GSEB Class 9 Sanskrit Solutions Chapter 20 संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम्

1. अधोलिखितेभ्यः विकल्पेभ्यः समुचितम् उत्तरं चिनुत
Choose Suitable Answers from Following Alternatives.

Question 1. संस्कृतभाषायां लक्षश्लोकपरिमितः ग्रन्थः कः?
(क) महाभारतम्
(ख) रामायणम्
(ग) दशकुमारचरितम्
(घ) विष्णुपुराणम्
Answer: (क) महाभारतम्
In simple words: संस्कृतभाषायां महाभारतं नामकं काव्यं बहुविशालं वर्तते, यस्मिन् एकलक्षं श्लोकाः सन्ति।

Exam Tip: Remember the specific number of verses (one lakh) associated with the Mahabharata when answering questions about its size or content.

Question 2. संसारस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः ............ वर्तते।
(क) रामायणम्
(ख) भगवत्पुराणम्
(ग) ऋग्वेदः
(घ) यजुर्वेदः
Answer: (ग) ऋग्वेदः
In simple words: ऋग्वेदः एव विश्वस्य सर्वेषु ग्रन्थेषु प्राचीनतमः इति मन्यते।

Exam Tip: Always remember that Rigveda is recognized as the world's oldest text, which is a key fact often tested.

Question 3. मुखतः उच्चारणकाले कस्य स्वर-वर्णस्य प्रादुर्भावः प्रथमं भवति?
(क) एकारस्य
(ख) उकारस्य
(ग) ईकारस्य
(घ) अकारस्य
Answer: (घ) अकारस्य
In simple words: मुखात् शब्दोच्चारसमये 'अ' इति स्वरः प्रथमं निर्गच्छति।

Exam Tip: Understand the phonetic order of Sanskrit vowels; 'अ' (a) is fundamental as it's the first sound naturally produced during speech.

Question 4. संस्कृतस्य वर्णमालायां वर्णानां क्रमः कस्य आधारेण निर्धारितः अस्ति?
(क) व्यञ्जनस्य
(ख) स्वरस्य
(ग) उच्चारणतन्त्रस्य
(घ) वर्णस्य
Answer: (ग) उच्चारणतन्त्रस्य
In simple words: संस्कृतवर्णेषु अक्षराणां क्रमः उच्चारणपद्धत्या निश्चितः भवति।

Exam Tip: Note that the scientific and logical arrangement of the Sanskrit alphabet is based on the mechanics of speech (utterance system), not arbitrary order.

Question 5. दशकुमारचरितस्य कतमे उच्छ्वासे प-वर्गप्रयोगरहितानि वाक्यानि सन्ति?
(क) सप्तमे
(ख) पञ्चमे
(ग) द्वितीये
(घ) अष्टमे
Answer: (क) सप्तमे
In simple words: दशकुमारचरितस्य सप्तमे भागे प-वर्गस्य अक्षराणि विना वाक्यानि रचितानि सन्ति।

Exam Tip: This question tests specific knowledge about the Dashakumaracharitam; remember the unique literary technique used in the seventh chapter.

Question 6. पाणिनिना रचितस्य व्याकरणस्य किं नाम?
(क) पञ्चाक्षरी
(ख) शताध्यायी
(ग) अष्टाध्यायी
(घ) अष्टाङ्गी
Answer: (ग) अष्टाध्यायी
In simple words: पाणिनिना विरचितं संस्कृतव्याकरणं 'अष्टाध्यायी' इति नाम्ना प्रसिद्धम्।

Exam Tip: Panini's Ashtadhyayi is a foundational text in Sanskrit grammar; ensure you know its name and significance.

2. एकवाक्येनद सं स्कृतभाषया उत्तरं लिखत –
Write Answers in One Sentence into Sanskrit.

Question 1. संस्कृतभाषायाः कः ग्रन्थः सर्वासु भाषासु अनूदितः वर्तते ?
Answer: संस्कृतभाषायाः पञ्चतन्त्रनामकः ग्रन्थः विश्वस्य सर्वासु भाषासु अनूदितः वर्तते।
In simple words: संस्कृतभाषायाः 'पञ्चतन्त्रम्' इति ग्रन्थः जगति सर्वासु भाषासु अनुवादितः अस्ति।

Exam Tip: Remember Panchatantra as the most widely translated Sanskrit text, highlighting its global importance.

Question 2. व्यञ्जनवर्णसु कस्य क्रमः प्रथमः वर्तते?
Answer: व्यञ्जनवर्णेसु ककारस्य क्रमः प्रथमः वर्तते।
In simple words: व्यञ्जनवर्णेषु 'क' इति वर्णः सर्वप्रथमः भवति।

Exam Tip: Know the initial consonant in the Sanskrit alphabet to demonstrate understanding of its structure.

Question 3. माघेन रचितस्य काव्यस्य नाम किं वर्तते?
Answer: माघेन रचितस्य महाकाव्यस्य नाम शिशुपालवधम् अस्ति।
In simple words: माघकविना निर्मितं महाकाव्यं 'शिशुपालवधम्' इति नाम्ना ज्ञायते।

Exam Tip: Associate the epic poem 'Shishupalavadha' directly with its renowned author, Magha.

Question 4. ऋग्वेदः कीदृशः ग्रन्थः वर्तते?
Answer: ऋग्वेदः संसारस्य सर्वेष पुस्तकालयेषु प्राचीनतमः ग्रन्थः वर्तते।
In simple words: ऋग्वेदः जगति सर्वेषु पुस्तकालयेषु उपलब्धेषु ग्रन्थेषु अतिप्राचीनः अस्ति।

Exam Tip: Highlight that Rigveda is the oldest existing text found in libraries worldwide when describing its nature.

Question 5. महाभारते कति श्लोकाः सन्ति?
Answer: महाभारते एकलक्षं श्लोकाः सन्ति।
In simple words: महाभारतनामके ग्रन्थे एकलक्षं श्लोकाः विद्यन्ते।

Exam Tip: Accurately state the number of verses (one lakh) present in the Mahabharata, as this is a specific detail.

3. रेखाङ्कितपदानां स्थाने प्रकोष्ठात् उचितं पदं चित्वा प्रश्नवाक्यं रचयत –
Make Interrogative Sentences by Using Words from the Brackets in Place of Underlined Words.

(किम्, कस्मिन्, कः, कासाम्)

Question 1. संस्कृतस्य वैशिष्ट्यं प्रदर्शयामः।
Answer: संस्कृतस्य किम् प्रदर्शयामः?
In simple words: संस्कृतस्य विशेषं गुणं दर्शयामः इत्यस्य प्रश्नरूपम् 'संस्कृतस्य किं प्रदर्शयामः?' इति भवति।

Exam Tip: To frame an interrogative sentence, replace the underlined part with an appropriate interrogative pronoun (e.g., 'किम्' for 'वैशिष्ट्यम्').

Question 2. ऋग्वेदः प्राचीनतमः ग्रन्थः वर्तते।
Answer: कः प्राचीनतमः ग्रन्थः वर्तते?
In simple words: 'ऋग्वेदः प्राचीनतमः ग्रन्थः अस्ति' इत्यस्य प्रश्नरूपम् 'कः प्राचीनतमः ग्रन्थः अस्ति?' इति भवति।

Exam Tip: When the underlined word is a subject referring to a person or entity, use 'कः' (who) for masculine singular to form the question.

Question 3. संस्कृतभाषा भारतीयभाषाणां जननी।
Answer: संस्कृतभाषा कासाम् जननी?
In simple words: 'संस्कृतभाषा भारतीयभाषाणां जननी अस्ति' इत्यस्य प्रश्नरूपम् 'संस्कृतभाषा कासां जननी?' इति भवति।

Exam Tip: For a feminine plural possessive ('भाषाणां'), use 'कासाम्' (of which ones) to construct the interrogative sentence correctly.

Question 4. पञ्चतन्त्रनामकः ग्रन्थः सर्वासु भाषासु अनूदितः वर्तते।
Answer: कः ग्रन्थः सर्वासु भाषासु अनूदितः वर्तते?
In simple words: 'पञ्चतन्त्रं नाम पुस्तकं सर्वासु भाषासु अनुवादितम् अस्ति' इत्यस्य प्रश्नरूपम् 'किं पुस्तकं सर्वासु भाषासु अनुवादितम् अस्ति?' इति भवति।

Exam Tip: If the underlined part is a specific noun (like 'पञ्चतन्त्रनामकः ग्रन्थः'), use 'कः ग्रन्थः' (which book) to create the question.

4. शब्दरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत
Fill in the Blanks by Word Form.

5. प्रदत्तान् शब्दान् प्रयुज्य वाक्यानि रचयत् –
Construct Complete Sentences by Using Given Words.

Question 1. There are many books written in Sanskrit language.
(संस्कृतभाषा अनेक ग्रन्थ वृत्।)
Answer: संस्कृतभाषायाम् अनेके ग्रन्थाः वर्तन्ते।
In simple words: संस्कृतभाषायां बहूनि पुस्तकानि सन्ति।

Exam Tip: To express existence in Sanskrit, use 'सन्ति' (are) with plural nouns, and for location, use the locative case (e.g., 'संस्कृतभाषायाम्').

Question 2. World's first book is Rigveda.
(संसार प्रथम पुस्तक ऋग्वेद अस्)
Answer: संसारे प्रथम पुस्तकम् ऋग्वेदः अस्ति।
In simple words: जगति सर्वप्रथमं पुस्तकं ऋग्वेदः एव।

Exam Tip: When stating a universal truth, use 'अस्ति' (is) for singular subjects, ensuring the noun 'पुस्तकम्' is in the nominative case.

Question 3. The famous Adikavya is the Ramayana.
(रामायण प्रसिद्ध आदिकाव्य वृत्।)
Answer: रामायणं प्रसिद्धम् आदिकाव्य वर्तते।
In simple words: 'रामायणम्' इति काव्यं प्रसिद्धं आदिमहाकाव्यं मन्यते।

Exam Tip: When referring to a well-known epic, use the correct case for the noun ('रामायणं') and the verb 'वर्तते' (is/exists) to indicate its status.

Question 4. This is also a special feature of Sanskrit.
(इदम् अपि संस्कृत वैशिष्ट्य वृत्।)
Answer: इदम् अपि संस्कृत्स्य वैशिष्ट्यं वर्तते।
In simple words: एतदपि संस्कृतभाषायाः एकः विशेषः गुणः अस्ति।

Exam Tip: To highlight an additional feature, use 'अपि' (also) and ensure the genitive case ('संस्कृत्स्य') is correctly used for possession.

6. मातृभाषया उत्तराणि लिखत –
Write Answer in Mother Tongue.

Question 1. Write two specialities of Sanskrit.
Answer: Two specialities of Sanskrit language are:

• The most ancient of all the books in the world is Rigveda and that is written in Sanskrit.
• Ashtadhyayi, the treatise composed by Acharya Panini, is considered the best creation of the human brain. No other language has this privilege.

Exam Tip: When listing special features, always mention Rigveda's age and Panini's Ashtadhyayi as prime examples of Sanskrit's unique contributions.

Question 2. Write about the special characteristics of Sanskrit alphabet.
Answer: The order of letters in the Sanskrit alphabet is scientific and logical. All human beings are endowed with the ability to pronounce these letters. Accordingly, the order of letters is fixed, and the letter 'अ' is the first letter pronounced, so it is placed first. Similarly, the letter 'क' is first among the consonants and then follows the group beginning with the letter 'च' (च-वर्ग).
In simple words: The Sanskrit alphabet's letter order is scientific and logical, based on how we speak. 'अ' comes first as it's the first sound, and 'क' starts the consonants, followed by 'च' and its group.

Exam Tip: Focus on the scientific and phonetic basis of the Sanskrit alphabet's arrangement, mentioning 'अ' as the first vowel and 'क' as the first consonant.

Question 3. Write a note about the speciality of Dashakumaracharitam.
Answer: Dashakumaracharitam is a famous story book. In its 7th chapter, one character talks sentences without using a letter from the प-वर्ग (i.e., प, फ, ब, भ, and म). Talking like this, excluding a particular letter, is possible perhaps only in Sanskrit.
In simple words: Dashakumaracharitam is a well-known storybook. Its 7th chapter uniquely features a character speaking without using any 'प-वर्ग' letters, showing Sanskrit's special flexibility.

Exam Tip: Emphasize the unique literary experiment in the 7th chapter of Dashakumaracharitam where specific letters are avoided, as this highlights Sanskrit's versatility.

Gseb Class 9 Sanskrit संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम् Additional Important Questions And Answers

1. अधोदत्तं गद्यखण्डं पठित्वा तदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत -
Read the Following Passage and Write Answers in Sanskrit.

संस्कृतभाषायाः या वर्णमाला अस्ति, तत्र यः वर्णक्रमः निर्धारितः वर्तते, सः वैज्ञानिकः तार्किकः च अस्ति। प्रकृतितः सर्वेभ्यः मानवेभ्यः यत् उच्चारणतन्त्रं प्राप्तम् अस्ति, तस्य अनुसरणं कृत्वा अत्र वर्णमालायां वर्णानां क्रमः निर्धारितो वर्तते। उच्चारणतन्त्रस्य अनुसारम् अकारस्य उच्चारणम् प्रथमं भवति। अतः वर्णमालायाम् अकारः प्रथमः वर्तते। एवमेव व्यञ्जनवर्णेसु ककारस्य क्रमः पूर्व चकारस्य च क्रमः पश्चात् वर्तते तस्यापि कारणमिदमेव। अन्यास भाषासु याः वर्णमालाः सन्ति, तत्र एतादृशः तार्किक : वैज्ञानिकश्च क्रमः न मिलति।

Question 1. संस्कृतभाषायाः वर्णमालायां वर्णक्रमः कीदृशः अस्ति?
Answer: संस्कृतभाषायाः वर्णमालयां वर्णक्रमः, वैज्ञानिकः, तार्किकः च अस्ति।
In simple words: संस्कृतभाषायाः वर्णेषु क्रमः वैज्ञानिकतया तार्किकतया च निर्धारितः अस्ति।

Exam Tip: When describing the Sanskrit alphabet, always mention its scientific and logical arrangement as a key feature.

Question 2. मानवेभ्यः उच्चारणतन्त्रम् कस्मात् प्राप्तम् अस्ति?
Answer: मानवेभ्यः उच्चारणतन्त्रम् प्रकृतितः प्राप्तम् अस्ति।
In simple words: मनुष्याः उच्चारणार्थं यन्त्रं प्रकृतितः एव प्राप्नुवन्ति।

Exam Tip: Remember that the human vocal apparatus is a natural gift, which forms the basis for the Sanskrit phonetic system.

Question 3. कस्य अनुसारम् अकारस्य उच्चारणं प्रथम भवति?
Answer: उच्चारणतन्त्रस्य अनुसारम अकारस्य उच्चारणं प्रथम भवति।
In simple words: उच्चारणपद्धतिमनुसृत्य 'अ' इति वर्णस्य उच्चारणं सर्वप्रथमं भवति।

Exam Tip: Always link the initial pronunciation of 'अ' to the natural mechanism of the vocal system.

Question 4. व्यञ्जनवर्णेसु वर्णानां क्रमः कथं वर्तते?
Answer: व्यञ्जनवर्णसु ककारस्य क्रमः पूर्व चकारस्य च क्रमः पश्चात् वर्तते।
In simple words: व्यञ्जनवर्णेषु 'क' इति वर्णः 'च' इत्यस्मात् पूर्वं आगच्छति।

Exam Tip: Recall the sequence of consonants, specifically that 'क' precedes 'च' and its group in the Sanskrit alphabet.

2. अधोदत्तानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसार पुनः लिखत -
Rewrite the Sentences According to Event Order.

Question 1. सम्प्रति सः नेवारी, मैथली, बंगाली, देवनागरी, तेलुगु, मिलति।
Answer: रामायणं नाम सुप्रसिद्धम् आदिकाव्यम् अस्ति।
In simple words: 'रामायणम्' इति नाम्ना प्रसिद्धं काव्यम् आदिकाव्यम् अस्ति।

Exam Tip: For sequence-based questions, identify the core subject first (e.g., Ramayana as an epic) and then its attributes.

Question 2. रामायणं नाम सुप्रसिद्धम् आदिकाव्य् अस्ति।
Answer: पुरातने भारते अयं ग्रन्थः अनेकासु लिपिषु लिखितः।
In simple words: प्राचीनभारते एतत् पुस्तकं विविधलिपिषु लिखितम् आसीत्।

Exam Tip: When discussing historical texts, note their transmission in various ancient scripts as an important point.

Question 3. संस्कृतभाषायाः एतादृशाः बहवो ग्रन्थाः सन्ति ये प्राचीनकाले अनेकासु लिपिषु लिखिताः।
Answer: सम्प्रति सः नेवारी, मैथिली, बंगाली, देवनागरी, तेलगु, ग्रन्थ, मलयालय, शारदा इत्यादिषु लिपिषु लिखितः
In simple words: इदानीं सः ग्रन्थः नेवारी, मैथिली, बंगाली, देवनागरी, तेलगु इत्यादिषु लिपिषु उपलब्धः अस्ति।

Exam Tip: When discussing the presence of texts in different scripts, enumerate the specific script names mentioned.

Question 4. पुरातने भारते अयं ग्रन्थः अनेकासु लिपिषु लिखितः।
Answer: संस्कृतभाषायाः एतादृशाः बहवो ग्रन्थाः सन्ति ये प्राचीनकाले अनेकासु लिपिषु लिखिताः।
In simple words: संस्कृतभाषायां बहूनि पुस्तकानि सन्ति, यानि प्राचीने काले विविधलिपिषु लिखितानि आसन्।

Exam Tip: Generalize from specific examples to the broader truth that many Sanskrit texts were written in various ancient scripts.

3. अधोदत्तयोः शब्दयोः विवरणम् आङ्ग्लभाषायां कुरुत –
Explain the Given Words in English.

Question 1. अष्टाध्यायीनामा
Answer: By the name Ashtadhyayi, the great sage Panini composed this treatise on Sanskrit grammar. It has eight chapters, hence the name Ashtadhyayi. There are nearly 200 sutras or aphorisms.
In simple words: Ashtadhyayi is Panini's famous Sanskrit grammar book, named for its eight chapters, containing about 200 aphorisms.

Exam Tip: When explaining Ashtadhyayi, include its author (Panini), subject (Sanskrit grammar), the meaning of its name (eight chapters), and the approximate number of aphorisms (sutras).

Question 2. प-वर्ग प्रयोग रहितानि
Answer: प-वर्ग means the letters प, फ, ब, भ, and म. The words in which any of these letters are not used are प-वर्ग रहित words.
In simple words: 'प-वर्ग' includes letters प, फ, ब, भ, म. Words without these letters are called 'प-वर्ग रहित' words.

Exam Tip: Define 'प-वर्ग' by listing its constituent letters and then explain what 'प-वर्ग रहित' signifies in terms of letter usage.

4. अधोदत्तानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत –
Write Answers of the Given Questions into Sanskrit.

Question 1. संस्कृतभाषा केषां जननी?
Answer: संस्कृतभाषा सर्वासां भारतीयभाषाणां जननी।
In simple words: संस्कृतभाषा भारतस्य सर्वासां भाषाणां माता अस्ति।

Exam Tip: Remember to state clearly that Sanskrit is considered the mother of all Indian languages.

Question 2. संसारस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः कः?
Answer: संसारस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः ऋग्वेदः अस्ति।
In simple words: विश्वस्य अतिप्राचीनं पुस्तकं ऋग्वेदः एव।

Exam Tip: Confidently identify Rigveda as the world's oldest text, a crucial piece of knowledge.

Question 3. संस्कृतभाषायाः वर्णमालायां कः निर्धारितः अस्ति?
Answer: संस्कृतभाषायाः वर्णमालायां वर्णक्रमः निर्धारितः अस्ति।
In simple words: संस्कृतवर्णमालायां अक्षराणां क्रमः सुनिश्चितः अस्ति।

Exam Tip: Emphasize that a specific and ordered sequence of letters is a defining characteristic of the Sanskrit alphabet.

Question 4. सर्वे मनुष्याः उच्चारणतन्त्रं कुतः प्राप्नुवन्?
Answer: सर्वे मनुष्याः उच्चारणतन्त्रं प्रकृतितः एव प्राप्नुवन्।
In simple words: सर्वे जनाः उच्चारणार्थं यन्त्रं निसर्गतः एव लभन्ते।

Exam Tip: Highlight that the human vocal apparatus, essential for speech, is an inherent natural endowment.

Question 5. अष्टाध्यायी केन विरचिता?
Answer: अष्टाध्यायी आचार्येण पाणिनिना विरचिता।
In simple words: 'अष्टाध्यायी' इति ग्रन्थः आचार्येण पाणिनिना रचितः।

Exam Tip: Directly link Ashtadhyayi with its famous author, Acharya Panini, for full marks.

Question 6. लक्षं श्लोकाः कस्मिन् ग्रन्थे सन्ति?
Answer: लक्षं श्लोकाः महाभारतग्रन्थे सन्ति।
In simple words: एकलक्षं श्लोकाः महाभारतनामके काव्ये सन्ति।

Exam Tip: Confirm that the Mahabharata is the text containing one lakh verses when asked about this specific number.

Question 7. शिशुपालवधमहाकाव्यं केन विरचितम्?
Answer: शिशुपालवधमहाकाव्यं महाकविना माघेन विरचितम्।
In simple words: शिशुपालवधं नाम महाकाव्यं माघकविना रचितम्।

Exam Tip: Remember the specific author Magha for the epic 'Shishupalavadha'.

5. अधोदत्तानां शब्दानां समानार्थकान् शब्दान् (पर्यायशब्दान्) लिखत –
Write Synonyms of the Following Words.

Question 1. 'जननी 'इति शब्दस्य पर्यायशब्दः कः?
(क) जनयिता
(ख) जनकः
(ग) माता
(घ) प्रसूता
Answer: (ग) माता
In simple words: 'जननी' इति शब्दस्य समानार्थकः शब्दः 'माता' अस्ति।

Exam Tip: Identify common synonyms for basic terms; 'माता' (mother) is the most direct equivalent for 'जननी' (mother).

Question 2. 'प्राचीना' इति शब्दस्य पर्यायशब्दः कः?
(क) पुरातना
(ख) प्रजीर्णा
(ग) चीनदेशीया
(घ) अर्वाचीना
Answer: (क) पुरातना
In simple words: 'प्राचीना' इत्यस्य अर्थः 'पुराना' वा 'पुरातना' इति भवति।

Exam Tip: Focus on finding the closest and most common synonym; 'पुरातना' (ancient) is the best match for 'प्राचीना' (ancient).

Question 3. 'प्रकृतिः' इति शब्दस्य पर्यायशब्दः कः?
(क) निसर्गः
(ख) प्रकृतिः
(ग) वृत्तिः
(घ) प्रवृत्तिः
Answer: (क) निसर्गः
In simple words: 'प्रकृतिः' इत्यस्य अर्थः 'निसर्गः' इति भवति।

Exam Tip: Understand that 'निसर्गः' (nature) is a direct and widely accepted synonym for 'प्रकृतिः' (nature).

Question 4. 'वैज्ञानिकः' इति शब्दस्य पर्यायशब्दः कः?
(क) विज्ञानी
(ख) विज्ञानसम्मतः
(ग) विशिष्टः ज्ञानी
(घ) शास्त्री
Answer: (ख) विज्ञानसम्मतः
In simple words: 'वैज्ञानिकः' इत्यस्य अर्थः 'विज्ञानसम्मतः' इति भवति।

Exam Tip: 'विज्ञानसम्मतः' (consistent with science) is the most appropriate synonym for 'वैज्ञानिकः' (scientific), conveying adherence to scientific principles.

Question 5. "कृतिः' इति शब्दस्य पर्यायशब्दः कः?
(क) कृति
(ख) कृतम्
(ग) कृते
(घ) रचना
Answer: (घ) रचना
In simple words: 'कृतिः' इत्यस्य अर्थः 'रचना' वा 'निर्माणम्' इति भवति।

Exam Tip: Identify 'रचना' (creation/composition) as the closest synonym for 'कृतिः' (work/creation).

संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम् Introduction:

The word alphabet is derived from the names of the first two letters of Greek i.e., alpha, beta. The term alphabet has no other meaning except to denote the set of letters in the language. In contrast, the word 'अक्षरः' in Sanskrit denotes something fundamental and significant. One of the direct meanings of the word is that it notes the set of letters of Sanskrit from the first (अ) to the last (हृ).

The word also means that the sound of the letter does not ever get destroyed. Sanskrit language is based on root syllables and words. Every word in Sanskrit is derived from a root. This lesson will surely motivate all of you to learn Sanskrit, which is both-'a store-house' of Indian culture and a powerhouse of thoughts and values'.

संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यम् Prose, Translation And Glossary

वयं जानीमः यत् संस्कृतभाषा सर्वासां भारतीयभाषाणां जननी वर्तते। अथ च संसारे याः भाषाः सन्ति तासु सा प्राचीनतमा भाषा। अस्याः भाषायाः अनेकविध वैशिष्टयम् अस्ति। अत्र उदाहरणरूपेण किञ्चित् वैशिष्ट्यं प्रदर्शयामः।

Translation: We know that Sanskrit language is the mother of all Indian languages. And among the languages that are there in the world, it is the most ancient language. The speciality of this language is manifold. Here some distinction we are pointing out by way of example.

प्रथम् वैशिष्टयम्। संसारस्य समस्तेषु पुस्तकालयेषु प्राचीनतमः ग्रन्थः वर्तते ऋग्वेदः। अयमपि संस्कृतभाषायाः एव ग्रन्थः। एवं संसारस्य प्रथम पुस्तकमपि संस्कृतस्यैव वर्तते न तु कस्याश्चित् अन्यस्याः भाषायाः।

Translation : The first special feature: Rigveda is the most ancient treatise among all the libraries of the world. This also is a book of none other than Sanskrit language. Thus the first book of the world is of Sanskrit only and not of any other language.

द्वितीयं वैशिष्टयम्। संस्कृतभाषायाः या वर्णमाला अस्ति, तत्र यः वर्णक्रमः निर्धारितः वर्तते, सः वैज्ञानिकः तार्किक : च अस्ति। प्रकृतितः सर्वेभ्यः मानवेभ्यः यत् उच्चारणतन्त्र प्राप्तम् अस्ति, तस्य अनुसरणं कृत्वा अत्र वर्णमालायां वर्णानां क्रमः निधरितो वर्तते। अच्चारणतन्त्रस्य अनुसारम् अकारस्य उच्चारणम् प्रथमं भवति। अतः वर्णमालायाम् अकारः प्रथमः वर्तते। एवमेव व्यञ्जनवर्णेसु ककारस्य क्रमः पूर्व चकारस्य च क्रमः पश्चात् वर्तते तस्यापि कारणमिदमेव। अन्यासु भाषासु याः वर्णमालाः सन्ति, तत्र एतादृशः तार्किक: वैज्ञानिकश्च क्रमः न मिलति।

Translation: The second special feature: The alphabet of Sanskrit language as it is, the order of letters that is determined properly there is scientific and logical. By nature, all human beings have got the ability to pronounce (the letters); following it, the order of letters in the alphabet is determined. According to the technique of pronunciation, the letter 'अ' is pronounced first. So, the letter 'अ' is the first letter in the alphabet. In the same way, among the consonants, the reason why the letter 'क' is earlier and 'च' is later is the same only. In the alphabet of other languages, such logical and scientific order (of letters) is not found.

तृतीयं वैशिष्ट्यम्। आचार्येण पाणिनिना विरचितम् अष्टाध्यायीनाम्ना प्रसिद्ध संस्कृतव्याकरणं मानवमस्तिष्कस्य सर्वोत्तमा कृत्तिः वर्तते। एतादृशं व्याकरणम् अन्यत्र न उपलभ्यते।

Translation : The third special feature: The famous (work of) Sanskrit grammar named Ashtadhyayi composed by Acharya Panini is the best creation of the human brain. Such grammar is not found anywhere else.

चतुर्थं वैशिष्ट्यम। संस्कृतभाषायां महाभारतनाम्ना प्रसिद्धः एकः ग्रन्थः वर्तते। सः लक्षश्लोकः-परिमितः। एतादृशः विशालकायः ग्रन्थः निखिलेऽपि संसारे नास्ति। इदमपि संस्कृतस्य अपरं वैशिष्ट्यम्।

Translation : The fourth special feature: In Sanskrit language, there is a famous literary work named (the) Mahabharata. It consists of one lakh verses. In the whole world, such a big work (magnum opus) as this does not exist. This is also another special feature of Sanskrit language.

पञ्चमं वैशिष्टयम्। रामायणम् नाम सुप्रसिद्धम् आदिकाव्यम् अस्ति। पुरातने भारते अयं ग्रन्धः अनेकासु लिपिषु लिखितः। सम्प्रति सः नेवारी, मैथिला, बंगाली, देवनागरी, तेलुगु, ग्रन्थ, मलयालम, शारदा इत्यादिषु लिपिषु लिखितः मिलति। संस्कृतभाषायाः एतादृशाः बहवो ग्रन्थाः सन्ति ये प्राचीनकाले अनेकासु लिपिषु लिखिताः। एतादृशः उपक्रमः अपि संस्कृतस्यैव वैशिष्ट्यम् वर्तते।

Translation : The fifth special feature: There is the earliest poetical work called (the) Ramayana. In ancient (times in) India, this work had been found written in many different scripts. There are many such books that are in ancient times written in many scripts. Such enterprise is also the special feature of only the Sanskrit language.

षष्ठं वैशिष्ट्यम्। संस्कृतभाषायाः पञ्चतन्त्रनामकः ग्रन्थः प्रायः विश्वस्य सर्वासु भाषासु अनूदितः वर्तते। एतादृशं सौभाग्यम् अन्यस्याः कस्याश्चित् भाषायाः ग्रन्थेन अद्यावधि न प्राप्तम्

Translation : The sixth special feature: The book named Panchatantra, written in Sanskrit, has been translated into almost all the languages in the world. Such privilege (lit-good fortune) has not been achieved till this date by a book in any other language.

सप्तमं वैशिष्ट्यम्। संस्कृतसाहित्ये दशकुमारचरितनाम्ना प्रसिद्ध कथापुस्तकं वर्तते। तस्य सप्तमे उच्छवासे एक पात्र प-वर्गप्रयोगरहितानि वाक्यानि वदति। वर्णमालायाः अमुकान् वर्णान् विहाय संवादकरणं संस्कृते एव संभवति, नान्यत्रा

Translation : The seventh special feature: There is a famous book of stories named Dashakumaracharitam in Sanskrit literature. In the seventh chapter of that book, a character speaks sentences in which no letter from the प-वर्ग (groups of letters beginning with प) is used. Conversing without using a particular letter of the alphabet is possible only in Sanskrit (and) nowhere else.

अष्टम वैशिष्ट्यम्। एकस्य वर्णसय प्रयोगेण काव्यकरणम् संस्कृते एव संभवति। महाकविना माघेन विरचिते शिशुपालवध महाकाव्ये दकारस्य नकारस्य च एकमात्रस्य वर्णस्य प्रयोगेण निर्मितानि पद्यानि अस्य प्रमाणानि सन्ति।

एवम् संस्कृतस्य अनेकानि वैशिष्ट्यानि सन्ति।

Translation: The eight special feature: Writing poetry using the same one letter can take place only in Sanskrit. In the epic poem 'Shishupalavadha' by the great poet Magh, verses written using only the letter 'द' and 'न' are proof of this. In this way, there are many special features of Sanskrit language.

Glossary : सर्वासाम् भारतीयभाषाणाम् – of all Indian languages सर्वासाम् – सर्व – (Pronoun) feminine genitive plural, सर्वासाम् is here an adjective of the feminine noun 'भाषाणाम्' Note, सर्वोषाम् पर्वतानाम् (M) सर्वेषाम् वनानाम् (N), सर्वासाम् 'भाषाणम्' (F), जननी – mother, one who gives birth, प्राचीनतमा – most ancient adjective of the noun 'भाषा' प्राचीनतमा – प्राचीनतम (superlative degree form of प्राचीन) feminine nominative singular अनेक विद्यम् – of various types; अनेकाः विद्याः यस्य तत् – बहुव्रीहि समास Note, विधा (type, kind) is a feminine noun like माला, adjective of वैशिष्ट्य म् उदाहरणरूपेण

दर्शयाम: we show प्र + दृश् (1P) causal present tense (प्रेरक लट्लकार) first person plural. प्रथमम् वैशिष्ट्य म् – first distinction or peculiarity, excellence, समस्तेषु पुस्तकालयेषु – in all the libraries पुस्तकानाम् आलयाः, तेषु – षष्ठी तत्पुरुष समास, प्राचीनतमः ग्रन्थः ऋग्वेद – Rigveda is the most ancient treatise, प्रथमम् पुस्तकम् – the first book. Note, प्रथमः ग्रन्थः (M), प्रथमा कविता – (F), प्रथमम् पुस्तकम् (N), कस्याश्चित् अन्यस्याः भाषायाः – of some other language.

वर्णमाला – alphabet; वर्णानाम् माला – षष्ठी तत्पुरुष समास, वर्णक्रमः – the order of letters; वर्णानाम् क्रमः – षष्ठी तत्परुष समास. निर्धारितः – fixed determined accuratelv. वैज्ञानिकः तार्किकः च-scientific and logical, वैज्ञानिकः ताकिंक: are the adjectives of the noun, "क्रमः' प्रकृतितः – from nature.

उच्चारणतन्त्रम् – technique of pronouncing (letters), तस्य अनुसरणम् कृत्वा – तम् अनुसत्य, following it, according to it. अकारस्य उच्चारणम् – pronunciation of the letter 'अ', एवमेव – एवम् + एव – in the same way, व्यञ्जनवर्णेषु – among the consonants, कारणामिदमेव – कारणम् + इदम् + एव – this is the reason एतादृशः – such, न मिलति – is not found, आचार्येण पाणिनिना विरचितम् – composed by Acharya Panini, adjdective phrase describing the noun ‘व्याकरणम्', अष्टाध्यायीनाम्ना – by the name, अष्टाध्यायी, अष्टानाम् अध्यायानां समाहारः अष्टाध्यायी द्विगु समास, मानवमसितष्कस्य – of human head (brain), मानवस्य मस्तिष्कम्, तस्य-षष्ठी तत्पुरुष समास, सर्वोत्तमा – best of all.

सर्वेषु उत्तमा – सप्तमी तत्पुरुष समास बत सर्वेषाम् उत्तमा-षष्ठी तत्पुरुष समास, adjective of the feminine noun, कृतिः न उपलभ्यते – is not found, is not available, लक्षश्लोकपारामतः – consisting of one lakh verses, विशालकायः – big, magnum ल: काय: यस्य सः – बहुव्रीहि समास – adjective of the noun ‘ग्रन्थः', निखिले अपि संसार – in the whole world, आदिकाव्यम् – the first poetical work, आदि च तत् काव्यम्-कर्मधारय समास, अनेकासु लिपिषु - among many scripts, उपक्रमः – enterprise, अनूदितः – translated, अनु + वद् (1P) past passive participle (कर्मणि भूतकृदन्त) – masculine nominative singular, अधावधि – till this date.

प-वर्ग-प्रयोगरहितानि – excluding the use (प्रयोग) of letters प, फ, ब, भ, म (प-वर्ग), विहाय – leaving, excluding, वि + हा (3P), ल्यबन्त gerund (संबंधक भूतकृदन्त), संवादकरणम् – carrying on the conversation, नान्यत्र – न + अन्यत्र, not anywhere else. एकस्य वर्णस्य प्रयोगेण – by using one letter, प्रमाणानि – proofs, evidences.