમાવી હોય, તેવા કેસમાં વડી અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે. વડી અદાલત પોતાના તાબા હેઠળની કોઈપણ અદાલતમાં નિકાલ થયા વિના પડી રહેલા કેસમાં બંધારણના અર્થઘટનસંબંધી પ્રશ્ન રહેલો છે, એમ વડી અદાલતને જણાય ત્યારે તે એ કેસને પોતાની અદાલતમાં તબદીલ (Transfer) કરીને તેનો નિકાલ કરી શકે છે.
In simple words: અપીલી ક્ષેત્રાધિકાર એટલે હાઈકોર્ટ તેની નીચેની અદાલતોના નિર્ણયો સામેની અપીલ સાંભળે છે. જો સેશન્સ કોર્ટ 4 વર્ષથી વધુ સજા કે મૃત્યુદંડ આપે, તો તેની સામે હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે. હાઈકોર્ટ બંધારણીય પ્રશ્નો ધરાવતા કેસને પોતાની પાસે ટ્રાન્સફર પણ કરી શકે છે.

Exam Tip: વડી અદાલતના અપીલી ક્ષેત્રાધિકારના મુખ્ય પાસાઓને યાદ રાખો, ખાસ કરીને કયા પ્રકારના કેસોમાં અપીલ કરી શકાય છે અને કેસ ટ્રાન્સફર કરવાની તેની સત્તા.

Question 3. નઝીરી અદાલત
Answer: જે અદાલતના ચુકાદાની નોંધ (Records) પુરાવાનું મૂલ્ય ધરાવે છે અને જ્યારે તે રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેની કાયદેસરતા સામે કોઈ વાંધો લઈ શકાતો નથી, તેને નઝીરી અદાલત (Court of Records) કહેવામાં આવે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત નઝીરી અદાલત તરીકે નીચે મુજબના અધિકારો ધરાવે છે:

• જુદી જુદી અદાલતોએ આપેલા ચુકાદાઓ, કાયદાનાં અર્થઘટનો, સ્વીકારવામાં આવેલી પ્રણાલિકાઓ વગેરેને સર્વોચ્ચ અદાલત દસ્તાવેજો સ્વરૂપે સાચવે છે.
• એ ચુકાદાઓને નમૂનારૂપ ગણી બીજી અદાલતો તેમને આધારે ચુકાદા આપે છે.
• સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્ણયો અને ચુકાદાઓ આખરી ગણાય છે. તેમની વિરુદ્ધ અપીલ થઈ શકતી નથી.
• સર્વોચ્ચ અદાલતના નિર્ણયો અને ચુકાદા દેશના બધા નાગરિકોને અને દેશની બધી અદાલતોને માટે બંધનકર્તા હોય છે.
• સર્વોચ્ચ અદાલત દેશની બધી અદાલતોની કાર્યવાહી માટે નિયમો ઘડે છે. એ નિયમોનું પાલન કરવાનું બધી અદાલતો માટે આવશ્યક છે.
• તેના નિર્ણયો અને ચુકાદાઓનો ભંગ કરનારને તે સર્વોચ્ચ અદાલતના તિરસ્કાર માટે શિક્ષા કરી શકે છે.
• સર્વોચ્ચ અદાલત દરેક પ્રકારના કેસમાં આપેલા પોતાના ચુકાદાની નોંધ (Record) રાખે છે અને પ્રકાશિત કરે છે.

Exam Tip: નઝીરી અદાલતની વિભાવના અને સર્વોચ્ચ અદાલત શા માટે આ શ્રેણીમાં આવે છે તેના કારણો પર ધ્યાન આપો. 'પુરાવાનું મૂલ્ય' અને 'બંધનકર્તા' જેવા શબ્દો પર ભાર મૂકો.

Question 4. લોકઅદાલતો અને જાહેર હિતના દાવાઓ
Answer: લોકઅદાલતો: સ્થાનિક કક્ષાએ સમાજના ગરીબ અને શોષિત લોકોને સરળ રીતે, ઝડપી અને સસ્તો ન્યાય મળે એ હેતુથી લોકઅદાલતોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. લોકઅદાલતોના પક્ષકારો માટે અમદાવાદમાં ‘કાનૂની સેવા સત્તામંડળ' નામની સંસ્થા મફત કાનૂની સહાય અને માર્ગદર્શન કેન્દ્ર તરીકે કામ કરે છે. લોકઅદાલત રવિવાર કે રજાના દિવસે બંને પક્ષકારોની સંમતિથી જિલ્લામથકે અથવા તાલુકામથકે યોજવામાં આવે છે. લોકઅદાલતોની કામગીરી સ્વૈચ્છિક હોય છે. લોકઅદાલતોમાં મુખ્યત્વે મોટર-વાહન અકસ્માત અને વળતર, લગ્નવિચ્છેદ, ભરણપોષણ, સામાન્ય લેણાં, ખાનગી ફરિયાદો, પોલીસ ફરિયાદો વગેરે બાબતો અંગેના વિવાદો ઉકેલવામાં આવે છે. લોકઅદાલતોમાં વકીલોને સ્થાન હોતું નથી. પરંતુ સમાધાનની પ્રક્રિયામાં પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકો, સામાજિક કાર્યકરો, કેળવણીકારો, પોલીસ અધિકારીઓ, વીમા કંપનીના અધિકારીઓ, નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ કે ન્યાયિક અધિકારીઓ વગેરે ઉપસ્થિત રહે છે. લોકઅદાલતોમાં સ્થળ પર જ બંને પક્ષો વચ્ચે શાંતિથી કાયમી સમાધાન કરાવવામાં આવે છે. અહીં બંને પક્ષોનું હિત અને માન જળવાય છે. બંને પક્ષોમાંથી કોઈની જીત કે હાર હોતી નથી. વર્ષોથી વિલંબમાં પડેલા કેસોનો ઝડપી અને બિનખર્ચાળ નિકાલ જ થાય છે. વળી, લોકઅદાલતોના ચુકાદાઓને કાનૂની પીઠબળ પણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. આથી જ લોકઅદાલતો લોકોમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે.
જાહેર હિતના દાવાઓ: જાહેર હિતની અરજીઓ વડી અદાલત અને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કરી શકાય છે. બંને અદાલતો જાહેર હિતના દાવાને માત્ર પોસ્ટકાર્ડ કે સામાન્ય પત્ર દ્વારા અરજી તરીકે સ્વીકારે છે અને સંબંધિતોને તે અંગે જરૂરી આદેશો આપે છે. નાગરિકોના અધિકારો કે જાહેર હિતના ભંગ અંગે વર્તમાનપત્રોમાં છપાયેલા સમાચારોનો આશરો લઈને વડી અદાલત કે સર્વોચ્ચ અદાલત સુઓમોટો (જાતે) દાખલ કરી કાનૂની પગલાં લઈ શકે છે.
In simple words: લોકઅદાલતો ગરીબ લોકોને ઝડપી અને સસ્તો ન્યાય અપાવવા માટે છે, જ્યાં સમાધાન દ્વારા વિવાદો ઉકેલાય છે. જાહેર હિતના દાવાઓ એટલે એવી અરજીઓ જે લોકોના મોટા સમુદાયના હિત માટે હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં થાય છે, અને તે સાદા પત્ર દ્વારા પણ સ્વીકારાઈ શકે છે.

Exam Tip: લોકઅદાલતો અને જાહેર હિતના દાવાઓ બંનેનો હેતુ, પ્રક્રિયા અને ફાયદાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. લોકઅદાલતોમાં સમાધાનની ભૂમિકા અને જાહેર હિતના દાવાઓ માટે પત્ર દ્વારા અરજી કરવાની સુવિધા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 5. તાબાની અદાલતો
Answer: રાજ્યની વડી અદાલત (હાઈકોર્ટ)ની હકૂમતમાં રહેલી અને તેના અંકુશ નીચે કામ કરતી અદાલતો ‘તાબાની અદાલતો' અથવા ‘નીચલી અદાલતો' કહેવાય છે. તાબાની અદાલતોમાં રાજ્યની તમામ જિલ્લા અદાલતો અને તાલુકા અદાલતોનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યની બધી તાબાની અદાલતો વડી અદાલતના નિરીક્ષણ હેઠળ કામ કરે છે. દરેક જિલ્લામાં દીવાની અને ફોજદારી અદાલતો હોય છે. જિલ્લા અદાલતમાં દીવાની દાવા ચલાવનાર ન્યાયાધીશને જિલ્લા ન્યાયાધીશ અને ફોજદારી મુકદ્દમા ચલાવનાર ન્યાયાધીશને સેશન્સ ન્યાયાધીશ કહેવાય છે. જિલ્લા અદાલતો તેના તાબા હેઠળની અદાલતોના ચુકાદાઓ સામેની અરજીઓની સુનાવણી કરે છે. દરેક જિલ્લાની દીવાની અદાલતોમાં એક લાખ રૂપિયા સુધીના દાવાઓ તેમજ સરકારે કરેલા કે સરકાર સામેના કેસો ચલાવવાની સત્તા છે. આ કોર્ટોના સિવિલ જજ લગ્ન, છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, જમીન સંપાદનને લગતા કે વળતરને લગતા દાવાઓ અને વાલીપણાને લગતા કેસો ચલાવવાની સત્તા ધરાવે છે. ફોજદારી અદાલતોમાં સેશન્સ કોર્ટ અને તેની હકૂમત નીચે પ્રથમ વર્ગના ન્યાયાધીશ અને દ્વિતીય વર્ગના ન્યાયાધીશની અદાલતો, મામલતદાર અને ઍક્ઝિક્યુટિવ મૅજિસ્ટ્રેટ કોર્ટ હોય છે. આ અદાલતોમાં 3 વર્ષથી માંડીને 10 વર્ષ સુધીની કેદની સજા અને Rs 5000 કે તેથી વધુ રકમ સુધીના દંડની તથા હત્યાના કેસમાં મૃત્યુદંડ, ફાંસીની કે જન્મટીપની આજીવન કારાવાસ જેવી સજાઓ કરવાની સત્તા ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, તાબાની અદાલતોમાં ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ, પોટા કોર્ટ, સ્મૉલ કૉઝ કોર્ટ, ફેમિલી કોર્ટ, લેબર કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલો (ખાસ અદાલતો) પણ હોય છે.
In simple words: તાબાની અદાલતો એટલે જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરે કાર્ય કરતી નીચલી અદાલતો, જે હાઈકોર્ટના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. તેમાં દીવાની અને ફોજદારી કેસો માટે અલગ અલગ ન્યાયાધીશો હોય છે, અને આ કોર્ટો નાના દાવાઓ, પારિવારિક વિવાદો અને ગંભીર ફોજદારી ગુનાઓની સુનાવણી કરે છે.

Exam Tip: તાબાની અદાલતોના વિવિધ સ્તરો (જિલ્લા, તાલુકા) અને તેમની કાર્યક્ષમતા (દીવાની, ફોજદારી) સ્પષ્ટ કરો. ખાસ અદાલતો જેવી કે ફાસ્ટ ટ્રેક અને ફેમિલી કોર્ટનો પણ ઉલ્લેખ કરો.

4. નીચેનામાંથી યોગ્ય વિકલ્પની પસંદગી કરો:

Question 1. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો અને વડી અદાલતના ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિવય છે.
(a) 65 અને 58
(b) 65 અને 60
(c) 60 અને 65
(d) 65 અને 62
Answer: (d) 65 અને 62
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટના જજો 65 વર્ષની ઉંમર સુધી અને હાઈકોર્ટના જજો 62 વર્ષની ઉંમર સુધી સેવા આપી શકે છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો માટે નિવૃત્તિ વય 65 વર્ષ છે, જ્યારે વડી અદાલતના ન્યાયાધીશો માટે તે 62 વર્ષ છે. આ આંકડાઓને બરાબર યાદ રાખવા જોઈએ.

Question 2. જિલ્લા ન્યાયાધીશની લાયકાતમાં વકીલ તરીકેનો અનુભવ જરૂરી છે.
(a) 3 વર્ષ
(b) 7 વર્ષ
(c) 10 વર્ષ
(d) 5 વર્ષ
Answer: (b) 7 વર્ષ
In simple words: જિલ્લા ન્યાયાધીશ બનવા માટે, વ્યક્તિ પાસે વકીલ તરીકે ઓછામાં ઓછા 7 વર્ષનો અનુભવ હોવો જોઈએ.

Exam Tip: જિલ્લા ન્યાયાધીશની લાયકાતમાં વકીલાતના અનુભવના વર્ષોની ચોક્કસ સંખ્યા યાદ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. મિઝોરમ અને ત્રિપુરાની વડી અદાલત કયા રાજ્યમાં આવેલી છે?
(a) મેધાલયમાં
(b) અરુણાચલ પ્રદેશમાં
(c) અસમમાં
(d) નાગાલૅન્ડમાં
Answer: (c) અસમમાં
In simple words: મિઝોરમ અને ત્રિપુરા રાજ્યોની હાઈકોર્ટ અસમ રાજ્યમાં આવેલી છે.

Exam Tip: ભારતના પૂર્વોત્તર રાજ્યોની સંયુક્ત વડી અદાલતોના સ્થાન વિશેની સામાન્ય માહિતી યાદ રાખવી ઉપયોગી છે.

Question 4. મફત કાનૂની સત્તા સેવા મંડળની કચેરીનું વડું મથક ક્યાં આવેલું છે?
(a) વડોદરામાં
(b) રાજકોટમાં
(c) અમદાવાદમાં
(d) ગાંધીનગરમાં
Answer: (c) અમદાવાદમાં
In simple words: મફત કાનૂની સેવા મંડળની મુખ્ય ઓફિસ અમદાવાદ શહેરમાં આવેલી છે.

Exam Tip: 'મફત કાનૂની સેવા સત્તામંડળ' જેવી સંસ્થાઓના મુખ્ય મથકો યાદ રાખવાથી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં મદદ મળી શકે છે.

Question 5. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની નિમણૂક કોણ કરે છે?
(a) વડા પ્રધાન
(b) રાષ્ટ્રપ્રમુખ
(c) ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ
(d) કાયદાપ્રધાન
Answer: (b) રાષ્ટ્રપ્રમુખ
In simple words: સુપ્રીમ કોર્ટના જજની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: ભારતીય બંધારણ હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની સત્તા કોની પાસે છે તે સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો (રાષ્ટ્રપ્રમુખ).

Question 6. ગ્રાહકોની ફરિયાદના નિવારણ માટે કઈ સંસ્થાની રચના થઈ છે?
(a) મફત કાનૂની સલાહ કેન્દ્ર
(b) દીવાની કોર્ટ
(c) ગ્રાહક ફોરમ
(d) સ્મૉલ કૉઝ કોર્ટ
Answer: (c) ગ્રાહક ફોરમ
In simple words: ગ્રાહકોને તેમની ફરિયાદો ઉકેલવા માટે 'ગ્રાહક ફોરમ' નામની સંસ્થા બનાવવામાં આવી છે.

Exam Tip: ગ્રાહક સુરક્ષા સંબંધિત સંસ્થાઓનું નામ અને તેમનો હેતુ યાદ રાખો. 'ગ્રાહક ફોરમ' ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટેની મુખ્ય સંસ્થા છે.